Adhyāya 39

ब्रह्मोवाच । नैव शक्या गुणा वक्तुं पृथक्त्वेनेह सर्वशः । अविच्छिन्नानि दृश्यन्ते रजः सत्त्वं तमस्तथा ॥

brahmovāca । naiva śakyā guṇā vaktuṁ pr̥thaktveneha sarvaśaḥ । avicchinnāni dr̥śyante rajaḥ sattvaṁ tamas tathā ॥

अन्योन्यमनुषज्जन्ते अन्योन्यं चानुजीविनः । अन्योन्यापाश्रयाः सर्वे तथान्योन्यानुवर्तिनः ॥

anyonyam anuṣajjante anyonyaṁ cānujīvinaḥ । anyonyāpāśrayāḥ sarve tathānyonyānuvartinaḥ ॥

यावत्सत्त्वं तमस्तावद्वर्तते नात्र संशयः । यावत्तमश्च सत्त्वं च रजस्तावदिहोच्यते ॥

yāvat sattvaṁ tamas tāvad vartate nātra saṁśayaḥ । yāvat tamaś ca sattvaṁ ca rajas tāvad ihocyate ॥

संहत्य कुर्वते यात्रां सहिताः संघचारिणः । संघातवृत्तयो ह्येते वर्तन्ते हेत्वहेतुभिः ॥

saṁhatya kurvate yātrāṁ sahitāḥ saṁghacāriṇaḥ । saṁghātavr̥ttayo hy ete vartante hetvahetubhiḥ ॥

उद्रेकव्यतिरेकाणां तेषामन्योन्यवर्तिनाम् । वर्तते तद्यथान्यूनं व्यतिरिक्तं च सर्वशः ॥

udrekavyatirekāṇāṁ teṣām anyonyavartinām । vartate tad yathānyūnaṁ vyatiriktaṁ ca sarvaśaḥ ॥

व्यतिरिक्तं तमो यत्र तिर्यग्भावगतं भवेत् । अल्पं तत्र रजो ज्ञेयं सत्त्वं चाल्पतरं ततः ॥

vyatiriktaṁ tamo yatra tiryagbhāvagataṁ bhavet । alpaṁ tatra rajo jñeyaṁ sattvaṁ cālpataraṁ tataḥ ॥

उद्रिक्तं च रजो यत्र मध्यस्रोतोगतं भवेत् । अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं सत्त्वं चाल्पतरं ततः ॥

udriktaṁ ca rajo yatra madhyasrotogataṁ bhavet । alpaṁ tatra tamo jñeyaṁ sattvaṁ cālpataraṁ tataḥ ॥

उद्रिक्तं च यदा सत्त्वमूर्ध्वस्रोतोगतं भवेत् । अल्पं तत्र रजो ज्ञेयं तमश्चाल्पतरं ततः ॥

udriktaṁ ca yadā sattvam ūrdhvasrotogataṁ bhavet । alpaṁ tatra rajo jñeyaṁ tamaś cālpataraṁ tataḥ ॥

सत्त्वं वैकारिकं योनिरिन्द्रियाणां प्रकाशिका । न हि सत्त्वात्परो भावः कश्चिदन्यो विधीयते ॥

sattvaṁ vaikārikaṁ yonir indriyāṇāṁ prakāśikā । na hi sattvāt paro bhāvaḥ kaś cid anyo vidhīyate ॥

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणसंयुक्ता यान्त्यधस्तामसा जनाः ॥

ūrdhvaṁ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ । jaghanyaguṇasaṁyuktā yānty adhas tāmasā janāḥ ॥

तमः शूद्रे रजः क्षत्रे ब्राह्मणे सत्त्वमुत्तमम् । इत्येवं त्रिषु वर्णेषु विवर्तन्ते गुणास्त्रयः ॥

tamaḥ śūdre rajaḥ kṣatre brāhmaṇe sattvam uttamam । ity evaṁ triṣu varṇeṣu vivartante guṇās trayaḥ ॥

दूरादपि हि दृश्यन्ते सहिताः संघचारिणः । तमः सत्त्वं रजश्चैव पृथक्त्वं नानुशुश्रुम ॥

dūrād api hi dr̥śyante sahitāḥ saṁghacāriṇaḥ । tamaḥ sattvaṁ rajaś caiva pr̥thaktvaṁ nānuśuśruma ॥

दृष्ट्वा चादित्यमुद्यन्तं कुचोराणां भयं भवेत् । अध्वगाः परितप्येरंस्तृष्णार्ता दुःखभागिनः ॥

dr̥ṣṭvā cādityam udyantaṁ kucorāṇāṁ bhayaṁ bhavet । adhvagāḥ paritapyeraṁs tr̥ṣṇārtā duḥkhabhāginaḥ ॥

आदित्यः सत्त्वमुद्दिष्टं कुचोरास्तु यथा तमः । परितापोऽध्वगानां च राजसो गुण उच्यते ॥

ādityaḥ sattvam uddiṣṭaṁ kucorās tu yathā tamaḥ । paritāpo ’dhvagānāṁ ca rājaso guṇa ucyate ॥

प्राकाश्यं सत्त्वमादित्ये संतापो राजसो गुणः । उपप्लवस्तु विज्ञेयस्तामसस्तस्य पर्वसु ॥

prākāśyaṁ sattvam āditye saṁtāpo rājaso guṇaḥ । upaplavas tu vijñeyas tāmasas tasya parvasu ॥

एवं ज्योतिःषु सर्वेषु विवर्तन्ते गुणास्त्रयः । पर्यायेण च वर्तन्ते तत्र तत्र तथा तथा ॥

evaṁ jyotiḥṣu sarveṣu vivartante guṇās trayaḥ । paryāyeṇa ca vartante tatra tatra tathā tathā ॥

स्थावरेषु च भूतेषु तिर्यग्भावगतं तमः । राजसास्तु विवर्तन्ते स्नेहभावस्तु सात्त्विकः ॥

sthāvareṣu ca bhūteṣu tiryagbhāvagataṁ tamaḥ । rājasās tu vivartante snehabhāvas tu sāttvikaḥ ॥

अहस्त्रिधा तु विज्ञेयं त्रिधा रात्रिर्विधीयते । मासार्धमासवर्षाणि ऋतवः संधयस्तथा ॥

ahas tridhā tu vijñeyaṁ tridhā rātrir vidhīyate । māsārdhamāsavarṣāṇi r̥tavaḥ saṁdhayas tathā ॥

त्रिधा दानानि दीयन्ते त्रिधा यज्ञः प्रवर्तते । त्रिधा लोकास्त्रिधा वेदास्त्रिधा विद्यास्त्रिधा गतिः ॥

tridhā dānāni dīyante tridhā yajñaḥ pravartate । tridhā lokās tridhā vedās tridhā vidyās tridhā gatiḥ ॥

भूतं भव्यं भविष्यच्च धर्मोऽर्थः काम इत्यपि । प्राणापानावुदानश्चाप्येत एव त्रयो गुणाः ॥

bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyac ca dharmo ’rthaḥ kāma ity api । prāṇāpānāv udānaś cāpy eta eva trayo guṇāḥ ॥

यत्किंचिदिह वै लोके सर्वमेष्वेव तत्त्रिषु । त्रयो गुणाः प्रवर्तन्ते अव्यक्ता नित्यमेव तु । सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणसर्गः सनातनः ॥

yat kiṁ cid iha vai loke sarvam eṣv eva tat triṣu । trayo guṇāḥ pravartante avyaktā nityam eva tu । sattvaṁ rajas tamaś caiva guṇasargaḥ sanātanaḥ ॥

तमोऽव्यक्तं शिवं नित्यमजं योनिः सनातनः । प्रकृतिर्विकारः प्रलयः प्रधानं प्रभवाप्ययौ ॥

tamo ’vyaktaṁ śivaṁ nityam ajaṁ yoniḥ sanātanaḥ । prakr̥tir vikāraḥ pralayaḥ pradhānaṁ prabhavāpyayau ॥

अनुद्रिक्तमनूनं च ह्यकम्पमचलं ध्रुवम् । सदसच्चैव तत्सर्वमव्यक्तं त्रिगुणं स्मृतम् । ज्ञेयानि नामधेयानि नरैरध्यात्मचिन्तकैः ॥

anudriktam anūnaṁ ca hy akampam acalaṁ dhruvam । sadasac caiva tat sarvam avyaktaṁ triguṇaṁ smr̥tam । jñeyāni nāmadheyāni narair adhyātmacintakaiḥ ॥

अव्यक्तनामानि गुणांश्च तत्त्वतो; यो वेद सर्वाणि गतीश्च केवलाः । विमुक्तदेहः प्रविभागतत्त्ववि;त्स मुच्यते सर्वगुणैर्निरामयः ॥

avyaktanāmāni guṇāṁś ca tattvato; yo veda sarvāṇi gatīś ca kevalāḥ । vimuktadehaḥ pravibhāgatattvavit; sa mucyate sarvaguṇair nirāmayaḥ ॥