Adhyāya 28

ब्राह्मण उवाच । गन्धान्न जिघ्रामि रसान्न वेद्मि; रूपं न पश्यामि न च स्पृशामि । न चापि शब्दान्विविधाञ्शृणोमि; न चापि संकल्पमुपैमि किंचित् ॥

brāhmaṇa uvāca । gandhān na jighrāmi rasān na vedmi; rūpaṁ na paśyāmi na ca spr̥śāmi । na cāpi śabdān vividhāñ śr̥ṇomi; na cāpi saṁkalpam upaimi kiṁ cit ॥

अर्थानिष्टान्कामयते स्वभावः; सर्वान्द्वेष्यान्प्रद्विषते स्वभावः । कामद्वेषावुद्भवतः स्वभावा;त्प्राणापानौ जन्तुदेहान्निवेश्य ॥

arthān iṣṭān kāmayate svabhāvaḥ; sarvān dveṣyān pradviṣate svabhāvaḥ । kāmadveṣāv udbhavataḥ svabhāvāt; prāṇāpānau jantudehān niveśya ॥

तेभ्यश्चान्यांस्तेष्वनित्यांश्च भावा;न्भूतात्मानं लक्षयेयं शरीरे । तस्मिंस्तिष्ठन्नास्मि शक्यः कथंचि;त्कामक्रोधाभ्यां जरया मृत्युना च ॥

tebhyaś cānyāṁs teṣv anityāṁś ca bhāvān; bhūtātmānaṁ lakṣayeyaṁ śarīre । tasmiṁs tiṣṭhan nāsmi śakyaḥ kathaṁ cit; kāmakrodhābhyāṁ jarayā mr̥tyunā ca ॥

अकामयानस्य च सर्वकामा;नविद्विषाणस्य च सर्वदोषान् । न मे स्वभावेषु भवन्ति लेपा;स्तोयस्य बिन्दोरिव पुष्करेषु ॥

akāmayānasya ca sarvakāmān; avidviṣāṇasya ca sarvadoṣān । na me svabhāveṣu bhavanti lepās; toyasya bindor iva puṣkareṣu ॥

नित्यस्य चैतस्य भवन्ति नित्या; निरीक्षमाणस्य बहून्स्वभावान् । न सज्जते कर्मसु भोगजालं; दिवीव सूर्यस्य मयूखजालम् ॥

nityasya caitasya bhavanti nityā; nirīkṣamāṇasya bahūn svabhāvān । na sajjate karmasu bhogajālaṁ; divīva sūryasya mayūkhajālam ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अध्वर्युयतिसंवादं तं निबोध यशस्विनि ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । adhvaryuyatisaṁvādaṁ taṁ nibodha yaśasvini ॥

प्रोक्ष्यमाणं पशुं दृष्ट्वा यज्ञकर्मण्यथाब्रवीत् । यतिरध्वर्युमासीनो हिंसेयमिति कुत्सयन् ॥

prokṣyamāṇaṁ paśuṁ dr̥ṣṭvā yajñakarmaṇy athābravīt । yatir adhvaryum āsīno hiṁseyam iti kutsayan ॥

तमध्वर्युः प्रत्युवाच नायं छागो विनश्यति । श्रेयसा योक्ष्यते जन्तुर्यदि श्रुतिरियं तथा ॥

tam adhvaryuḥ pratyuvāca nāyaṁ chāgo vinaśyati । śreyasā yokṣyate jantur yadi śrutir iyaṁ tathā ॥

यो ह्यस्य पार्थिवो भागः पृथिवीं स गमिष्यति । यदस्य वारिजं किंचिदपस्तत्प्रतिपद्यते ॥

yo hy asya pārthivo bhāgaḥ pr̥thivīṁ sa gamiṣyati । yad asya vārijaṁ kiṁ cid apas tat pratipadyate ॥

सूर्यं चक्षुर्दिशः श्रोत्रे प्राणोऽस्य दिवमेव च । आगमे वर्तमानस्य न मे दोषोऽस्ति कश्चन ॥

sūryaṁ cakṣur diśaḥ śrotre prāṇo ’sya divam eva ca । āgame vartamānasya na me doṣo ’sti kaś cana ॥

यतिरुवाच । प्राणैर्वियोगे छागस्य यदि श्रेयः प्रपश्यसि । छागार्थे वर्तते यज्ञो भवतः किं प्रयोजनम् ॥

yatir uvāca । prāṇair viyoge chāgasya yadi śreyaḥ prapaśyasi । chāgārthe vartate yajño bhavataḥ kiṁ prayojanam ॥

अनु त्वा मन्यतां माता पिता भ्राता सखापि च । मन्त्रयस्वैनमुन्नीय परवन्तं विशेषतः ॥

anu tvā manyatāṁ mātā pitā bhrātā sakhāpi ca । mantrayasvainam unnīya paravantaṁ viśeṣataḥ ॥

य एवमनुमन्येरंस्तान्भवान्प्रष्टुमर्हति । तेषामनुमतं श्रुत्वा शक्या कर्तुं विचारणा ॥

ya evam anumanyeraṁs tān bhavān praṣṭum arhati । teṣām anumataṁ śrutvā śakyā kartuṁ vicāraṇā ॥

प्राणा अप्यस्य छागस्य प्रापितास्ते स्वयोनिषु । शरीरं केवलं शिष्टं निश्चेष्टमिति मे मतिः ॥

prāṇā apy asya chāgasya prāpitās te svayoniṣu । śarīraṁ kevalaṁ śiṣṭaṁ niśceṣṭam iti me matiḥ ॥

इन्धनस्य तु तुल्येन शरीरेण विचेतसा । हिंसा निर्वेष्टुकामानामिन्धनं पशुसंज्ञितम् ॥

indhanasya tu tulyena śarīreṇa vicetasā । hiṁsā nirveṣṭukāmānām indhanaṁ paśusaṁjñitam ॥

अहिंसा सर्वधर्माणामिति वृद्धानुशासनम् । यदहिंस्रं भवेत्कर्म तत्कार्यमिति विद्महे ॥

ahiṁsā sarvadharmāṇām iti vr̥ddhānuśāsanam । yad ahiṁsraṁ bhavet karma tat kāryam iti vidmahe ॥

अहिंसेति प्रतिज्ञेयं यदि वक्ष्याम्यतः परम् । शक्यं बहुविधं वक्तुं भवतः कार्यदूषणम् ॥

ahiṁseti pratijñeyaṁ yadi vakṣyāmy ataḥ param । śakyaṁ bahuvidhaṁ vaktuṁ bhavataḥ kāryadūṣaṇam ॥

अहिंसा सर्वभूतानां नित्यमस्मासु रोचते । प्रत्यक्षतः साधयामो न परोक्षमुपास्महे ॥

ahiṁsā sarvabhūtānāṁ nityam asmāsu rocate । pratyakṣataḥ sādhayāmo na parokṣam upāsmahe ॥

अध्वर्युरुवाच । भूमेर्गन्धगुणान्भुङ्क्षे पिबस्यापोमयान्रसान् । ज्योतिषां पश्यसे रूपं स्पृशस्यनिलजान्गुणान् ॥

adhvaryur uvāca । bhūmer gandhaguṇān bhuṅkṣe pibasy āpomayān rasān । jyotiṣāṁ paśyase rūpaṁ spr̥śasy anilajān guṇān ॥

शृणोष्याकाशजं शब्दं मनसा मन्यसे मतिम् । सर्वाण्येतानि भूतानि प्राणा इति च मन्यसे ॥

śr̥ṇoṣy ākāśajaṁ śabdaṁ manasā manyase matim । sarvāṇy etāni bhūtāni prāṇā iti ca manyase ॥

प्राणादाने च नित्योऽसि हिंसायां वर्तते भवान् । नास्ति चेष्टा विना हिंसां किं वा त्वं मन्यसे द्विज ॥

prāṇādāne ca nityo ’si hiṁsāyāṁ vartate bhavān । nāsti ceṣṭā vinā hiṁsāṁ kiṁ vā tvaṁ manyase dvija ॥

यतिरुवाच । अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽयमात्मनः । अक्षरं तत्र सद्भावः स्वभावः क्षर उच्यते ॥

yatir uvāca । akṣaraṁ ca kṣaraṁ caiva dvaidhībhāvo ’yam ātmanaḥ । akṣaraṁ tatra sadbhāvaḥ svabhāvaḥ kṣara ucyate ॥

प्राणो जिह्वा मनः सत्त्वं स्वभावो रजसा सह । भावैरेतैर्विमुक्तस्य निर्द्वंद्वस्य निराशिषः ॥

prāṇo jihvā manaḥ sattvaṁ svabhāvo rajasā saha । bhāvair etair vimuktasya nirdvaṁdvasya nirāśiṣaḥ ॥

समस्य सर्वभूतेषु निर्ममस्य जितात्मनः । समन्तात्परिमुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥

samasya sarvabhūteṣu nirmamasya jitātmanaḥ । samantāt parimuktasya na bhayaṁ vidyate kva cit ॥

अध्वर्युरुवाच । सद्भिरेवेह संवासः कार्यो मतिमतां वर । भवतो हि मतं श्रुत्वा प्रतिभाति मतिर्मम ॥

adhvaryur uvāca । sadbhir eveha saṁvāsaḥ kāryo matimatāṁ vara । bhavato hi mataṁ śrutvā pratibhāti matir mama ॥

भगवन्भगवद्बुद्ध्या प्रतिबुद्धो ब्रवीम्यहम् । मतं मन्तुं क्रतुं कर्तुं नापराधोऽस्ति मे द्विज ॥

bhagavan bhagavadbuddhyā pratibuddho bravīmy aham । mataṁ mantuṁ kratuṁ kartuṁ nāparādho ’sti me dvija ॥

ब्राह्मण उवाच । उपपत्त्या यतिस्तूष्णीं वर्तमानस्ततः परम् । अध्वर्युरपि निर्मोहः प्रचचार महामखे ॥

brāhmaṇa uvāca । upapattyā yatis tūṣṇīṁ vartamānas tataḥ param । adhvaryur api nirmohaḥ pracacāra mahāmakhe ॥

एवमेतादृशं मोक्षं सुसूक्ष्मं ब्राह्मणा विदुः । विदित्वा चानुतिष्ठन्ति क्षेत्रज्ञेनानुदर्शिना ॥

evam etādr̥śaṁ mokṣaṁ susūkṣmaṁ brāhmaṇā viduḥ । viditvā cānutiṣṭhanti kṣetrajñenānudarśinā ॥