Adhyāya 27

ब्राह्मण उवाच । संकल्पदंशमशकं शोकहर्षहिमातपम् । मोहान्धकारतिमिरं लोभव्यालसरीसृपम् ॥

brāhmaṇa uvāca । saṁkalpadaṁśamaśakaṁ śokaharṣahimātapam । mohāndhakāratimiraṁ lobhavyālasarīsr̥pam ॥

विषयैकात्ययाध्वानं कामक्रोधविरोधकम् । तदतीत्य महादुर्गं प्रविष्टोऽस्मि महद्वनम् ॥

viṣayaikātyayādhvānaṁ kāmakrodhavirodhakam । tad atītya mahādurgaṁ praviṣṭo ’smi mahad vanam ॥

ब्राह्मण्युवाच । क्व तद्वनं महाप्राज्ञ के वृक्षाः सरितश्च काः । गिरयः पर्वताश्चैव कियत्यध्वनि तद्वनम् ॥

brāhmaṇy uvāca । kva tad vanaṁ mahāprājña ke vr̥kṣāḥ saritaś ca kāḥ । girayaḥ parvatāś caiva kiyaty adhvani tad vanam ॥

ब्राह्मण उवाच । न तदस्ति पृथग्भावे किंचिदन्यत्ततः समम् । न तदस्त्यपृथग्भावे किंचिद्दूरतरं ततः ॥

brāhmaṇa uvāca । na tad asti pr̥thagbhāve kiṁ cid anyat tataḥ samam । na tad asty apr̥thagbhāve kiṁ cid dūrataraṁ tataḥ ॥

तस्माद्ध्रस्वतरं नास्ति न ततोऽस्ति बृहत्तरम् । नास्ति तस्माद्दुःखतरं नास्त्यन्यत्तत्समं सुखम् ॥

tasmād dhrasvataraṁ nāsti na tato ’sti br̥hattaram । nāsti tasmād duḥkhataraṁ nāsty anyat tatsamaṁ sukham ॥

न तत्प्रविश्य शोचन्ति न प्रहृष्यन्ति च द्विजाः । न च बिभ्यति केषांचित्तेभ्यो बिभ्यति के च न ॥

na tat praviśya śocanti na prahr̥ṣyanti ca dvijāḥ । na ca bibhyati keṣāṁ cit tebhyo bibhyati ke ca na ॥

तस्मिन्वने सप्त महाद्रुमाश्च; फलानि सप्तातिथयश्च सप्त । सप्ताश्रमाः सप्त समाधयश्च; दीक्षाश्च सप्तैतदरण्यरूपम् ॥

tasmin vane sapta mahādrumāś ca; phalāni saptātithayaś ca sapta । saptāśramāḥ sapta samādhayaś ca; dīkṣāś ca saptaitad araṇyarūpam ॥

पञ्चवर्णानि दिव्यानि पुष्पाणि च फलानि च । सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम् ॥

pañcavarṇāni divyāni puṣpāṇi ca phalāni ca । sr̥jantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam ॥

सुवर्णानि द्विवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च । सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम् ॥

suvarṇāni dvivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca । sr̥jantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam ॥

चतुर्वर्णानि दिव्यानि पुष्पाणि च फलानि च । सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम् ॥

caturvarṇāni divyāni puṣpāṇi ca phalāni ca । sr̥jantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam ॥

शंकराणि त्रिवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च । सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम् ॥

śaṁkarāṇi trivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca । sr̥jantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam ॥

सुरभीण्येकवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च । सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम् ॥

surabhīṇy ekavarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca । sr̥jantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam ॥

बहून्यव्यक्तवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च । विसृजन्तौ महावृक्षौ तद्वनं व्याप्य तिष्ठतः ॥

bahūny avyaktavarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca । visr̥jantau mahāvr̥kṣau tad vanaṁ vyāpya tiṣṭhataḥ ॥

एको ह्यग्निः सुमना ब्राह्मणोऽत्र; पञ्चेन्द्रियाणि समिधश्चात्र सन्ति । तेभ्यो मोक्षाः सप्त भवन्ति दीक्षा; गुणाः फलान्यतिथयः फलाशाः ॥

eko hy agniḥ sumanā brāhmaṇo ’tra; pañcendriyāṇi samidhaś cātra santi । tebhyo mokṣāḥ sapta bhavanti dīkṣā; guṇāḥ phalāny atithayaḥ phalāśāḥ ॥

आतिथ्यं प्रतिगृह्णन्ति तत्र सप्त महर्षयः । अर्चितेषु प्रलीनेषु तेष्वन्यद्रोचते वनम् ॥

ātithyaṁ pratigr̥hṇanti tatra sapta maharṣayaḥ । arciteṣu pralīneṣu teṣv anyad rocate vanam ॥

प्रतिज्ञावृक्षमफलं शान्तिच्छायासमन्वितम् । ज्ञानाश्रयं तृप्तितोयमन्तःक्षेत्रज्ञभास्करम् ॥

pratijñāvr̥kṣam aphalaṁ śānticchāyāsamanvitam । jñānāśrayaṁ tr̥ptitoyam antaḥkṣetrajñabhāskaram ॥

येऽधिगच्छन्ति तत्सन्तस्तेषां नास्ति भयं पुनः । ऊर्ध्वं चावाक्च तिर्यक्च तस्य नान्तोऽधिगम्यते ॥

ye ’dhigacchanti tat santas teṣāṁ nāsti bhayaṁ punaḥ । ūrdhvaṁ cāvāk ca tiryak ca tasya nānto ’dhigamyate ॥

सप्त स्त्रियस्तत्र वसन्ति सद्यो; अवाङ्मुखा भानुमत्यो जनित्र्यः । ऊर्ध्वं रसानां ददते प्रजाभ्यः; सर्वान्यथा सर्वमनित्यतां च ॥

sapta striyas tatra vasanti sadyo; avāṅmukhā bhānumatyo janitryaḥ । ūrdhvaṁ rasānāṁ dadate prajābhyaḥ; sarvān yathā sarvam anityatāṁ ca ॥

तत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनस्तत्रोदयन्ति च । सप्त सप्तर्षयः सिद्धा वसिष्ठप्रमुखाः सह ॥

tatraiva pratitiṣṭhanti punas tatrodayanti ca । sapta saptarṣayaḥ siddhā vasiṣṭhapramukhāḥ saha ॥

यशो वर्चो भगश्चैव विजयः सिद्धितेजसी । एवमेवानुवर्तन्ते सप्त ज्योतींषि भास्करम् ॥

yaśo varco bhagaś caiva vijayaḥ siddhitejasī । evam evānuvartante sapta jyotīṁṣi bhāskaram ॥

गिरयः पर्वताश्चैव सन्ति तत्र समासतः । नद्यश्च सरितो वारि वहन्त्यो ब्रह्मसंभवम् ॥

girayaḥ parvatāś caiva santi tatra samāsataḥ । nadyaś ca sarito vāri vahantyo brahmasaṁbhavam ॥

नदीनां संगमस्तत्र वैतानः समुपह्वरे । स्वात्मतृप्ता यतो यान्ति साक्षाद्दान्ताः पितामहम् ॥

nadīnāṁ saṁgamas tatra vaitānaḥ samupahvare । svātmatr̥ptā yato yānti sākṣād dāntāḥ pitāmaham ॥

कृशाशाः सुव्रताशाश्च तपसा दग्धकिल्बिषाः । आत्मन्यात्मानमावेश्य ब्रह्माणं समुपासते ॥

kr̥śāśāḥ suvratāśāś ca tapasā dagdhakilbiṣāḥ । ātmany ātmānam āveśya brahmāṇaṁ samupāsate ॥

ऋचमप्यत्र शंसन्ति विद्यारण्यविदो जनाः । तदरण्यमभिप्रेत्य यथाधीरमजायत ॥

r̥cam apy atra śaṁsanti vidyāraṇyavido janāḥ । tad araṇyam abhipretya yathādhīram ajāyata ॥

एतदेतादृशं दिव्यमरण्यं ब्राह्मणा विदुः । विदित्वा चान्वतिष्ठन्त क्षेत्रज्ञेनानुदर्शितम् ॥

etad etādr̥śaṁ divyam araṇyaṁ brāhmaṇā viduḥ । viditvā cānvatiṣṭhanta kṣetrajñenānudarśitam ॥