Adhyāya 22

ब्राह्मण उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । सुभगे सप्तहोतॄणां विधानमिह यादृशम् ॥

brāhmaṇa uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । subhage saptahotr̥̄ṇāṁ vidhānam iha yādr̥śam ॥

घ्राणं चक्षुश्च जिह्वा च त्वक्श्रोत्रं चैव पञ्चमम् । मनो बुद्धिश्च सप्तैते होतारः पृथगाश्रिताः ॥

ghrāṇaṁ cakṣuś ca jihvā ca tvak śrotraṁ caiva pañcamam । mano buddhiś ca saptaite hotāraḥ pr̥thag āśritāḥ ॥

सूक्ष्मेऽवकाशे सन्तस्ते न पश्यन्तीतरेतरम् । एतान्वै सप्तहोतॄंस्त्वं स्वभावाद्विद्धि शोभने ॥

sūkṣme ’vakāśe santas te na paśyantītaretaram । etān vai saptahotr̥̄ṁs tvaṁ svabhāvād viddhi śobhane ॥

ब्राह्मण्युवाच । सूक्ष्मेऽवकाशे सन्तस्ते कथं नान्योन्यदर्शिनः । कथंस्वभावा भगवन्नेतदाचक्ष्व मे विभो ॥

brāhmaṇy uvāca । sūkṣme ’vakāśe santas te kathaṁ nānyonyadarśinaḥ । kathaṁsvabhāvā bhagavann etad ācakṣva me vibho ॥

ब्राह्मण उवाच । गुणाज्ञानमविज्ञानं गुणिज्ञानमभिज्ञता । परस्परगुणानेते न विजानन्ति कर्हिचित् ॥

brāhmaṇa uvāca । guṇājñānam avijñānaṁ guṇijñānam abhijñatā । parasparaguṇān ete na vijānanti karhi cit ॥

जिह्वा चक्षुस्तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च । न गन्धानधिगच्छन्ति घ्राणस्तानधिगच्छति ॥

jihvā cakṣus tathā śrotraṁ tvaṅ mano buddhir eva ca । na gandhān adhigacchanti ghrāṇas tān adhigacchati ॥

घ्राणं चक्षुस्तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च । न रसानधिगच्छन्ति जिह्वा तानधिगच्छति ॥

ghrāṇaṁ cakṣus tathā śrotraṁ tvaṅ mano buddhir eva ca । na rasān adhigacchanti jihvā tān adhigacchati ॥

घ्राणं जिह्वा तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च । न रूपाण्यधिगच्छन्ति चक्षुस्तान्यधिगच्छति ॥

ghrāṇaṁ jihvā tathā śrotraṁ tvaṅ mano buddhir eva ca । na rūpāṇy adhigacchanti cakṣus tāny adhigacchati ॥

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च श्रोत्रं बुद्धिर्मनस्तथा । न स्पर्शानधिगच्छन्ति त्वक्च तानधिगच्छति ॥

ghrāṇaṁ jihvā ca cakṣuś ca śrotraṁ buddhir manas tathā । na sparśān adhigacchanti tvak ca tān adhigacchati ॥

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वङ्मनो बुद्धिरेव च । न शब्दानधिगच्छन्ति श्रोत्रं तानधिगच्छति ॥

ghrāṇaṁ jihvā ca cakṣuś ca tvaṅ mano buddhir eva ca । na śabdān adhigacchanti śrotraṁ tān adhigacchati ॥

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्श्रोत्रं बुद्धिरेव च । संशयान्नाधिगच्छन्ति मनस्तानधिगच्छति ॥

ghrāṇaṁ jihvā ca cakṣuś ca tvak śrotraṁ buddhir eva ca । saṁśayān nādhigacchanti manas tān adhigacchati ॥

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्श्रोत्रं मन एव च । न निष्ठामधिगच्छन्ति बुद्धिस्तामधिगच्छति ॥

ghrāṇaṁ jihvā ca cakṣuś ca tvak śrotraṁ mana eva ca । na niṣṭhām adhigacchanti buddhis tām adhigacchati ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । इन्द्रियाणां च संवादं मनसश्चैव भामिनि ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । indriyāṇāṁ ca saṁvādaṁ manasaś caiva bhāmini ॥

मन उवाच । न घ्राति मामृते घ्राणं रसं जिह्वा न बुध्यते । रूपं चक्षुर्न गृह्णाति त्वक्स्पर्शं नावबुध्यते ॥

mana uvāca । na ghrāti mām r̥te ghrāṇaṁ rasaṁ jihvā na budhyate । rūpaṁ cakṣur na gr̥hṇāti tvak sparśaṁ nāvabudhyate ॥

न श्रोत्रं बुध्यते शब्दं मया हीनं कथंचन । प्रवरं सर्वभूतानामहमस्मि सनातनम् ॥

na śrotraṁ budhyate śabdaṁ mayā hīnaṁ kathaṁ cana । pravaraṁ sarvabhūtānām aham asmi sanātanam ॥

अगाराणीव शून्यानि शान्तार्चिष इवाग्नयः । इन्द्रियाणि न भासन्ते मया हीनानि नित्यशः ॥

agārāṇīva śūnyāni śāntārciṣa ivāgnayaḥ । indriyāṇi na bhāsante mayā hīnāni nityaśaḥ ॥

काष्ठानीवार्द्रशुष्काणि यतमानैरपीन्द्रियैः । गुणार्थान्नाधिगच्छन्ति मामृते सर्वजन्तवः ॥

kāṣṭhānīvārdraśuṣkāṇi yatamānair apīndriyaiḥ । guṇārthān nādhigacchanti mām r̥te sarvajantavaḥ ॥

इन्द्रियाण्यूचुः । एवमेतद्भवेत्सत्यं यथैतन्मन्यते भवान् । ऋतेऽस्मानस्मदर्थांस्तु भोगान्भुङ्क्ते भवान्यदि ॥

indriyāṇy ūcuḥ । evam etad bhavet satyaṁ yathaitan manyate bhavān । r̥te ’smān asmadarthāṁs tu bhogān bhuṅkte bhavān yadi ॥

यद्यस्मासु प्रलीनेषु तर्पणं प्राणधारणम् । भोगान्भुङ्क्षे रसान्भुङ्क्षे यथैतन्मन्यते तथा ॥

yady asmāsu pralīneṣu tarpaṇaṁ prāṇadhāraṇam । bhogān bhuṅkṣe rasān bhuṅkṣe yathaitan manyate tathā ॥

अथ वास्मासु लीनेषु तिष्ठत्सु विषयेषु च । यदि संकल्पमात्रेण भुङ्क्ते भोगान्यथार्थवत् ॥

atha vāsmāsu līneṣu tiṣṭhatsu viṣayeṣu ca । yadi saṁkalpamātreṇa bhuṅkte bhogān yathārthavat ॥

अथ चेन्मन्यसे सिद्धिमस्मदर्थेषु नित्यदा । घ्राणेन रूपमादत्स्व रसमादत्स्व चक्षुषा ॥

atha cen manyase siddhim asmadartheṣu nityadā । ghrāṇena rūpam ādatsva rasam ādatsva cakṣuṣā ॥

श्रोत्रेण गन्धमादत्स्व निष्ठामादत्स्व जिह्वया । त्वचा च शब्दमादत्स्व बुद्ध्या स्पर्शमथापि च ॥

śrotreṇa gandham ādatsva niṣṭhām ādatsva jihvayā । tvacā ca śabdam ādatsva buddhyā sparśam athāpi ca ॥

बलवन्तो ह्यनियमा नियमा दुर्बलीयसाम् । भोगानपूर्वानादत्स्व नोच्छिष्टं भोक्तुमर्हसि ॥

balavanto hy aniyamā niyamā durbalīyasām । bhogān apūrvān ādatsva nocchiṣṭaṁ bhoktum arhasi ॥

यथा हि शिष्यः शास्तारं श्रुत्यर्थमभिधावति । ततः श्रुतमुपादाय श्रुतार्थमुपतिष्ठति ॥

yathā hi śiṣyaḥ śāstāraṁ śrutyartham abhidhāvati । tataḥ śrutam upādāya śrutārtham upatiṣṭhati ॥

विषयानेवमस्माभिर्दर्शितानभिमन्यसे । अनागतानतीतांश्च स्वप्ने जागरणे तथा ॥

viṣayān evam asmābhir darśitān abhimanyase । anāgatān atītāṁś ca svapne jāgaraṇe tathā ॥

वैमनस्यं गतानां च जन्तूनामल्पचेतसाम् । अस्मदर्थे कृते कार्ये दृश्यते प्राणधारणम् ॥

vaimanasyaṁ gatānāṁ ca jantūnām alpacetasām । asmadarthe kr̥te kārye dr̥śyate prāṇadhāraṇam ॥

बहूनपि हि संकल्पान्मत्वा स्वप्नानुपास्य च । बुभुक्षया पीड्यमानो विषयानेव धावसि ॥

bahūn api hi saṁkalpān matvā svapnān upāsya ca । bubhukṣayā pīḍyamāno viṣayān eva dhāvasi ॥

अगारमद्वारमिव प्रविश्य; संकल्पभोगो विषयानविन्दन् । प्राणक्षये शान्तिमुपैति नित्यं; दारुक्षयेऽग्निर्ज्वलितो यथैव ॥

agāram advāram iva praviśya; saṁkalpabhogo viṣayān avindan । prāṇakṣaye śāntim upaiti nityaṁ; dārukṣaye ’gnir jvalito yathaiva ॥

कामं तु नः स्वेषु गुणेषु सङ्गः; कामं च नान्योन्यगुणोपलब्धिः । अस्मानृते नास्ति तवोपलब्धि;स्त्वामप्यृतेऽस्मान्न भजेत हर्षः ॥

kāmaṁ tu naḥ sveṣu guṇeṣu saṅgaḥ; kāmaṁ ca nānyonyaguṇopalabdhiḥ । asmān r̥te nāsti tavopalabdhis; tvām apy r̥te ’smān na bhajeta harṣaḥ ॥