Adhyāya 19

ब्राह्मण उवाच । यः स्यादेकायने लीनस्तूष्णीं किंचिदचिन्तयन् । पूर्वं पूर्वं परित्यज्य स निरारम्भको भवेत् ॥

brāhmaṇa uvāca । yaḥ syād ekāyane līnas tūṣṇīṁ kiṁ cid acintayan । pūrvaṁ pūrvaṁ parityajya sa nirārambhako bhavet ॥

सर्वमित्रः सर्वसहः समरक्तो जितेन्द्रियः । व्यपेतभयमन्युश्च कामहा मुच्यते नरः ॥

sarvamitraḥ sarvasahaḥ samarakto jitendriyaḥ । vyapetabhayamanyuś ca kāmahā mucyate naraḥ ॥

आत्मवत्सर्वभूतेषु यश्चरेन्नियतः शुचिः । अमानी निरभीमानः सर्वतो मुक्त एव सः ॥

ātmavat sarvabhūteṣu yaś caren niyataḥ śuciḥ । amānī nirabhīmānaḥ sarvato mukta eva saḥ ॥

जीवितं मरणं चोभे सुखदुःखे तथैव च । लाभालाभे प्रियद्वेष्ये यः समः स च मुच्यते ॥

jīvitaṁ maraṇaṁ cobhe sukhaduḥkhe tathaiva ca । lābhālābhe priyadveṣye yaḥ samaḥ sa ca mucyate ॥

न कस्यचित्स्पृहयते नावजानाति किंचन । निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा सर्वतो मुक्त एव सः ॥

na kasya cit spr̥hayate nāvajānāti kiṁ cana । nirdvaṁdvo vītarāgātmā sarvato mukta eva saḥ ॥

अनमित्रोऽथ निर्बन्धुरनपत्यश्च यः क्वचित् । त्यक्तधर्मार्थकामश्च निराकाङ्क्षी स मुच्यते ॥

anamitro ’tha nirbandhur anapatyaś ca yaḥ kva cit । tyaktadharmārthakāmaś ca nirākāṅkṣī sa mucyate ॥

नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वोपचितहा च यः । धातुक्षयप्रशान्तात्मा निर्द्वंद्वः स विमुच्यते ॥

naiva dharmī na cādharmī pūrvopacitahā ca yaḥ । dhātukṣayapraśāntātmā nirdvaṁdvaḥ sa vimucyate ॥

अकर्मा चाविकाङ्क्षश्च पश्यञ्जगदशाश्वतम् । अस्वस्थमवशं नित्यं जन्मसंसारमोहितम् ॥

akarmā cāvikāṅkṣaś ca paśyañ jagad aśāśvatam । asvastham avaśaṁ nityaṁ janmasaṁsāramohitam ॥

वैराग्यबुद्धिः सततं तापदोषव्यपेक्षकः । आत्मबन्धविनिर्मोक्षं स करोत्यचिरादिव ॥

vairāgyabuddhiḥ satataṁ tāpadoṣavyapekṣakaḥ । ātmabandhavinirmokṣaṁ sa karoty acirād iva ॥

अगन्धरसमस्पर्शमशब्दमपरिग्रहम् । अरूपमनभिज्ञेयं दृष्ट्वात्मानं विमुच्यते ॥

agandharasam asparśam aśabdam aparigraham । arūpam anabhijñeyaṁ dr̥ṣṭvātmānaṁ vimucyate ॥

पञ्चभूतगुणैर्हीनममूर्तिमदलेपकम् । अगुणं गुणभोक्तारं यः पश्यति स मुच्यते ॥

pañcabhūtaguṇair hīnam amūrtimad alepakam । aguṇaṁ guṇabhoktāraṁ yaḥ paśyati sa mucyate ॥

विहाय सर्वसंकल्पान्बुद्ध्या शारीरमानसान् । शनैर्निर्वाणमाप्नोति निरिन्धन इवानलः ॥

vihāya sarvasaṁkalpān buddhyā śārīramānasān । śanair nirvāṇam āpnoti nirindhana ivānalaḥ ॥

विमुक्तः सर्वसंस्कारैस्ततो ब्रह्म सनातनम् । परमाप्नोति संशान्तमचलं दिव्यमक्षरम् ॥

vimuktaḥ sarvasaṁskārais tato brahma sanātanam । param āpnoti saṁśāntam acalaṁ divyam akṣaram ॥

अतः परं प्रवक्ष्यामि योगशास्त्रमनुत्तमम् । यज्ज्ञात्वा सिद्धमात्मानं लोके पश्यन्ति योगिनः ॥

ataḥ paraṁ pravakṣyāmi yogaśāstram anuttamam । yaj jñātvā siddham ātmānaṁ loke paśyanti yoginaḥ ॥

तस्योपदेशं पश्यामि यथावत्तन्निबोध मे । यैर्द्वारैश्चारयन्नित्यं पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥

tasyopadeśaṁ paśyāmi yathāvat tan nibodha me । yair dvāraiś cārayan nityaṁ paśyaty ātmānam ātmani ॥

इन्द्रियाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारयेत् । तीव्रं तप्त्वा तपः पूर्वं ततो योक्तुमुपक्रमेत् ॥

indriyāṇi tu saṁhr̥tya mana ātmani dhārayet । tīvraṁ taptvā tapaḥ pūrvaṁ tato yoktum upakramet ॥

तपस्वी त्यक्तसंकल्पो दम्भाहंकारवर्जितः । मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥

tapasvī tyaktasaṁkalpo dambhāhaṁkāravarjitaḥ । manīṣī manasā vipraḥ paśyaty ātmānam ātmani ॥

स चेच्छक्नोत्ययं साधुर्योक्तुमात्मानमात्मनि । तत एकान्तशीलः स पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥

sa cec chaknoty ayaṁ sādhur yoktum ātmānam ātmani । tata ekāntaśīlaḥ sa paśyaty ātmānam ātmani ॥

संयतः सततं युक्त आत्मवान्विजितेन्द्रियः । तथायमात्मनात्मानं साधु युक्तः प्रपश्यति ॥

saṁyataḥ satataṁ yukta ātmavān vijitendriyaḥ । tathāyam ātmanātmānaṁ sādhu yuktaḥ prapaśyati ॥

यथा हि पुरुषः स्वप्ने दृष्ट्वा पश्यत्यसाविति । तथारूपमिवात्मानं साधु युक्तः प्रपश्यति ॥

yathā hi puruṣaḥ svapne dr̥ṣṭvā paśyaty asāv iti । tathārūpam ivātmānaṁ sādhu yuktaḥ prapaśyati ॥

इषीकां वा यथा मुञ्जात्कश्चिन्निर्हृत्य दर्शयेत् । योगी निष्कृष्टमात्मानं तथा संपश्यते तनौ ॥

iṣīkāṁ vā yathā muñjāt kaś cin nirhr̥tya darśayet । yogī niṣkr̥ṣṭam ātmānaṁ tathā saṁpaśyate tanau ॥

मुञ्जं शरीरं तस्याहुरिषीकामात्मनि श्रिताम् । एतन्निदर्शनं प्रोक्तं योगविद्भिरनुत्तमम् ॥

muñjaṁ śarīraṁ tasyāhur iṣīkām ātmani śritām । etan nidarśanaṁ proktaṁ yogavidbhir anuttamam ॥

यदा हि युक्तमात्मानं सम्यक्पश्यति देहभृत् । तदास्य नेशते कश्चित्त्रैलोक्यस्यापि यः प्रभुः ॥

yadā hi yuktam ātmānaṁ samyak paśyati dehabhr̥t । tadāsya neśate kaś cit trailokyasyāpi yaḥ prabhuḥ ॥

अन्योन्याश्चैव तनवो यथेष्टं प्रतिपद्यते । विनिवृत्य जरामृत्यू न हृष्यति न शोचति ॥

anyonyāś caiva tanavo yatheṣṭaṁ pratipadyate । vinivr̥tya jarāmr̥tyū na hr̥ṣyati na śocati ॥

देवानामपि देवत्वं युक्तः कारयते वशी । ब्रह्म चाव्ययमाप्नोति हित्वा देहमशाश्वतम् ॥

devānām api devatvaṁ yuktaḥ kārayate vaśī । brahma cāvyayam āpnoti hitvā deham aśāśvatam ॥

विनश्यत्स्वपि लोकेषु न भयं तस्य जायते । क्लिश्यमानेषु भूतेषु न स क्लिश्यति केनचित् ॥

vinaśyatsv api lokeṣu na bhayaṁ tasya jāyate । kliśyamāneṣu bhūteṣu na sa kliśyati kena cit ॥

दुःखशोकमयैर्घोरैः सङ्गस्नेहसमुद्भवैः । न विचाल्येत युक्तात्मा निःस्पृहः शान्तमानसः ॥

duḥkhaśokamayair ghoraiḥ saṅgasnehasamudbhavaiḥ । na vicālyeta yuktātmā niḥspr̥haḥ śāntamānasaḥ ॥

नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश्चास्य विद्यते । नातः सुखतरं किंचिल्लोके क्वचन विद्यते ॥

nainaṁ śastrāṇi vidhyante na mr̥tyuś cāsya vidyate । nātaḥ sukhataraṁ kiṁ cil loke kva cana vidyate ॥

सम्यग्युक्त्वा यदात्मानमात्मन्येव प्रपश्यति । तदैव न स्पृहयते साक्षादपि शतक्रतोः ॥

samyag yuktvā yadātmānam ātmany eva prapaśyati । tadaiva na spr̥hayate sākṣād api śatakratoḥ ॥

निर्वेदस्तु न गन्तव्यो युञ्जानेन कथंचन । योगमेकान्तशीलस्तु यथा युञ्जीत तच्छृणु ॥

nirvedas tu na gantavyo yuñjānena kathaṁ cana । yogam ekāntaśīlas tu yathā yuñjīta tac chr̥ṇu ॥

दृष्टपूर्वां दिशं चिन्त्य यस्मिन्संनिवसेत्पुरे । पुरस्याभ्यन्तरे तस्य मनश्चार्यं न बाह्यतः ॥

dr̥ṣṭapūrvāṁ diśaṁ cintya yasmin saṁnivaset pure । purasyābhyantare tasya manaś cāryaṁ na bāhyataḥ ॥

पुरस्याभ्यन्तरे तिष्ठन्यस्मिन्नावसथे वसेत् । तस्मिन्नावसथे धार्यं सबाह्याभ्यन्तरं मनः ॥

purasyābhyantare tiṣṭhan yasminn āvasathe vaset । tasminn āvasathe dhāryaṁ sabāhyābhyantaraṁ manaḥ ॥

प्रचिन्त्यावसथं कृत्स्नं यस्मिन्कायेऽवतिष्ठते । तस्मिन्काये मनश्चार्यं न कथंचन बाह्यतः ॥

pracintyāvasathaṁ kr̥tsnaṁ yasmin kāye ’vatiṣṭhate । tasmin kāye manaś cāryaṁ na kathaṁ cana bāhyataḥ ॥

संनियम्येन्द्रियग्रामं निर्घोषे निर्जने वने । कायमभ्यन्तरं कृत्स्नमेकाग्रः परिचिन्तयेत् ॥

saṁniyamyendriyagrāmaṁ nirghoṣe nirjane vane । kāyam abhyantaraṁ kr̥tsnam ekāgraḥ paricintayet ॥

दन्तांस्तालु च जिह्वां च गलं ग्रीवां तथैव च । हृदयं चिन्तयेच्चापि तथा हृदयबन्धनम् ॥

dantāṁs tālu ca jihvāṁ ca galaṁ grīvāṁ tathaiva ca । hr̥dayaṁ cintayec cāpi tathā hr̥dayabandhanam ॥

इत्युक्तः स मया शिष्यो मेधावी मधुसूदन । पप्रच्छ पुनरेवेमं मोक्षधर्मं सुदुर्वचम् ॥

ity uktaḥ sa mayā śiṣyo medhāvī madhusūdana । papraccha punar evemaṁ mokṣadharmaṁ sudurvacam ॥

भुक्तं भुक्तं कथमिदमन्नं कोष्ठे विपच्यते । कथं रसत्वं व्रजति शोणितं जायते कथम् । तथा मांसं च मेदश्च स्नाय्वस्थीनि च पोषति ॥

bhuktaṁ bhuktaṁ katham idam annaṁ koṣṭhe vipacyate । kathaṁ rasatvaṁ vrajati śoṇitaṁ jāyate katham । tathā māṁsaṁ ca medaś ca snāyvasthīni ca poṣati ॥

कथमेतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम् । वर्धन्ते वर्धमानस्य वर्धते च कथं बलम् । निरोजसां निष्क्रमणं मलानां च पृथक्पृथक् ॥

katham etāni sarvāṇi śarīrāṇi śarīriṇām । vardhante vardhamānasya vardhate ca kathaṁ balam । nirojasāṁ niṣkramaṇaṁ malānāṁ ca pr̥thak pr̥thak ॥

कुतो वायं प्रश्वसिति उच्छ्वसित्यपि वा पुनः । कं च देशमधिष्ठाय तिष्ठत्यात्मायमात्मनि ॥

kuto vāyaṁ praśvasiti ucchvasity api vā punaḥ । kaṁ ca deśam adhiṣṭhāya tiṣṭhaty ātmāyam ātmani ॥

जीवः कायं वहति चेच्चेष्टयानः कलेवरम् । किंवर्णं कीदृशं चैव निवेशयति वै मनः । याथातथ्येन भगवन्वक्तुमर्हसि मेऽनघ ॥

jīvaḥ kāyaṁ vahati cec ceṣṭayānaḥ kalevaram । kiṁvarṇaṁ kīdr̥śaṁ caiva niveśayati vai manaḥ । yāthātathyena bhagavan vaktum arhasi me ’nagha ॥

इति संपरिपृष्टोऽहं तेन विप्रेण माधव । प्रत्यब्रुवं महाबाहो यथाश्रुतमरिंदम ॥

iti saṁparipr̥ṣṭo ’haṁ tena vipreṇa mādhava । pratyabruvaṁ mahābāho yathāśrutam ariṁdama ॥

यथा स्वकोष्ठे प्रक्षिप्य कोष्ठं भाण्डमना भवेत् । तथा स्वकाये प्रक्षिप्य मनो द्वारैरनिश्चलैः । आत्मानं तत्र मार्गेत प्रमादं परिवर्जयेत् ॥

yathā svakoṣṭhe prakṣipya koṣṭhaṁ bhāṇḍamanā bhavet । tathā svakāye prakṣipya mano dvārair aniścalaiḥ । ātmānaṁ tatra mārgeta pramādaṁ parivarjayet ॥

एवं सततमुद्युक्तः प्रीतात्मा नचिरादिव । आसादयति तद्ब्रह्म यद्दृष्ट्वा स्यात्प्रधानवित् ॥

evaṁ satatam udyuktaḥ prītātmā nacirād iva । āsādayati tad brahma yad dr̥ṣṭvā syāt pradhānavit ॥

न त्वसौ चक्षुषा ग्राह्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः । मनसैव प्रदीपेन महानात्मनि दृश्यते ॥

na tv asau cakṣuṣā grāhyo na ca sarvair apīndriyaiḥ । manasaiva pradīpena mahān ātmani dr̥śyate ॥

सर्वतःपाणिपादं तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । जीवो निष्क्रान्तमात्मानं शरीरात्संप्रपश्यति ॥

sarvataḥpāṇipādaṁ taṁ sarvatokṣiśiromukham । jīvo niṣkrāntam ātmānaṁ śarīrāt saṁprapaśyati ॥

स तदुत्सृज्य देहं स्वं धारयन्ब्रह्म केवलम् । आत्मानमालोकयति मनसा प्रहसन्निव ॥

sa tad utsr̥jya dehaṁ svaṁ dhārayan brahma kevalam । ātmānam ālokayati manasā prahasann iva ॥

इदं सर्वरहस्यं ते मयोक्तं द्विजसत्तम । आपृच्छे साधयिष्यामि गच्छ शिष्य यथासुखम् ॥

idaṁ sarvarahasyaṁ te mayoktaṁ dvijasattama । āpr̥cche sādhayiṣyāmi gaccha śiṣya yathāsukham ॥

इत्युक्तः स तदा कृष्ण मया शिष्यो महातपाः । अगच्छत यथाकामं ब्राह्मणश्छिन्नसंशयः ॥

ity uktaḥ sa tadā kr̥ṣṇa mayā śiṣyo mahātapāḥ । agacchata yathākāmaṁ brāhmaṇaś chinnasaṁśayaḥ ॥

वासुदेव उवाच । इत्युक्त्वा स तदा वाक्यं मां पार्थ द्विजपुंगवः । मोक्षधर्माश्रितः सम्यक्तत्रैवान्तरधीयत ॥

vāsudeva uvāca । ity uktvā sa tadā vākyaṁ māṁ pārtha dvijapuṁgavaḥ । mokṣadharmāśritaḥ samyak tatraivāntaradhīyata ॥

कच्चिदेतत्त्वया पार्थ श्रुतमेकाग्रचेतसा । तदापि हि रथस्थस्त्वं श्रुतवानेतदेव हि ॥

kaccid etat tvayā pārtha śrutam ekāgracetasā । tadāpi hi rathasthas tvaṁ śrutavān etad eva hi ॥

नैतत्पार्थ सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणेति मे मतिः । नरेणाकृतसंज्ञेन विदग्धेनाकृतात्मना ॥

naitat pārtha suvijñeyaṁ vyāmiśreṇeti me matiḥ । nareṇākr̥tasaṁjñena vidagdhenākr̥tātmanā ॥

सुरहस्यमिदं प्रोक्तं देवानां भरतर्षभ । कच्चिन्नेदं श्रुतं पार्थ मर्त्येनान्येन केनचित् ॥

surahasyam idaṁ proktaṁ devānāṁ bharatarṣabha । kaccin nedaṁ śrutaṁ pārtha martyenānyena kena cit ॥

न ह्येतच्छ्रोतुमर्होऽन्यो मनुष्यस्त्वामृतेऽनघ । नैतदद्य सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणान्तरात्मना ॥

na hy etac chrotum arho ’nyo manuṣyas tvām r̥te ’nagha । naitad adya suvijñeyaṁ vyāmiśreṇāntarātmanā ॥

क्रियावद्भिर्हि कौन्तेय देवलोकः समावृतः । न चैतदिष्टं देवानां मर्त्यै रूपनिवर्तनम् ॥

kriyāvadbhir hi kaunteya devalokaḥ samāvr̥taḥ । na caitad iṣṭaṁ devānāṁ martyai rūpanivartanam ॥

परा हि सा गतिः पार्थ यत्तद्ब्रह्म सनातनम् । यत्रामृतत्वं प्राप्नोति त्यक्त्वा दुःखं सदा सुखी ॥

parā hi sā gatiḥ pārtha yat tad brahma sanātanam । yatrāmr̥tatvaṁ prāpnoti tyaktvā duḥkhaṁ sadā sukhī ॥

एवं हि धर्ममास्थाय येऽपि स्युः पापयोनयः । स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥

evaṁ hi dharmam āsthāya ye ’pi syuḥ pāpayonayaḥ । striyo vaiśyās tathā śūdrās te ’pi yānti parāṁ gatim ॥

किं पुनर्ब्राह्मणाः पार्थ क्षत्रिया वा बहुश्रुताः । स्वधर्मरतयो नित्यं ब्रह्मलोकपरायणाः ॥

kiṁ punar brāhmaṇāḥ pārtha kṣatriyā vā bahuśrutāḥ । svadharmaratayo nityaṁ brahmalokaparāyaṇāḥ ॥

हेतुमच्चैतदुद्दिष्टमुपायाश्चास्य साधने । सिद्धेः फलं च मोक्षश्च दुःखस्य च विनिर्णयः । अतः परं सुखं त्वन्यत्किं नु स्याद्भरतर्षभ ॥

hetumac caitad uddiṣṭam upāyāś cāsya sādhane । siddheḥ phalaṁ ca mokṣaś ca duḥkhasya ca vinirṇayaḥ । ataḥ paraṁ sukhaṁ tv anyat kiṁ nu syād bharatarṣabha ॥

श्रुतवाञ्श्रद्दधानश्च पराक्रान्तश्च पाण्डव । यः परित्यजते मर्त्यो लोकतन्त्रमसारवत् । एतैरुपायैः स क्षिप्रं परां गतिमवाप्नुयात् ॥

śrutavāñ śraddadhānaś ca parākrāntaś ca pāṇḍava । yaḥ parityajate martyo lokatantram asāravat । etair upāyaiḥ sa kṣipraṁ parāṁ gatim avāpnuyāt ॥

एतावदेव वक्तव्यं नातो भूयोऽस्ति किंचन । षण्मासान्नित्ययुक्तस्य योगः पार्थ प्रवर्तते ॥

etāvad eva vaktavyaṁ nāto bhūyo ’sti kiṁ cana । ṣaṇmāsān nityayuktasya yogaḥ pārtha pravartate ॥