Adhyāya 15

जनमेजय उवाच । विजिते पाण्डवेयैस्तु प्रशान्ते च द्विजोत्तम । राष्ट्रे किं चक्रतुर्वीरौ वासुदेवधनंजयौ ॥

janamejaya uvāca । vijite pāṇḍaveyais tu praśānte ca dvijottama । rāṣṭre kiṁ cakratur vīrau vāsudevadhanaṁjayau ॥

वैशंपायन उवाच । विजिते पाण्डवेयैस्तु प्रशान्ते च विशां पते । राष्ट्रे बभूवतुर्हृष्टौ वासुदेवधनंजयौ ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । vijite pāṇḍaveyais tu praśānte ca viśāṁ pate । rāṣṭre babhūvatur hr̥ṣṭau vāsudevadhanaṁjayau ॥

विजह्राते मुदा युक्तौ दिवि देवेश्वराविव । तौ वनेषु विचित्रेषु पर्वतानां च सानुषु ॥

vijahrāte mudā yuktau divi deveśvarāv iva । tau vaneṣu vicitreṣu parvatānāṁ ca sānuṣu ॥

शैलेषु रमणीयेषु पल्वलेषु नदीषु च । चङ्क्रम्यमाणौ संहृष्टावश्विनाविव नन्दने ॥

śaileṣu ramaṇīyeṣu palvaleṣu nadīṣu ca । caṅkramyamāṇau saṁhr̥ṣṭāv aśvināv iva nandane ॥

इन्द्रप्रस्थे महात्मानौ रेमाते कृष्णपाण्डवौ । प्रविश्य तां सभां रम्यां विजह्राते च भारत ॥

indraprasthe mahātmānau remāte kr̥ṣṇapāṇḍavau । praviśya tāṁ sabhāṁ ramyāṁ vijahrāte ca bhārata ॥

तत्र युद्धकथाश्चित्राः परिक्लेशांश्च पार्थिव । कथायोगे कथायोगे कथयामासतुस्तदा ॥

tatra yuddhakathāś citrāḥ parikleśāṁś ca pārthiva । kathāyoge kathāyoge kathayām āsatus tadā ॥

ऋषीणां देवतानां च वंशांस्तावाहतुस्तदा । प्रीयमाणौ महात्मानौ पुराणावृषिसत्तमौ ॥

r̥ṣīṇāṁ devatānāṁ ca vaṁśāṁs tāv āhatus tadā । prīyamāṇau mahātmānau purāṇāv r̥ṣisattamau ॥

मधुरास्तु कथाश्चित्राश्चित्रार्थपदनिश्चयाः । निश्चयज्ञः स पार्थाय कथयामास केशवः ॥

madhurās tu kathāś citrāś citrārthapadaniścayāḥ । niścayajñaḥ sa pārthāya kathayām āsa keśavaḥ ॥

पुत्रशोकाभिसंतप्तं ज्ञातीनां च सहस्रशः । कथाभिः शमयामास पार्थं शौरिर्जनार्दनः ॥

putraśokābhisaṁtaptaṁ jñātīnāṁ ca sahasraśaḥ । kathābhiḥ śamayām āsa pārthaṁ śaurir janārdanaḥ ॥

स तमाश्वास्य विधिवद्विधानज्ञो महातपाः । अपहृत्यात्मनो भारं विशश्रामेव सात्वतः ॥

sa tam āśvāsya vidhivad vidhānajño mahātapāḥ । apahr̥tyātmano bhāraṁ viśaśrāmeva sātvataḥ ॥

ततः कथान्ते गोविन्दो गुडाकेशमुवाच ह । सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा हेतुयुक्तमिदं वचः ॥

tataḥ kathānte govindo guḍākeśam uvāca ha । sāntvayañ ślakṣṇayā vācā hetuyuktam idaṁ vacaḥ ॥

विजितेयं धरा कृत्स्ना सव्यसाचिन्परंतप । त्वद्बाहुबलमाश्रित्य राज्ञा धर्मसुतेन ह ॥

vijiteyaṁ dharā kr̥tsnā savyasācin paraṁtapa । tvadbāhubalam āśritya rājñā dharmasutena ha ॥

असपत्नां महीं भुङ्क्ते धर्मराजो युधिष्ठिरः । भीमसेनप्रभावेन यमयोश्च नरोत्तम ॥

asapatnāṁ mahīṁ bhuṅkte dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । bhīmasenaprabhāvena yamayoś ca narottama ॥

धर्मेण राज्ञा धर्मज्ञ प्राप्तं राज्यमकण्टकम् । धर्मेण निहतः संख्ये स च राजा सुयोधनः ॥

dharmeṇa rājñā dharmajña prāptaṁ rājyam akaṇṭakam । dharmeṇa nihataḥ saṁkhye sa ca rājā suyodhanaḥ ॥

अधर्मरुचयो लुब्धाः सदा चाप्रियवादिनः । धार्तराष्ट्रा दुरात्मानः सानुबन्धा निपातिताः ॥

adharmarucayo lubdhāḥ sadā cāpriyavādinaḥ । dhārtarāṣṭrā durātmānaḥ sānubandhā nipātitāḥ ॥

प्रशान्तामखिलां पार्थ पृथिवीं पृथिवीपतिः । भुङ्क्ते धर्मसुतो राजा त्वया गुप्तः कुरूद्वह ॥

praśāntām akhilāṁ pārtha pr̥thivīṁ pr̥thivīpatiḥ । bhuṅkte dharmasuto rājā tvayā guptaḥ kurūdvaha ॥

रमे चाहं त्वया सार्धमरण्येष्वपि पाण्डव । किमु यत्र जनोऽयं वै पृथा चामित्रकर्शन ॥

rame cāhaṁ tvayā sārdham araṇyeṣv api pāṇḍava । kim u yatra jano ’yaṁ vai pr̥thā cāmitrakarśana ॥

यत्र धर्मसुतो राजा यत्र भीमो महाबलः । यत्र माद्रवतीपुत्रौ रतिस्तत्र परा मम ॥

yatra dharmasuto rājā yatra bhīmo mahābalaḥ । yatra mādravatīputrau ratis tatra parā mama ॥

तथैव स्वर्गकल्पेषु सभोद्देशेषु भारत । रमणीयेषु पुण्येषु सहितस्य त्वयानघ ॥

tathaiva svargakalpeṣu sabhoddeśeṣu bhārata । ramaṇīyeṣu puṇyeṣu sahitasya tvayānagha ॥

कालो महांस्त्वतीतो मे शूरपुत्रमपश्यतः । बलदेवं च कौरव्य तथान्यान्वृष्णिपुंगवान् ॥

kālo mahāṁs tv atīto me śūraputram apaśyataḥ । baladevaṁ ca kauravya tathānyān vr̥ṣṇipuṁgavān ॥

सोऽहं गन्तुमभीप्सामि पुरीं द्वारवतीं प्रति । रोचतां गमनं मह्यं तवापि पुरुषर्षभ ॥

so ’haṁ gantum abhīpsāmi purīṁ dvāravatīṁ prati । rocatāṁ gamanaṁ mahyaṁ tavāpi puruṣarṣabha ॥

उक्तो बहुविधं राजा तत्र तत्र युधिष्ठिरः । स ह भीष्मेण यद्युक्तमस्माभिः शोककारिते ॥

ukto bahuvidhaṁ rājā tatra tatra yudhiṣṭhiraḥ । sa ha bhīṣmeṇa yad yuktam asmābhiḥ śokakārite ॥

शिष्टो युधिष्ठिरोऽस्माभिः शास्ता सन्नपि पाण्डवः । तेन तच्च वचः सम्यग्गृहीतं सुमहात्मना ॥

śiṣṭo yudhiṣṭhiro ’smābhiḥ śāstā sann api pāṇḍavaḥ । tena tac ca vacaḥ samyag gr̥hītaṁ sumahātmanā ॥

धर्मपुत्रे हि धर्मज्ञे कृतज्ञे सत्यवादिनि । सत्यं धर्मो मतिश्चाग्र्या स्थितिश्च सततं स्थिरा ॥

dharmaputre hi dharmajñe kr̥tajñe satyavādini । satyaṁ dharmo matiś cāgryā sthitiś ca satataṁ sthirā ॥

तद्गत्वा तं महात्मानं यदि ते रोचतेऽर्जुन । अस्मद्गमनसंयुक्तं वचो ब्रूहि जनाधिपम् ॥

tad gatvā taṁ mahātmānaṁ yadi te rocate ’rjuna । asmadgamanasaṁyuktaṁ vaco brūhi janādhipam ॥

न हि तस्याप्रियं कुर्यां प्राणत्यागेऽप्युपस्थिते । कुतो गन्तुं महाबाहो पुरीं द्वारवतीं प्रति ॥

na hi tasyāpriyaṁ kuryāṁ prāṇatyāge ’py upasthite । kuto gantuṁ mahābāho purīṁ dvāravatīṁ prati ॥

सर्वं त्विदमहं पार्थ त्वत्प्रीतिहितकाम्यया । ब्रवीमि सत्यं कौरव्य न मिथ्यैतत्कथंचन ॥

sarvaṁ tv idam ahaṁ pārtha tvatprītihitakāmyayā । bravīmi satyaṁ kauravya na mithyaitat kathaṁ cana ॥

प्रयोजनं च निर्वृत्तमिह वासे ममार्जुन । धार्तराष्ट्रो हतो राजा सबलः सपदानुगः ॥

prayojanaṁ ca nirvr̥ttam iha vāse mamārjuna । dhārtarāṣṭro hato rājā sabalaḥ sapadānugaḥ ॥

पृथिवी च वशे तात धर्मपुत्रस्य धीमतः । स्थिता समुद्रवसना सशैलवनकानना । चिता रत्नैर्बहुविधैः कुरुराजस्य पाण्डव ॥

pr̥thivī ca vaśe tāta dharmaputrasya dhīmataḥ । sthitā samudravasanā saśailavanakānanā । citā ratnair bahuvidhaiḥ kururājasya pāṇḍava ॥

धर्मेण राजा धर्मज्ञः पातु सर्वां वसुंधराम् । उपास्यमानो बहुभिः सिद्धैश्चापि महात्मभिः । स्तूयमानश्च सततं बन्दिभिर्भरतर्षभ ॥

dharmeṇa rājā dharmajñaḥ pātu sarvāṁ vasuṁdharām । upāsyamāno bahubhiḥ siddhaiś cāpi mahātmabhiḥ । stūyamānaś ca satataṁ bandibhir bharatarṣabha ॥

तन्मया सह गत्वाद्य राजानं कुरुवर्धनम् । आपृच्छ कुरुशार्दूल गमनं द्वारकां प्रति ॥

tan mayā saha gatvādya rājānaṁ kuruvardhanam । āpr̥ccha kuruśārdūla gamanaṁ dvārakāṁ prati ॥

इदं शरीरं वसु यच्च मे गृहे; निवेदितं पार्थ सदा युधिष्ठिरे । प्रियश्च मान्यश्च हि मे युधिष्ठिरः; सदा कुरूणामधिपो महामतिः ॥

idaṁ śarīraṁ vasu yac ca me gr̥he; niveditaṁ pārtha sadā yudhiṣṭhire । priyaś ca mānyaś ca hi me yudhiṣṭhiraḥ; sadā kurūṇām adhipo mahāmatiḥ ॥

प्रयोजनं चापि निवासकारणे; न विद्यते मे त्वदृते महाभुज । स्थिता हि पृथ्वी तव पार्थ शासने; गुरोः सुवृत्तस्य युधिष्ठिरस्य ह ॥

prayojanaṁ cāpi nivāsakāraṇe; na vidyate me tvad r̥te mahābhuja । sthitā hi pr̥thvī tava pārtha śāsane; guroḥ suvr̥ttasya yudhiṣṭhirasya ha ॥

इतीदमुक्तं स तदा महात्मना; जनार्दनेनामितविक्रमोऽर्जुनः । तथेति कृच्छ्रादिव वाचमीरय;ज्जनार्दनं संप्रतिपूज्य पार्थिव ॥

itīdam uktaṁ sa tadā mahātmanā; janārdanenāmitavikramo ’rjunaḥ । tatheti kr̥cchrād iva vācam īrayaj; janārdanaṁ saṁpratipūjya pārthiva ॥