Adhyāya 10

इन्द्र उवाच । एवमेतद्ब्रह्मबलं गरीयो; न ब्रह्मतः किंचिदन्यद्गरीयः । आविक्षितस्य तु बलं न मृष्ये; वज्रमस्मै प्रहरिष्यामि घोरम् ॥

indra uvāca । evam etad brahmabalaṁ garīyo; na brahmataḥ kiṁ cid anyad garīyaḥ । āvikṣitasya tu balaṁ na mr̥ṣye; vajram asmai prahariṣyāmi ghoram ॥

धृतराष्ट्र प्रहितो गच्छ मरुत्तं; संवर्तेन सहितं तं वदस्व । बृहस्पतिं त्वमुपशिक्षस्व राज;न्वज्रं वा ते प्रहरिष्यामि घोरम् ॥

dhr̥tarāṣṭra prahito gaccha maruttaṁ; saṁvartena sahitaṁ taṁ vadasva । br̥haspatiṁ tvam upaśikṣasva rājan; vajraṁ vā te prahariṣyāmi ghoram ॥

व्यास उवाच । ततो गत्वा धृतराष्ट्रो नरेन्द्रं; प्रोवाचेदं वचनं वासवस्य । गन्धर्वं मां धृतराष्ट्रं निबोध; त्वामागतं वक्तुकामं नरेन्द्र ॥

vyāsa uvāca । tato gatvā dhr̥tarāṣṭro narendraṁ; provācedaṁ vacanaṁ vāsavasya । gandharvaṁ māṁ dhr̥tarāṣṭraṁ nibodha; tvām āgataṁ vaktukāmaṁ narendra ॥

ऐन्द्रं वाक्यं शृणु मे राजसिंह; यत्प्राह लोकाधिपतिर्महात्मा । बृहस्पतिं याजकं त्वं वृणीष्व; वज्रं वा ते प्रहरिष्यामि घोरम् । वचश्चेदेतन्न करिष्यसे मे; प्राहैतदेतावदचिन्त्यकर्मा ॥

aindraṁ vākyaṁ śr̥ṇu me rājasiṁha; yat prāha lokādhipatir mahātmā । br̥haspatiṁ yājakaṁ tvaṁ vr̥ṇīṣva; vajraṁ vā te prahariṣyāmi ghoram । vacaś ced etan na kariṣyase me; prāhaitad etāvad acintyakarmā ॥

मरुत्त उवाच । त्वं चैवैतद्वेत्थ पुरंदरश्च; विश्वेदेवा वसवश्चाश्विनौ च । मित्रद्रोहे निष्कृतिर्वै यथैव; नास्तीति लोकेषु सदैव वादः ॥

marutta uvāca । tvaṁ caivaitad vettha puraṁdaraś ca; viśvedevā vasavaś cāśvinau ca । mitradrohe niṣkr̥tir vai yathaiva; nāstīti lokeṣu sadaiva vādaḥ ॥

बृहस्पतिर्याजयिता महेन्द्रं; देवश्रेष्ठं वज्रभृतां वरिष्ठम् । संवर्तो मां याजयिताद्य राज;न्न ते वाक्यं तस्य वा रोचयामि ॥

br̥haspatir yājayitā mahendraṁ; devaśreṣṭhaṁ vajrabhr̥tāṁ variṣṭham । saṁvarto māṁ yājayitādya rājan; na te vākyaṁ tasya vā rocayāmi ॥

गन्धर्व उवाच । घोरो नादः श्रूयते वासवस्य; नभस्तले गर्जतो राजसिंह । व्यक्तं वज्रं मोक्ष्यते ते महेन्द्रः; क्षेमं राजंश्चिन्त्यतामेष कालः ॥

gandharva uvāca । ghoro nādaḥ śrūyate vāsavasya; nabhastale garjato rājasiṁha । vyaktaṁ vajraṁ mokṣyate te mahendraḥ; kṣemaṁ rājaṁś cintyatām eṣa kālaḥ ॥

व्यास उवाच । इत्येवमुक्तो धृतराष्ट्रेण राजा; श्रुत्वा नादं नदतो वासवस्य । तपोनित्यं धर्मविदां वरिष्ठं; संवर्तं तं ज्ञापयामास कार्यम् ॥

vyāsa uvāca । ity evam ukto dhr̥tarāṣṭreṇa rājā; śrutvā nādaṁ nadato vāsavasya । taponityaṁ dharmavidāṁ variṣṭhaṁ; saṁvartaṁ taṁ jñāpayām āsa kāryam ॥

मरुत्त उवाच । इममश्मानं प्लवमानमारा;दध्वा दूरं तेन न दृश्यतेऽद्य । प्रपद्येऽहं शर्म विप्रेन्द्र त्वत्तः; प्रयच्छ तस्मादभयं विप्रमुख्य ॥

marutta uvāca । imam aśmānaṁ plavamānam ārād; adhvā dūraṁ tena na dr̥śyate ’dya । prapadye ’haṁ śarma viprendra tvattaḥ; prayaccha tasmād abhayaṁ vipramukhya ॥

अयमायाति वै वज्री दिशो विद्योतयन्दश । अमानुषेण घोरेण सदस्यास्त्रासिता हि नः ॥

ayam āyāti vai vajrī diśo vidyotayan daśa । amānuṣeṇa ghoreṇa sadasyās trāsitā hi naḥ ॥

संवर्त उवाच । भयं शक्राद्व्येतु ते राजसिंह; प्रणोत्स्येऽहं भयमेतत्सुघोरम् । संस्तम्भिन्या विद्यया क्षिप्रमेव; मा भैस्त्वमस्माद्भव चापि प्रतीतः ॥

saṁvarta uvāca । bhayaṁ śakrād vyetu te rājasiṁha; praṇotsye ’haṁ bhayam etat sughoram । saṁstambhinyā vidyayā kṣipram eva; mā bhais tvam asmād bhava cāpi pratītaḥ ॥

अहं संस्तम्भयिष्यामि मा भैस्त्वं शक्रतो नृप । सर्वेषामेव देवानां क्षपितान्यायुधानि मे ॥

ahaṁ saṁstambhayiṣyāmi mā bhais tvaṁ śakrato nr̥pa । sarveṣām eva devānāṁ kṣapitāny āyudhāni me ॥

दिशो वज्रं व्रजतां वायुरेतु; वर्षं भूत्वा निपततु काननेषु । आपः प्लवन्त्वन्तरिक्षे वृथा च; सौदामिनी दृश्यतां मा बिभस्त्वम् ॥

diśo vajraṁ vrajatāṁ vāyur etu; varṣaṁ bhūtvā nipatatu kānaneṣu । āpaḥ plavantv antarikṣe vr̥thā ca; saudāminī dr̥śyatāṁ mā bibhas tvam ॥

अथो वह्निस्त्रातु वा सर्वतस्ते; कामं वर्षं वर्षतु वासवो वा । वज्रं तथा स्थापयतां च वायु;र्महाघोरं प्लवमानं जलौघैः ॥

atho vahnis trātu vā sarvatas te; kāmaṁ varṣaṁ varṣatu vāsavo vā । vajraṁ tathā sthāpayatāṁ ca vāyur; mahāghoraṁ plavamānaṁ jalaughaiḥ ॥

मरुत्त उवाच । घोरः शब्दः श्रूयते वै महास्वनो; वज्रस्यैष सहितो मारुतेन । आत्मा हि मे प्रव्यथते मुहुर्मुहु;र्न मे स्वास्थ्यं जायते चाद्य विप्र ॥

marutta uvāca । ghoraḥ śabdaḥ śrūyate vai mahāsvano; vajrasyaiṣa sahito mārutena । ātmā hi me pravyathate muhur muhur; na me svāsthyaṁ jāyate cādya vipra ॥

संवर्त उवाच । वज्रादुग्राद्व्येतु भयं तवाद्य; वातो भूत्वा हन्मि नरेन्द्र वज्रम् । भयं त्यक्त्वा वरमन्यं वृणीष्व; कं ते कामं तपसा साधयामि ॥

saṁvarta uvāca । vajrād ugrād vyetu bhayaṁ tavādya; vāto bhūtvā hanmi narendra vajram । bhayaṁ tyaktvā varam anyaṁ vr̥ṇīṣva; kaṁ te kāmaṁ tapasā sādhayāmi ॥

मरुत्त उवाच । इन्द्रः साक्षात्सहसाभ्येतु विप्र; हविर्यज्ञे प्रतिगृह्णातु चैव । स्वं स्वं धिष्ण्यं चैव जुषन्तु देवाः; सुतं सोमं प्रतिगृह्णन्तु चैव ॥

marutta uvāca । indraḥ sākṣāt sahasābhyetu vipra; havir yajñe pratigr̥hṇātu caiva । svaṁ svaṁ dhiṣṇyaṁ caiva juṣantu devāḥ; sutaṁ somaṁ pratigr̥hṇantu caiva ॥

संवर्त उवाच । अयमिन्द्रो हरिभिरायाति राज;न्देवैः सर्वैः सहितः सोमपीथी । मन्त्राहूतो यज्ञमिमं मयाद्य; पश्यस्वैनं मन्त्रविस्रस्तकायम् ॥

saṁvarta uvāca । ayam indro haribhir āyāti rājan; devaiḥ sarvaiḥ sahitaḥ somapīthī । mantrāhūto yajñam imaṁ mayādya; paśyasvainaṁ mantravisrastakāyam ॥

व्यास उवाच । ततो देवैः सहितो देवराजो; रथे युक्त्वा तान्हरीन्वाजिमुख्यान् । आयाद्यज्ञमधि राज्ञः पिपासु;राविक्षितस्याप्रमेयस्य सोमम् ॥

vyāsa uvāca । tato devaiḥ sahito devarājo; rathe yuktvā tān harīn vājimukhyān । āyād yajñam adhi rājñaḥ pipāsur; āvikṣitasyāprameyasya somam ॥

तमायान्तं सहितं देवसंघैः; प्रत्युद्ययौ सपुरोधा मरुत्तः । चक्रे पूजां देवराजाय चाग्र्यां; यथाशास्त्रं विधिवत्प्रीयमाणः ॥

tam āyāntaṁ sahitaṁ devasaṁghaiḥ; pratyudyayau sapurodhā maruttaḥ । cakre pūjāṁ devarājāya cāgryāṁ; yathāśāstraṁ vidhivat prīyamāṇaḥ ॥

संवर्त उवाच । स्वागतं ते पुरुहूतेह विद्व;न्यज्ञोऽद्यायं संनिहिते त्वयीन्द्र । शोशुभ्यते बलवृत्रघ्न भूयः; पिबस्व सोमं सुतमुद्यतं मया ॥

saṁvarta uvāca । svāgataṁ te puruhūteha vidvan; yajño ’dyāyaṁ saṁnihite tvayīndra । śośubhyate balavr̥traghna bhūyaḥ; pibasva somaṁ sutam udyataṁ mayā ॥

मरुत्त उवाच । शिवेन मां पश्य नमश्च तेऽस्तु; प्राप्तो यज्ञः सफलं जीवितं मे । अयं यज्ञं कुरुते मे सुरेन्द्र; बृहस्पतेरवरो जन्मना यः ॥

marutta uvāca । śivena māṁ paśya namaś ca te ’stu; prāpto yajñaḥ saphalaṁ jīvitaṁ me । ayaṁ yajñaṁ kurute me surendra; br̥haspater avaro janmanā yaḥ ॥

इन्द्र उवाच । जानामि ते गुरुमेनं तपोधनं; बृहस्पतेरनुजं तिग्मतेजसम् । यस्याह्वानादागतोऽहं नरेन्द्र; प्रीतिर्मेऽद्य त्वयि मन्युः प्रनष्टः ॥

indra uvāca । jānāmi te gurum enaṁ tapodhanaṁ; br̥haspater anujaṁ tigmatejasam । yasyāhvānād āgato ’haṁ narendra; prītir me ’dya tvayi manyuḥ pranaṣṭaḥ ॥

संवर्त उवाच । यदि प्रीतस्त्वमसि वै देवराज; तस्मात्स्वयं शाधि यज्ञे विधानम् । स्वयं सर्वान्कुरु मार्गान्सुरेन्द्र; जानात्वयं सर्वलोकश्च देव ॥

saṁvarta uvāca । yadi prītas tvam asi vai devarāja; tasmāt svayaṁ śādhi yajñe vidhānam । svayaṁ sarvān kuru mārgān surendra; jānātv ayaṁ sarvalokaś ca deva ॥

व्यास उवाच । एवमुक्तस्त्वाङ्गिरसेन शक्रः; समादिदेश स्वयमेव देवान् । सभाः क्रियन्तामावसथाश्च मुख्याः; सहस्रशश्चित्रभौमाः समृद्धाः ॥

vyāsa uvāca । evam uktas tv āṅgirasena śakraḥ; samādideśa svayam eva devān । sabhāḥ kriyantām āvasathāś ca mukhyāḥ; sahasraśaś citrabhaumāḥ samr̥ddhāḥ ॥

कॢप्तस्थूणाः कुरुतारोहणानि; गन्धर्वाणामप्सरसां च शीघ्रम् । येषु नृत्येरन्नप्सरसः सहस्रशः; स्वर्गोद्देशः क्रियतां यज्ञवाटः ॥

kl̥ptasthūṇāḥ kurutārohaṇāni; gandharvāṇām apsarasāṁ ca śīghram । yeṣu nr̥tyerann apsarasaḥ sahasraśaḥ; svargoddeśaḥ kriyatāṁ yajñavāṭaḥ ॥

इत्युक्तास्ते चक्रुराशु प्रतीता; दिवौकसः शक्रवाक्यान्नरेन्द्र । ततो वाक्यं प्राह राजानमिन्द्रः; प्रीतो राजन्पूजयानो मरुत्तम् ॥

ity uktās te cakrur āśu pratītā; divaukasaḥ śakravākyān narendra । tato vākyaṁ prāha rājānam indraḥ; prīto rājan pūjayāno maruttam ॥

एष त्वयाहमिह राजन्समेत्य; ये चाप्यन्ये तव पूर्वे नरेन्द्राः । सर्वाश्चान्या देवताः प्रीयमाणा; हविस्तुभ्यं प्रतिगृह्णन्तु राजन् ॥

eṣa tvayāham iha rājan sametya; ye cāpy anye tava pūrve narendrāḥ । sarvāś cānyā devatāḥ prīyamāṇā; havis tubhyaṁ pratigr̥hṇantu rājan ॥

आग्नेयं वै लोहितमालभन्तां; वैश्वदेवं बहुरूपं विराजन् । नीलं चोक्षाणं मेध्यमभ्यालभन्तां; चलच्छिश्नं मत्प्रदिष्टं द्विजेन्द्राः ॥

āgneyaṁ vai lohitam ālabhantāṁ; vaiśvadevaṁ bahurūpaṁ virājan । nīlaṁ cokṣāṇaṁ medhyam abhyālabhantāṁ; calac chiśnaṁ matpradiṣṭaṁ dvijendrāḥ ॥

ततो यज्ञो ववृधे तस्य राज्ञो; यत्र देवाः स्वयमन्नानि जह्रुः । यस्मिञ्शक्रो ब्राह्मणैः पूज्यमानः; सदस्योऽभूद्धरिमान्देवराजः ॥

tato yajño vavr̥dhe tasya rājño; yatra devāḥ svayam annāni jahruḥ । yasmiñ śakro brāhmaṇaiḥ pūjyamānaḥ; sadasyo ’bhūd dharimān devarājaḥ ॥

ततः संवर्तश्चित्यगतो महात्मा; यथा वह्निः प्रज्वलितो द्वितीयः । हवींष्युच्चैराह्वयन्देवसंघा;ञ्जुहावाग्नौ मन्त्रवत्सुप्रतीतः ॥

tataḥ saṁvartaś cityagato mahātmā; yathā vahniḥ prajvalito dvitīyaḥ । havīṁṣy uccair āhvayan devasaṁghāñ; juhāvāgnau mantravat supratītaḥ ॥

ततः पीत्वा बलभित्सोममग्र्यं; ये चाप्यन्ये सोमपा वै दिवौकसः । सर्वेऽनुज्ञाताः प्रययुः पार्थिवेन; यथाजोषं तर्पिताः प्रीतिमन्तः ॥

tataḥ pītvā balabhit somam agryaṁ; ye cāpy anye somapā vai divaukasaḥ । sarve ’nujñātāḥ prayayuḥ pārthivena; yathājoṣaṁ tarpitāḥ prītimantaḥ ॥

ततो राजा जातरूपस्य राशी;न्पदे पदे कारयामास हृष्टः । द्विजातिभ्यो विसृजन्भूरि वित्तं; रराज वित्तेश इवारिहन्ता ॥

tato rājā jātarūpasya rāśīn; pade pade kārayām āsa hr̥ṣṭaḥ । dvijātibhyo visr̥jan bhūri vittaṁ; rarāja vitteśa ivārihantā ॥

ततो वित्तं विविधं संनिधाय; यथोत्साहं कारयित्वा च कोशम् । अनुज्ञातो गुरुणा संनिवृत्य; शशास गामखिलां सागरान्ताम् ॥

tato vittaṁ vividhaṁ saṁnidhāya; yathotsāhaṁ kārayitvā ca kośam । anujñāto guruṇā saṁnivr̥tya; śaśāsa gām akhilāṁ sāgarāntām ॥

एवंगुणः संबभूवेह राजा; यस्य क्रतौ तत्सुवर्णं प्रभूतम् । तत्त्वं समादाय नरेन्द्र वित्तं; यजस्व देवांस्तर्पयानो विधानैः ॥

evaṁguṇaḥ saṁbabhūveha rājā; yasya kratau tat suvarṇaṁ prabhūtam । tat tvaṁ samādāya narendra vittaṁ; yajasva devāṁs tarpayāno vidhānaiḥ ॥

वैशंपायन उवाच । ततो राजा पाण्डवो हृष्टरूपः; श्रुत्वा वाक्यं सत्यवत्याः सुतस्य । मनश्चक्रे तेन वित्तेन यष्टुं; ततोऽमात्यैर्मन्त्रयामास भूयः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato rājā pāṇḍavo hr̥ṣṭarūpaḥ; śrutvā vākyaṁ satyavatyāḥ sutasya । manaś cakre tena vittena yaṣṭuṁ; tato ’mātyair mantrayām āsa bhūyaḥ ॥