Adhyāya 9

वैशंपायन उवाच । ततो राज्ञाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रः प्रतापवान् । ययौ स्वभवनं राजा गान्धार्यानुगतस्तदा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato rājñābhyanujñāto dhr̥tarāṣṭraḥ pratāpavān । yayau svabhavanaṁ rājā gāndhāryānugatas tadā ॥

मन्दप्राणगतिर्धीमान्कृच्छ्रादिव समुद्धरन् । पदातिः स महीपालो जीर्णो गजपतिर्यथा ॥

mandaprāṇagatir dhīmān kr̥cchrād iva samuddharan । padātiḥ sa mahīpālo jīrṇo gajapatir yathā ॥

तमन्वगच्छद्विदुरो विद्वान्सूतश्च संजयः । स चापि परमेष्वासः कृपः शारद्वतस्तथा ॥

tam anvagacchad viduro vidvān sūtaś ca saṁjayaḥ । sa cāpi parameṣvāsaḥ kr̥paḥ śāradvatas tathā ॥

स प्रविश्य गृहं राजा कृतपूर्वाह्णिकक्रियः । तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठानाहारमकरोत्तदा ॥

sa praviśya gr̥haṁ rājā kr̥tapūrvāhṇikakriyaḥ । tarpayitvā dvijaśreṣṭhān āhāram akarot tadā ॥

गान्धारी चैव धर्मज्ञा कुन्त्या सह मनस्विनी । वधूभिरुपचारेण पूजिताभुङ्क्त भारत ॥

gāndhārī caiva dharmajñā kuntyā saha manasvinī । vadhūbhir upacāreṇa pūjitābhuṅkta bhārata ॥

कृताहारं कृताहाराः सर्वे ते विदुरादयः । पाण्डवाश्च कुरुश्रेष्ठमुपातिष्ठन्त तं नृपम् ॥

kr̥tāhāraṁ kr̥tāhārāḥ sarve te vidurādayaḥ । pāṇḍavāś ca kuruśreṣṭham upātiṣṭhanta taṁ nr̥pam ॥

ततोऽब्रवीन्महाराज कुन्तीपुत्रमुपह्वरे । निषण्णं पाणिना पृष्ठे संस्पृशन्नम्बिकासुतः ॥

tato ’bravīn mahārāja kuntīputram upahvare । niṣaṇṇaṁ pāṇinā pr̥ṣṭhe saṁspr̥śann ambikāsutaḥ ॥

अप्रमादस्त्वया कार्यः सर्वथा कुरुनन्दन । अष्टाङ्गे राजशार्दूल राज्ये धर्मपुरस्कृते ॥

apramādas tvayā kāryaḥ sarvathā kurunandana । aṣṭāṅge rājaśārdūla rājye dharmapuraskr̥te ॥

तत्तु शक्यं यथा तात रक्षितुं पाण्डुनन्दन । राज्यं धर्मं च कौन्तेय विद्वानसि निबोध तत् ॥

tat tu śakyaṁ yathā tāta rakṣituṁ pāṇḍunandana । rājyaṁ dharmaṁ ca kaunteya vidvān asi nibodha tat ॥

विद्यावृद्धान्सदैव त्वमुपासीथा युधिष्ठिर । शृणुयास्ते च यद्ब्रूयुः कुर्याश्चैवाविचारयन् ॥

vidyāvr̥ddhān sadaiva tvam upāsīthā yudhiṣṭhira । śr̥ṇuyās te ca yad brūyuḥ kuryāś caivāvicārayan ॥

प्रातरुत्थाय तान्राजन्पूजयित्वा यथाविधि । कृत्यकाले समुत्पन्ने पृच्छेथाः कार्यमात्मनः ॥

prātar utthāya tān rājan pūjayitvā yathāvidhi । kr̥tyakāle samutpanne pr̥cchethāḥ kāryam ātmanaḥ ॥

ते तु संमानिता राजंस्त्वया राज्यहितार्थिना । प्रवक्ष्यन्ति हितं तात सर्वं कौरवनन्दन ॥

te tu saṁmānitā rājaṁs tvayā rājyahitārthinā । pravakṣyanti hitaṁ tāta sarvaṁ kauravanandana ॥

इन्द्रियाणि च सर्वाणि वाजिवत्परिपालय । हिताय वै भविष्यन्ति रक्षितं द्रविणं यथा ॥

indriyāṇi ca sarvāṇi vājivat paripālaya । hitāya vai bhaviṣyanti rakṣitaṁ draviṇaṁ yathā ॥

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन् । दान्तान्कर्मसु सर्वेषु मुख्यान्मुख्येषु योजयेः ॥

amātyān upadhātītān pitr̥paitāmahāñ śucīn । dāntān karmasu sarveṣu mukhyān mukhyeṣu yojayeḥ ॥

चारयेथाश्च सततं चारैरविदितैः परान् । परीक्षितैर्बहुविधं स्वराष्ट्रेषु परेषु च ॥

cārayethāś ca satataṁ cārair aviditaiḥ parān । parīkṣitair bahuvidhaṁ svarāṣṭreṣu pareṣu ca ॥

पुरं च ते सुगुप्तं स्याद्दृढप्राकारतोरणम् । अट्टाट्टालकसंबाधं षट्पथं सर्वतोदिशम् ॥

puraṁ ca te suguptaṁ syād dr̥ḍhaprākāratoraṇam । aṭṭāṭṭālakasaṁbādhaṁ ṣaṭpathaṁ sarvatodiśam ॥

तस्य द्वाराणि कार्याणि पर्याप्तानि बृहन्ति च । सर्वतः सुविभक्तानि यन्त्रैरारक्षितानि च ॥

tasya dvārāṇi kāryāṇi paryāptāni br̥hanti ca । sarvataḥ suvibhaktāni yantrair ārakṣitāni ca ॥

पुरुषैरलमर्थज्ञैर्विदितैः कुलशीलतः । आत्मा च रक्ष्यः सततं भोजनादिषु भारत ॥

puruṣair alam arthajñair viditaiḥ kulaśīlataḥ । ātmā ca rakṣyaḥ satataṁ bhojanādiṣu bhārata ॥

विहाराहारकालेषु माल्यशय्यासनेषु च । स्त्रियश्च ते सुगुप्ताः स्युर्वृद्धैराप्तैरधिष्ठिताः । शीलवद्भिः कुलीनैश्च विद्वद्भिश्च युधिष्ठिर ॥

vihārāhārakāleṣu mālyaśayyāsaneṣu ca । striyaś ca te suguptāḥ syur vr̥ddhair āptair adhiṣṭhitāḥ । śīlavadbhiḥ kulīnaiś ca vidvadbhiś ca yudhiṣṭhira ॥

मन्त्रिणश्चैव कुर्वीथा द्विजान्विद्याविशारदान् । विनीतांश्च कुलीनांश्च धर्मार्थकुशलानृजून् ॥

mantriṇaś caiva kurvīthā dvijān vidyāviśāradān । vinītāṁś ca kulīnāṁś ca dharmārthakuśalān r̥jūn ॥

तैः सार्धं मन्त्रयेथास्त्वं नात्यर्थं बहुभिः सह । समस्तैरपि च व्यस्तैर्व्यपदेशेन केनचित् ॥

taiḥ sārdhaṁ mantrayethās tvaṁ nātyarthaṁ bahubhiḥ saha । samastair api ca vyastair vyapadeśena kena cit ॥

सुसंवृतं मन्त्रगृहं स्थलं चारुह्य मन्त्रयेः । अरण्ये निःशलाके वा न च रात्रौ कथंचन ॥

susaṁvr̥taṁ mantragr̥haṁ sthalaṁ cāruhya mantrayeḥ । araṇye niḥśalāke vā na ca rātrau kathaṁ cana ॥

वानराः पक्षिणश्चैव ये मनुष्यानुकारिणः । सर्वे मन्त्रगृहे वर्ज्या ये चापि जडपङ्गुकाः ॥

vānarāḥ pakṣiṇaś caiva ye manuṣyānukāriṇaḥ । sarve mantragr̥he varjyā ye cāpi jaḍapaṅgukāḥ ॥

मन्त्रभेदे हि ये दोषा भवन्ति पृथिवीक्षिताम् । न ते शक्याः समाधातुं कथंचिदिति मे मतिः ॥

mantrabhede hi ye doṣā bhavanti pr̥thivīkṣitām । na te śakyāḥ samādhātuṁ kathaṁ cid iti me matiḥ ॥

दोषांश्च मन्त्रभेदेषु ब्रूयास्त्वं मन्त्रिमण्डले । अभेदे च गुणान्राजन्पुनः पुनररिंदम ॥

doṣāṁś ca mantrabhedeṣu brūyās tvaṁ mantrimaṇḍale । abhede ca guṇān rājan punaḥ punar ariṁdama ॥

पौरजानपदानां च शौचाशौचं युधिष्ठिर । यथा स्याद्विदितं राजंस्तथा कार्यमरिंदम ॥

paurajānapadānāṁ ca śaucāśaucaṁ yudhiṣṭhira । yathā syād viditaṁ rājaṁs tathā kāryam ariṁdama ॥