Adhyāya 8

व्यास उवाच । युधिष्ठिर महाबाहो यदाह कुरुनन्दनः । धृतराष्ट्रो महात्मा त्वां तत्कुरुष्वाविचारयन् ॥

vyāsa uvāca । yudhiṣṭhira mahābāho yad āha kurunandanaḥ । dhr̥tarāṣṭro mahātmā tvāṁ tat kuruṣvāvicārayan ॥

अयं हि वृद्धो नृपतिर्हतपुत्रो विशेषतः । नेदं कृच्छ्रं चिरतरं सहेदिति मतिर्मम ॥

ayaṁ hi vr̥ddho nr̥patir hataputro viśeṣataḥ । nedaṁ kr̥cchraṁ cirataraṁ sahed iti matir mama ॥

गान्धारी च महाभागा प्राज्ञा करुणवेदिनी । पुत्रशोकं महाराज धैर्येणोद्वहते भृशम् ॥

gāndhārī ca mahābhāgā prājñā karuṇavedinī । putraśokaṁ mahārāja dhairyeṇodvahate bhr̥śam ॥

अहमप्येतदेव त्वां ब्रवीमि कुरु मे वचः । अनुज्ञां लभतां राजा मा वृथेह मरिष्यति ॥

aham apy etad eva tvāṁ bravīmi kuru me vacaḥ । anujñāṁ labhatāṁ rājā mā vr̥theha mariṣyati ॥

राजर्षीणां पुराणानामनुयातु गतिं नृपः । राजर्षीणां हि सर्वेषामन्ते वनमुपाश्रयः ॥

rājarṣīṇāṁ purāṇānām anuyātu gatiṁ nr̥paḥ । rājarṣīṇāṁ hi sarveṣām ante vanam upāśrayaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्तः स तदा राजा व्यासेनाद्भुतकर्मणा । प्रत्युवाच महातेजा धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktaḥ sa tadā rājā vyāsenādbhutakarmaṇā । pratyuvāca mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ॥

भगवानेव नो मान्यो भगवानेव नो गुरुः । भगवानस्य राज्यस्य कुलस्य च परायणम् ॥

bhagavān eva no mānyo bhagavān eva no guruḥ । bhagavān asya rājyasya kulasya ca parāyaṇam ॥

अहं तु पुत्रो भगवान्पिता राजा गुरुश्च मे । निदेशवर्ती च पितुः पुत्रो भवति धर्मतः ॥

ahaṁ tu putro bhagavān pitā rājā guruś ca me । nideśavartī ca pituḥ putro bhavati dharmataḥ ॥

इत्युक्तः स तु तं प्राह व्यासो धर्मभृतां वरः । युधिष्ठिरं महातेजाः पुनरेव विशां पते ॥

ity uktaḥ sa tu taṁ prāha vyāso dharmabhr̥tāṁ varaḥ । yudhiṣṭhiraṁ mahātejāḥ punar eva viśāṁ pate ॥

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत । राजायं वृद्धतां प्राप्तः प्रमाणे परमे स्थितः ॥

evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata । rājāyaṁ vr̥ddhatāṁ prāptaḥ pramāṇe parame sthitaḥ ॥

सोऽयं मयाभ्यनुज्ञातस्त्वया च पृथिवीपते । करोतु स्वमभिप्रायं मास्य विघ्नकरो भव ॥

so ’yaṁ mayābhyanujñātas tvayā ca pr̥thivīpate । karotu svam abhiprāyaṁ māsya vighnakaro bhava ॥

एष एव परो धर्मो राजर्षीणां युधिष्ठिर । समरे वा भवेन्मृत्युर्वने वा विधिपूर्वकम् ॥

eṣa eva paro dharmo rājarṣīṇāṁ yudhiṣṭhira । samare vā bhaven mr̥tyur vane vā vidhipūrvakam ॥

पित्रा तु तव राजेन्द्र पाण्डुना पृथिवीक्षिता । शिष्यभूतेन राजायं गुरुवत्पर्युपासितः ॥

pitrā tu tava rājendra pāṇḍunā pr̥thivīkṣitā । śiṣyabhūtena rājāyaṁ guruvat paryupāsitaḥ ॥

क्रतुभिर्दक्षिणावद्भिरन्नपर्वतशोभितैः । महद्भिरिष्टं भोगाश्च भुक्ताः पुत्राश्च पालिताः ॥

kratubhir dakṣiṇāvadbhir annaparvataśobhitaiḥ । mahadbhir iṣṭaṁ bhogāś ca bhuktāḥ putrāś ca pālitāḥ ॥

पुत्रसंस्थं च विपुलं राज्यं विप्रोषिते त्वयि । त्रयोदशसमा भुक्तं दत्तं च विविधं वसु ॥

putrasaṁsthaṁ ca vipulaṁ rājyaṁ viproṣite tvayi । trayodaśasamā bhuktaṁ dattaṁ ca vividhaṁ vasu ॥

त्वया चायं नरव्याघ्र गुरुशुश्रूषया नृपः । आराधितः सभृत्येन गान्धारी च यशस्विनी ॥

tvayā cāyaṁ naravyāghra guruśuśrūṣayā nr̥paḥ । ārādhitaḥ sabhr̥tyena gāndhārī ca yaśasvinī ॥

अनुजानीहि पितरं समयोऽस्य तपोविधौ । न मन्युर्विद्यते चास्य सुसूक्ष्मोऽपि युधिष्ठिर ॥

anujānīhi pitaraṁ samayo ’sya tapovidhau । na manyur vidyate cāsya susūkṣmo ’pi yudhiṣṭhira ॥

एतावदुक्त्वा वचनमनुज्ञाप्य च पार्थिवम् । तथास्त्विति च तेनोक्तः कौन्तेयेन ययौ वनम् ॥

etāvad uktvā vacanam anujñāpya ca pārthivam । tathāstv iti ca tenoktaḥ kaunteyena yayau vanam ॥

गते भगवति व्यासे राजा पाण्डुसुतस्ततः । प्रोवाच पितरं वृद्धं मन्दं मन्दमिवानतः ॥

gate bhagavati vyāse rājā pāṇḍusutas tataḥ । provāca pitaraṁ vr̥ddhaṁ mandaṁ mandam ivānataḥ ॥

यदाह भगवान्व्यासो यच्चापि भवतो मतम् । यदाह च महेष्वासः कृपो विदुर एव च ॥

yad āha bhagavān vyāso yac cāpi bhavato matam । yad āha ca maheṣvāsaḥ kr̥po vidura eva ca ॥

युयुत्सुः संजयश्चैव तत्कर्तास्म्यहमञ्जसा । सर्वे ह्येतेऽनुमान्या मे कुलस्यास्य हितैषिणः ॥

yuyutsuḥ saṁjayaś caiva tat kartāsmy aham añjasā । sarve hy ete ’numānyā me kulasyāsya hitaiṣiṇaḥ ॥

इदं तु याचे नृपते त्वामहं शिरसा नतः । क्रियतां तावदाहारस्ततो गच्छाश्रमं प्रति ॥

idaṁ tu yāce nr̥pate tvām ahaṁ śirasā nataḥ । kriyatāṁ tāvad āhāras tato gacchāśramaṁ prati ॥