Adhyāya 46

युधिष्ठिर उवाच । तथा महात्मनस्तस्य तपस्युग्रे च वर्ततः । अनाथस्येव निधनं तिष्ठत्स्वस्मासु बन्धुषु ॥

yudhiṣṭhira uvāca । tathā mahātmanas tasya tapasy ugre ca vartataḥ । anāthasyeva nidhanaṁ tiṣṭhatsv asmāsu bandhuṣu ॥

दुर्विज्ञेया हि गतयः पुरुषाणां मता मम । यत्र वैचित्रवीर्योऽसौ दग्ध एवं दवाग्निना ॥

durvijñeyā hi gatayaḥ puruṣāṇāṁ matā mama । yatra vaicitravīryo ’sau dagdha evaṁ davāgninā ॥

यस्य पुत्रशतं श्रीमदभवद्बाहुशालिनः । नागायुतबलो राजा स दग्धो हि दवाग्निना ॥

yasya putraśataṁ śrīmad abhavad bāhuśālinaḥ । nāgāyutabalo rājā sa dagdho hi davāgninā ॥

यं पुरा पर्यवीजन्त तालवृन्तैर्वरस्त्रियः । तं गृध्राः पर्यवीजन्त दावाग्निपरिकालितम् ॥

yaṁ purā paryavījanta tālavr̥ntair varastriyaḥ । taṁ gr̥dhrāḥ paryavījanta dāvāgniparikālitam ॥

सूतमागधसंघैश्च शयानो यः प्रबोध्यते । धरण्यां स नृपः शेते पापस्य मम कर्मभिः ॥

sūtamāgadhasaṁghaiś ca śayāno yaḥ prabodhyate । dharaṇyāṁ sa nr̥paḥ śete pāpasya mama karmabhiḥ ॥

न तु शोचामि गान्धारीं हतपुत्रां यशस्विनीम् । पतिलोकमनुप्राप्तां तथा भर्तृव्रते स्थिताम् ॥

na tu śocāmi gāndhārīṁ hataputrāṁ yaśasvinīm । patilokam anuprāptāṁ tathā bhartr̥vrate sthitām ॥

पृथामेव तु शोचामि या पुत्रैश्वर्यमृद्धिमत् । उत्सृज्य सुमहद्दीप्तं वनवासमरोचयत् ॥

pr̥thām eva tu śocāmi yā putraiśvaryam r̥ddhimat । utsr̥jya sumahad dīptaṁ vanavāsam arocayat ॥

धिग्राज्यमिदमस्माकं धिग्बलं धिक्पराक्रमम् । क्षत्रधर्मं च धिग्यस्मान्मृता जीवामहे वयम् ॥

dhig rājyam idam asmākaṁ dhig balaṁ dhik parākramam । kṣatradharmaṁ ca dhig yasmān mr̥tā jīvāmahe vayam ॥

सुसूक्ष्मा किल कालस्य गतिर्द्विजवरोत्तम । यत्समुत्सृज्य राज्यं सा वनवासमरोचयत् ॥

susūkṣmā kila kālasya gatir dvijavarottama । yat samutsr̥jya rājyaṁ sā vanavāsam arocayat ॥

युधिष्ठिरस्य जननी भीमस्य विजयस्य च । अनाथवत्कथं दग्धा इति मुह्यामि चिन्तयन् ॥

yudhiṣṭhirasya jananī bhīmasya vijayasya ca । anāthavat kathaṁ dagdhā iti muhyāmi cintayan ॥

वृथा संतोषितो वह्निः खाण्डवे सव्यसाचिना । उपकारमजानन्स कृतघ्न इति मे मतिः ॥

vr̥thā saṁtoṣito vahniḥ khāṇḍave savyasācinā । upakāram ajānan sa kr̥taghna iti me matiḥ ॥

यत्रादहत्स भगवान्मातरं सव्यसाचिनः । कृत्वा यो ब्राह्मणच्छद्म भिक्षार्थी समुपागतः । धिगग्निं धिक्च पार्थस्य विश्रुतां सत्यसंधताम् ॥

yatrādahat sa bhagavān mātaraṁ savyasācinaḥ । kr̥tvā yo brāhmaṇacchadma bhikṣārthī samupāgataḥ । dhig agniṁ dhik ca pārthasya viśrutāṁ satyasaṁdhatām ॥

इदं कष्टतरं चान्यद्भगवन्प्रतिभाति मे । वृथाग्निना समायोगो यदभूत्पृथिवीपतेः ॥

idaṁ kaṣṭataraṁ cānyad bhagavan pratibhāti me । vr̥thāgninā samāyogo yad abhūt pr̥thivīpateḥ ॥

तथा तपस्विनस्तस्य राजर्षेः कौरवस्य ह । कथमेवंविधो मृत्युः प्रशास्य पृथिवीमिमाम् ॥

tathā tapasvinas tasya rājarṣeḥ kauravasya ha । katham evaṁvidho mr̥tyuḥ praśāsya pr̥thivīm imām ॥

तिष्ठत्सु मन्त्रपूतेषु तस्याग्निषु महावने । वृथाग्निना समायुक्तो निष्ठां प्राप्तः पिता मम ॥

tiṣṭhatsu mantrapūteṣu tasyāgniṣu mahāvane । vr̥thāgninā samāyukto niṣṭhāṁ prāptaḥ pitā mama ॥

मन्ये पृथा वेपमाना कृशा धमनिसंतता । हा तात धर्मराजेति समाक्रन्दन्महाभये ॥

manye pr̥thā vepamānā kr̥śā dhamanisaṁtatā । hā tāta dharmarājeti samākrandan mahābhaye ॥

भीम पर्याप्नुहि भयादिति चैवाभिवाशती । समन्ततः परिक्षिप्ता माता मेऽभूद्दवाग्निना ॥

bhīma paryāpnuhi bhayād iti caivābhivāśatī । samantataḥ parikṣiptā mātā me ’bhūd davāgninā ॥

सहदेवः प्रियस्तस्याः पुत्रेभ्योऽधिक एव तु । न चैनां मोक्षयामास वीरो माद्रवतीसुतः ॥

sahadevaḥ priyas tasyāḥ putrebhyo ’dhika eva tu । na caināṁ mokṣayām āsa vīro mādravatīsutaḥ ॥

तच्छ्रुत्वा रुरुदुः सर्वे समालिङ्ग्य परस्परम् । पाण्डवाः पञ्च दुःखार्ता भूतानीव युगक्षये ॥

tac chrutvā ruruduḥ sarve samāliṅgya parasparam । pāṇḍavāḥ pañca duḥkhārtā bhūtānīva yugakṣaye ॥

तेषां तु पुरुषेन्द्राणां रुदतां रुदितस्वनः । प्रासादाभोगसंरुद्धो अन्वरौत्सीत्स रोदसी ॥

teṣāṁ tu puruṣendrāṇāṁ rudatāṁ ruditasvanaḥ । prāsādābhogasaṁruddho anvarautsīt sa rodasī ॥