Adhyāya 45

वैशंपायन उवाच । द्विवर्षोपनिवृत्तेषु पाण्डवेषु यदृच्छया । देवर्षिर्नारदो राजन्नाजगाम युधिष्ठिरम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । dvivarṣopanivr̥tteṣu pāṇḍaveṣu yadr̥cchayā । devarṣir nārado rājann ājagāma yudhiṣṭhiram ॥

तमभ्यर्च्य महाबाहुः कुरुराजो युधिष्ठिरः । आसीनं परिविश्वस्तं प्रोवाच वदतां वरः ॥

tam abhyarcya mahābāhuḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ । āsīnaṁ pariviśvastaṁ provāca vadatāṁ varaḥ ॥

चिरस्य खलु पश्यामि भगवन्तमुपस्थितम् । कच्चित्ते कुशलं विप्र शुभं वा प्रत्युपस्थितम् ॥

cirasya khalu paśyāmi bhagavantam upasthitam । kaccit te kuśalaṁ vipra śubhaṁ vā pratyupasthitam ॥

के देशाः परिदृष्टास्ते किं च कार्यं करोमि ते । तद्ब्रूहि द्विजमुख्य त्वमस्माकं च प्रियोऽतिथिः ॥

ke deśāḥ paridr̥ṣṭās te kiṁ ca kāryaṁ karomi te । tad brūhi dvijamukhya tvam asmākaṁ ca priyo ’tithiḥ ॥

नारद उवाच । चिरदृष्टोऽसि मे राजन्नागतोऽस्मि तपोवनात् । परिदृष्टानि तीर्थानि गङ्गा चैव मया नृप ॥

nārada uvāca । ciradr̥ṣṭo ’si me rājann āgato ’smi tapovanāt । paridr̥ṣṭāni tīrthāni gaṅgā caiva mayā nr̥pa ॥

युधिष्ठिर उवाच । वदन्ति पुरुषा मेऽद्य गङ्गातीरनिवासिनः । धृतराष्ट्रं महात्मानमास्थितं परमं तपः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । vadanti puruṣā me ’dya gaṅgātīranivāsinaḥ । dhr̥tarāṣṭraṁ mahātmānam āsthitaṁ paramaṁ tapaḥ ॥

अपि दृष्टस्त्वया तत्र कुशली स कुरूद्वहः । गान्धारी च पृथा चैव सूतपुत्रश्च संजयः ॥

api dr̥ṣṭas tvayā tatra kuśalī sa kurūdvahaḥ । gāndhārī ca pr̥thā caiva sūtaputraś ca saṁjayaḥ ॥

कथं च वर्तते चाद्य पिता मम स पार्थिवः । श्रोतुमिच्छामि भगवन्यदि दृष्टस्त्वया नृपः ॥

kathaṁ ca vartate cādya pitā mama sa pārthivaḥ । śrotum icchāmi bhagavan yadi dr̥ṣṭas tvayā nr̥paḥ ॥

नारद उवाच । स्थिरीभूय महाराज शृणु सर्वं यथातथम् । यथा श्रुतं च दृष्टं च मया तस्मिंस्तपोवने ॥

nārada uvāca । sthirībhūya mahārāja śr̥ṇu sarvaṁ yathātatham । yathā śrutaṁ ca dr̥ṣṭaṁ ca mayā tasmiṁs tapovane ॥

वनवासनिवृत्तेषु भवत्सु कुरुनन्दन । कुरुक्षेत्रात्पिता तुभ्यं गङ्गाद्वारं ययौ नृप ॥

vanavāsanivr̥tteṣu bhavatsu kurunandana । kurukṣetrāt pitā tubhyaṁ gaṅgādvāraṁ yayau nr̥pa ॥

गान्धार्या सहितो धीमान्वध्वा कुन्त्या समन्वितः । संजयेन च सूतेन साग्निहोत्रः सयाजकः ॥

gāndhāryā sahito dhīmān vadhvā kuntyā samanvitaḥ । saṁjayena ca sūtena sāgnihotraḥ sayājakaḥ ॥

आतस्थे स तपस्तीव्रं पिता तव तपोधनः । वीटां मुखे समाधाय वायुभक्षोऽभवन्मुनिः ॥

ātasthe sa tapas tīvraṁ pitā tava tapodhanaḥ । vīṭāṁ mukhe samādhāya vāyubhakṣo ’bhavan muniḥ ॥

वने स मुनिभिः सर्वैः पूज्यमानो महातपाः । त्वगस्थिमात्रशेषः स षण्मासानभवन्नृपः ॥

vane sa munibhiḥ sarvaiḥ pūjyamāno mahātapāḥ । tvagasthimātraśeṣaḥ sa ṣaṇmāsān abhavan nr̥paḥ ॥

गान्धारी तु जलाहारा कुन्ती मासोपवासिनी । संजयः षष्ठभक्तेन वर्तयामास भारत ॥

gāndhārī tu jalāhārā kuntī māsopavāsinī । saṁjayaḥ ṣaṣṭhabhaktena vartayām āsa bhārata ॥

अग्नींस्तु याजकास्तत्र जुहुवुर्विधिवत्प्रभो । दृश्यतोऽदृश्यतश्चैव वने तस्मिन्नृपस्य ह ॥

agnīṁs tu yājakās tatra juhuvur vidhivat prabho । dr̥śyato ’dr̥śyataś caiva vane tasmin nr̥pasya ha ॥

अनिकेतोऽथ राजा स बभूव वनगोचरः । ते चापि सहिते देव्यौ संजयश्च तमन्वयुः ॥

aniketo ’tha rājā sa babhūva vanagocaraḥ । te cāpi sahite devyau saṁjayaś ca tam anvayuḥ ॥

संजयो नृपतेर्नेता समेषु विषमेषु च । गान्धार्यास्तु पृथा राजंश्चक्षुरासीदनिन्दिता ॥

saṁjayo nr̥pater netā sameṣu viṣameṣu ca । gāndhāryās tu pr̥thā rājaṁś cakṣur āsīd aninditā ॥

ततः कदाचिद्गङ्गायाः कच्छे स नृपसत्तमः । गङ्गायामाप्लुतो धीमानाश्रमाभिमुखोऽभवत् ॥

tataḥ kadā cid gaṅgāyāḥ kacche sa nr̥pasattamaḥ । gaṅgāyām āpluto dhīmān āśramābhimukho ’bhavat ॥

अथ वायुः समुद्भूतो दावाग्निरभवन्महान् । ददाह तद्वनं सर्वं परिगृह्य समन्ततः ॥

atha vāyuḥ samudbhūto dāvāgnir abhavan mahān । dadāha tad vanaṁ sarvaṁ parigr̥hya samantataḥ ॥

दह्यत्सु मृगयूथेषु द्विजिह्वेषु समन्ततः । वराहाणां च यूथेषु संश्रयत्सु जलाशयान् ॥

dahyatsu mr̥gayūtheṣu dvijihveṣu samantataḥ । varāhāṇāṁ ca yūtheṣu saṁśrayatsu jalāśayān ॥

समाविद्धे वने तस्मिन्प्राप्ते व्यसन उत्तमे । निराहारतया राजा मन्दप्राणविचेष्टितः । असमर्थोऽपसरणे सुकृशौ मातरौ च ते ॥

samāviddhe vane tasmin prāpte vyasana uttame । nirāhāratayā rājā mandaprāṇaviceṣṭitaḥ । asamartho ’pasaraṇe sukr̥śau mātarau ca te ॥

ततः स नृपतिर्दृष्ट्वा वह्निमायान्तमन्तिकात् । इदमाह ततः सूतं संजयं पृथिवीपते ॥

tataḥ sa nr̥patir dr̥ṣṭvā vahnim āyāntam antikāt । idam āha tataḥ sūtaṁ saṁjayaṁ pr̥thivīpate ॥

गच्छ संजय यत्राग्निर्न त्वां दहति कर्हिचित् । वयमत्राग्निना युक्ता गमिष्यामः परां गतिम् ॥

gaccha saṁjaya yatrāgnir na tvāṁ dahati karhi cit । vayam atrāgninā yuktā gamiṣyāmaḥ parāṁ gatim ॥

तमुवाच किलोद्विग्नः संजयो वदतां वरः । राजन्मृत्युरनिष्टोऽयं भविता ते वृथाग्निना ॥

tam uvāca kilodvignaḥ saṁjayo vadatāṁ varaḥ । rājan mr̥tyur aniṣṭo ’yaṁ bhavitā te vr̥thāgninā ॥

न चोपायं प्रपश्यामि मोक्षणे जातवेदसः । यदत्रानन्तरं कार्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

na copāyaṁ prapaśyāmi mokṣaṇe jātavedasaḥ । yad atrānantaraṁ kāryaṁ tad bhavān vaktum arhati ॥

इत्युक्तः संजयेनेदं पुनराह स पार्थिवः । नैष मृत्युरनिष्टो नो निःसृतानां गृहात्स्वयम् ॥

ity uktaḥ saṁjayenedaṁ punar āha sa pārthivaḥ । naiṣa mr̥tyur aniṣṭo no niḥsr̥tānāṁ gr̥hāt svayam ॥

जलमग्निस्तथा वायुरथ वापि विकर्शनम् । तापसानां प्रशस्यन्ते गच्छ संजय माचिरम् ॥

jalam agnis tathā vāyur atha vāpi vikarśanam । tāpasānāṁ praśasyante gaccha saṁjaya māciram ॥

इत्युक्त्वा संजयं राजा समाधाय मनस्तदा । प्राङ्मुखः सह गान्धार्या कुन्त्या चोपाविशत्तदा ॥

ity uktvā saṁjayaṁ rājā samādhāya manas tadā । prāṅmukhaḥ saha gāndhāryā kuntyā copāviśat tadā ॥

संजयस्तं तथा दृष्ट्वा प्रदक्षिणमथाकरोत् । उवाच चैनं मेधावी युङ्क्ष्वात्मानमिति प्रभो ॥

saṁjayas taṁ tathā dr̥ṣṭvā pradakṣiṇam athākarot । uvāca cainaṁ medhāvī yuṅkṣvātmānam iti prabho ॥

ऋषिपुत्रो मनीषी स राजा चक्रेऽस्य तद्वचः । संनिरुध्येन्द्रियग्राममासीत्काष्ठोपमस्तदा ॥

r̥ṣiputro manīṣī sa rājā cakre ’sya tad vacaḥ । saṁnirudhyendriyagrāmam āsīt kāṣṭhopamas tadā ॥

गान्धारी च महाभागा जननी च पृथा तव । दावाग्निना समायुक्ते स च राजा पिता तव ॥

gāndhārī ca mahābhāgā jananī ca pr̥thā tava । dāvāgninā samāyukte sa ca rājā pitā tava ॥

संजयस्तु महामात्रस्तस्माद्दावादमुच्यत । गङ्गाकूले मया दृष्टस्तापसैः परिवारितः ॥

saṁjayas tu mahāmātras tasmād dāvād amucyata । gaṅgākūle mayā dr̥ṣṭas tāpasaiḥ parivāritaḥ ॥

स तानामन्त्र्य तेजस्वी निवेद्यैतच्च सर्वशः । प्रययौ संजयः सूतो हिमवन्तं महीधरम् ॥

sa tān āmantrya tejasvī nivedyaitac ca sarvaśaḥ । prayayau saṁjayaḥ sūto himavantaṁ mahīdharam ॥

एवं स निधनं प्राप्तः कुरुराजो महामनाः । गान्धारी च पृथा चैव जनन्यौ ते नराधिप ॥

evaṁ sa nidhanaṁ prāptaḥ kururājo mahāmanāḥ । gāndhārī ca pr̥thā caiva jananyau te narādhipa ॥

यदृच्छयानुव्रजता मया राज्ञः कलेवरम् । तयोश्च देव्योरुभयोर्दृष्टानि भरतर्षभ ॥

yadr̥cchayānuvrajatā mayā rājñaḥ kalevaram । tayoś ca devyor ubhayor dr̥ṣṭāni bharatarṣabha ॥

ततस्तपोवने तस्मिन्समाजग्मुस्तपोधनाः । श्रुत्वा राज्ञस्तथा निष्ठां न त्वशोचन्गतिं च ते ॥

tatas tapovane tasmin samājagmus tapodhanāḥ । śrutvā rājñas tathā niṣṭhāṁ na tv aśocan gatiṁ ca te ॥

तत्राश्रौषमहं सर्वमेतत्पुरुषसत्तम । यथा च नृपतिर्दग्धो देव्यौ ते चेति पाण्डव ॥

tatrāśrauṣam ahaṁ sarvam etat puruṣasattama । yathā ca nr̥patir dagdho devyau te ceti pāṇḍava ॥

न शोचितव्यं राजेन्द्र स्वन्तः स पृथिवीपतिः । प्राप्तवानग्निसंयोगं गान्धारी जननी च ते ॥

na śocitavyaṁ rājendra svantaḥ sa pr̥thivīpatiḥ । prāptavān agnisaṁyogaṁ gāndhārī jananī ca te ॥

वैशंपायन उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु सर्वेषां पाण्डवानां महात्मनाम् । निर्याणं धृतराष्ट्रस्य शोकः समभवन्महान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etac chrutvā tu sarveṣāṁ pāṇḍavānāṁ mahātmanām । niryāṇaṁ dhr̥tarāṣṭrasya śokaḥ samabhavan mahān ॥

अन्तःपुराणां च तदा महानार्तस्वरोऽभवत् । पौराणां च महाराज श्रुत्वा राज्ञस्तदा गतिम् ॥

antaḥpurāṇāṁ ca tadā mahān ārtasvaro ’bhavat । paurāṇāṁ ca mahārāja śrutvā rājñas tadā gatim ॥

अहो धिगिति राजा तु विक्रुश्य भृशदुःखितः । ऊर्ध्वबाहुः स्मरन्मातुः प्ररुरोद युधिष्ठिरः । भीमसेनपुरोगाश्च भ्रातरः सर्व एव ते ॥

aho dhig iti rājā tu vikruśya bhr̥śaduḥkhitaḥ । ūrdhvabāhuḥ smaran mātuḥ praruroda yudhiṣṭhiraḥ । bhīmasenapurogāś ca bhrātaraḥ sarva eva te ॥

अन्तःपुरेषु च तदा सुमहान्रुदितस्वनः । प्रादुरासीन्महाराज पृथां श्रुत्वा तथागताम् ॥

antaḥpureṣu ca tadā sumahān ruditasvanaḥ । prādurāsīn mahārāja pr̥thāṁ śrutvā tathāgatām ॥

तं च वृद्धं तथा दग्धं हतपुत्रं नराधिपम् । अन्वशोचन्त ते सर्वे गान्धारीं च तपस्विनीम् ॥

taṁ ca vr̥ddhaṁ tathā dagdhaṁ hataputraṁ narādhipam । anvaśocanta te sarve gāndhārīṁ ca tapasvinīm ॥

तस्मिन्नुपरते शब्दे मुहूर्तादिव भारत । निगृह्य बाष्पं धैर्येण धर्मराजोऽब्रवीदिदम् ॥

tasminn uparate śabde muhūrtād iva bhārata । nigr̥hya bāṣpaṁ dhairyeṇa dharmarājo ’bravīd idam ॥