Adhyāya 44

जनमेजय उवाच । दृष्ट्वा पुत्रांस्तथा पौत्रान्सानुबन्धाञ्जनाधिपः । धृतराष्ट्रः किमकरोद्राजा चैव युधिष्ठिरः ॥

janamejaya uvāca । dr̥ṣṭvā putrāṁs tathā pautrān sānubandhāñ janādhipaḥ । dhr̥tarāṣṭraḥ kim akarod rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं पुत्राणां दर्शनं पुनः । वीतशोकः स राजर्षिः पुनराश्रममागमत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tad dr̥ṣṭvā mahad āścaryaṁ putrāṇāṁ darśanaṁ punaḥ । vītaśokaḥ sa rājarṣiḥ punar āśramam āgamat ॥

इतरस्तु जनः सर्वस्ते चैव परमर्षयः । प्रतिजग्मुर्यथाकामं धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञया ॥

itaras tu janaḥ sarvas te caiva paramarṣayaḥ । pratijagmur yathākāmaṁ dhr̥tarāṣṭrābhyanujñayā ॥

पाण्डवास्तु महात्मानो लघुभूयिष्ठसैनिकाः । अनुजग्मुर्महात्मानं सदारं तं महीपतिम् ॥

pāṇḍavās tu mahātmāno laghubhūyiṣṭhasainikāḥ । anujagmur mahātmānaṁ sadāraṁ taṁ mahīpatim ॥

तमाश्रमगतं धीमान्ब्रह्मर्षिर्लोकपूजितः । मुनिः सत्यवतीपुत्रो धृतराष्ट्रमभाषत ॥

tam āśramagataṁ dhīmān brahmarṣir lokapūjitaḥ । muniḥ satyavatīputro dhr̥tarāṣṭram abhāṣata ॥

धृतराष्ट्र महाबाहो शृणु कौरवनन्दन । श्रुतं ते ज्ञानवृद्धानामृषीणां पुण्यकर्मणाम् ॥

dhr̥tarāṣṭra mahābāho śr̥ṇu kauravanandana । śrutaṁ te jñānavr̥ddhānām r̥ṣīṇāṁ puṇyakarmaṇām ॥

ऋद्धाभिजनवृद्धानां वेदवेदाङ्गवेदिनाम् । धर्मज्ञानां पुराणानां वदतां विविधाः कथाः ॥

r̥ddhābhijanavr̥ddhānāṁ vedavedāṅgavedinām । dharmajñānāṁ purāṇānāṁ vadatāṁ vividhāḥ kathāḥ ॥

मा स्म शोके मनः कार्षीर्दिष्टे न व्यथते बुधः । श्रुतं देवरहस्यं ते नारदाद्देवदर्शनात् ॥

mā sma śoke manaḥ kārṣīr diṣṭe na vyathate budhaḥ । śrutaṁ devarahasyaṁ te nāradād devadarśanāt ॥

गतास्ते क्षत्रधर्मेण शस्त्रपूतां गतिं शुभाम् । यथा दृष्टास्त्वया पुत्रा यथाकामविहारिणः ॥

gatās te kṣatradharmeṇa śastrapūtāṁ gatiṁ śubhām । yathā dr̥ṣṭās tvayā putrā yathākāmavihāriṇaḥ ॥

युधिष्ठिरस्त्वयं धीमान्भवन्तमनुरुध्यते । सहितो भ्रातृभिः सर्वैः सदारः ससुहृज्जनः ॥

yudhiṣṭhiras tv ayaṁ dhīmān bhavantam anurudhyate । sahito bhrātr̥bhiḥ sarvaiḥ sadāraḥ sasuhr̥jjanaḥ ॥

विसर्जयैनं यात्वेष स्वराज्यमनुशासताम् । मासः समधिको ह्येषामतीतो वसतां वने ॥

visarjayainaṁ yātv eṣa svarājyam anuśāsatām । māsaḥ samadhiko hy eṣām atīto vasatāṁ vane ॥

एतद्धि नित्यं यत्नेन पदं रक्ष्यं परंतप । बहुप्रत्यर्थिकं ह्येतद्राज्यं नाम नराधिप ॥

etad dhi nityaṁ yatnena padaṁ rakṣyaṁ paraṁtapa । bahupratyarthikaṁ hy etad rājyaṁ nāma narādhipa ॥

इत्युक्तः कौरवो राजा व्यासेनामितबुद्धिना । युधिष्ठिरमथाहूय वाग्मी वचनमब्रवीत् ॥

ity uktaḥ kauravo rājā vyāsenāmitabuddhinā । yudhiṣṭhiram athāhūya vāgmī vacanam abravīt ॥

अजातशत्रो भद्रं ते शृणु मे भ्रातृभिः सह । त्वत्प्रसादान्महीपाल शोको नास्मान्प्रबाधते ॥

ajātaśatro bhadraṁ te śr̥ṇu me bhrātr̥bhiḥ saha । tvatprasādān mahīpāla śoko nāsmān prabādhate ॥

रमे चाहं त्वया पुत्र पुरेव गजसाह्वये । नाथेनानुगतो विद्वन्प्रियेषु परिवर्तिना ॥

rame cāhaṁ tvayā putra pureva gajasāhvaye । nāthenānugato vidvan priyeṣu parivartinā ॥

प्राप्तं पुत्रफलं त्वत्तः प्रीतिर्मे विपुला त्वयि । न मे मन्युर्महाबाहो गम्यतां पुत्र मा चिरम् ॥

prāptaṁ putraphalaṁ tvattaḥ prītir me vipulā tvayi । na me manyur mahābāho gamyatāṁ putra mā ciram ॥

भवन्तं चेह संप्रेक्ष्य तपो मे परिहीयते । तपोयुक्तं शरीरं च त्वां दृष्ट्वा धारितं पुनः ॥

bhavantaṁ ceha saṁprekṣya tapo me parihīyate । tapoyuktaṁ śarīraṁ ca tvāṁ dr̥ṣṭvā dhāritaṁ punaḥ ॥

मातरौ ते तथैवेमे शीर्णपर्णकृताशने । मम तुल्यव्रते पुत्र नचिरं वर्तयिष्यतः ॥

mātarau te tathaiveme śīrṇaparṇakr̥tāśane । mama tulyavrate putra naciraṁ vartayiṣyataḥ ॥

दुर्योधनप्रभृतयो दृष्टा लोकान्तरं गताः । व्यासस्य तपसो वीर्याद्भवतश्च समागमात् ॥

duryodhanaprabhr̥tayo dr̥ṣṭā lokāntaraṁ gatāḥ । vyāsasya tapaso vīryād bhavataś ca samāgamāt ॥

प्रयोजनं चिरं वृत्तं जीवितस्य च मेऽनघ । उग्रं तपः समास्थास्ये त्वमनुज्ञातुमर्हसि ॥

prayojanaṁ ciraṁ vr̥ttaṁ jīvitasya ca me ’nagha । ugraṁ tapaḥ samāsthāsye tvam anujñātum arhasi ॥

त्वय्यद्य पिण्डः कीर्तिश्च कुलं चेदं प्रतिष्ठितम् । श्वो वाद्य वा महाबाहो गम्यतां पुत्र मा चिरम् ॥

tvayy adya piṇḍaḥ kīrtiś ca kulaṁ cedaṁ pratiṣṭhitam । śvo vādya vā mahābāho gamyatāṁ putra mā ciram ॥

राजनीतिः सुबहुशः श्रुता ते भरतर्षभ । संदेष्टव्यं न पश्यामि कृतमेतावता विभो ॥

rājanītiḥ subahuśaḥ śrutā te bharatarṣabha । saṁdeṣṭavyaṁ na paśyāmi kr̥tam etāvatā vibho ॥

इत्युक्तवचनं तात नृपो राजानमब्रवीत् । न मामर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुमनागसम् ॥

ity uktavacanaṁ tāta nr̥po rājānam abravīt । na mām arhasi dharmajña parityaktum anāgasam ॥

कामं गच्छन्तु मे सर्वे भ्रातरोऽनुचरास्तथा । भवन्तमहमन्विष्ये मातरौ च यतव्रते ॥

kāmaṁ gacchantu me sarve bhrātaro ’nucarās tathā । bhavantam aham anviṣye mātarau ca yatavrate ॥

तमुवाचाथ गान्धारी मैवं पुत्र शृणुष्व मे । त्वय्यधीनं कुरुकुलं पिण्डश्च श्वशुरस्य मे ॥

tam uvācātha gāndhārī maivaṁ putra śr̥ṇuṣva me । tvayy adhīnaṁ kurukulaṁ piṇḍaś ca śvaśurasya me ॥

गम्यतां पुत्र पर्याप्तमेतावत्पूजिता वयम् । राजा यदाह तत्कार्यं त्वया पुत्र पितुर्वचः ॥

gamyatāṁ putra paryāptam etāvat pūjitā vayam । rājā yad āha tat kāryaṁ tvayā putra pitur vacaḥ ॥

इत्युक्तः स तु गान्धार्या कुन्तीमिदमुवाच ह । स्नेहबाष्पाकुले नेत्रे प्रमृज्य रुदतीं वचः ॥

ity uktaḥ sa tu gāndhāryā kuntīm idam uvāca ha । snehabāṣpākule netre pramr̥jya rudatīṁ vacaḥ ॥

विसर्जयति मां राजा गान्धारी च यशस्विनी । भवत्यां बद्धचित्तस्तु कथं यास्यामि दुःखितः ॥

visarjayati māṁ rājā gāndhārī ca yaśasvinī । bhavatyāṁ baddhacittas tu kathaṁ yāsyāmi duḥkhitaḥ ॥

न चोत्सहे तपोविघ्नं कर्तुं ते धर्मचारिणि । तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् ॥

na cotsahe tapovighnaṁ kartuṁ te dharmacāriṇi । tapaso hi paraṁ nāsti tapasā vindate mahat ॥

ममापि न तथा राज्ञि राज्ये बुद्धिर्यथा पुरा । तपस्येवानुरक्तं मे मनः सर्वात्मना तथा ॥

mamāpi na tathā rājñi rājye buddhir yathā purā । tapasy evānuraktaṁ me manaḥ sarvātmanā tathā ॥

शून्येयं च मही सर्वा न मे प्रीतिकरी शुभे । बान्धवा नः परिक्षीणा बलं नो न यथा पुरा ॥

śūnyeyaṁ ca mahī sarvā na me prītikarī śubhe । bāndhavā naḥ parikṣīṇā balaṁ no na yathā purā ॥

पाञ्चालाः सुभृशं क्षीणाः कन्यामात्रावशेषिताः । न तेषां कुलकर्तारं कंचित्पश्याम्यहं शुभे ॥

pāñcālāḥ subhr̥śaṁ kṣīṇāḥ kanyāmātrāvaśeṣitāḥ । na teṣāṁ kulakartāraṁ kaṁ cit paśyāmy ahaṁ śubhe ॥

सर्वे हि भस्मसान्नीता द्रोणेनैकेन संयुगे । अवशेषास्तु निहता द्रोणपुत्रेण वै निशि ॥

sarve hi bhasmasān nītā droṇenaikena saṁyuge । avaśeṣās tu nihatā droṇaputreṇa vai niśi ॥

चेदयश्चैव मत्स्याश्च दृष्टपूर्वास्तथैव नः । केवलं वृष्णिचक्रं तु वासुदेवपरिग्रहात् । यं दृष्ट्वा स्थातुमिच्छामि धर्मार्थं नान्यहेतुकम् ॥

cedayaś caiva matsyāś ca dr̥ṣṭapūrvās tathaiva naḥ । kevalaṁ vr̥ṣṇicakraṁ tu vāsudevaparigrahāt । yaṁ dr̥ṣṭvā sthātum icchāmi dharmārthaṁ nānyahetukam ॥

शिवेन पश्य नः सर्वान्दुर्लभं दर्शनं तव । भविष्यत्यम्ब राजा हि तीव्रमारप्स्यते तपः ॥

śivena paśya naḥ sarvān durlabhaṁ darśanaṁ tava । bhaviṣyaty amba rājā hi tīvram ārapsyate tapaḥ ॥

एतच्छ्रुत्वा महाबाहुः सहदेवो युधां पतिः । युधिष्ठिरमुवाचेदं बाष्पव्याकुललोचनः ॥

etac chrutvā mahābāhuḥ sahadevo yudhāṁ patiḥ । yudhiṣṭhiram uvācedaṁ bāṣpavyākulalocanaḥ ॥

नोत्सहेऽहं परित्यक्तुं मातरं पार्थिवर्षभ । प्रतियातु भवान्क्षिप्रं तपस्तप्स्याम्यहं वने ॥

notsahe ’haṁ parityaktuṁ mātaraṁ pārthivarṣabha । pratiyātu bhavān kṣipraṁ tapas tapsyāmy ahaṁ vane ॥

इहैव शोषयिष्यामि तपसाहं कलेवरम् । पादशुश्रूषणे युक्तो राज्ञो मात्रोस्तथानयोः ॥

ihaiva śoṣayiṣyāmi tapasāhaṁ kalevaram । pādaśuśrūṣaṇe yukto rājño mātros tathānayoḥ ॥

तमुवाच ततः कुन्ती परिष्वज्य महाभुजम् । गम्यतां पुत्र मैवं त्वं वोचः कुरु वचो मम ॥

tam uvāca tataḥ kuntī pariṣvajya mahābhujam । gamyatāṁ putra maivaṁ tvaṁ vocaḥ kuru vaco mama ॥

आगमा वः शिवाः सन्तु स्वस्था भवत पुत्रकाः । उपरोधो भवेदेवमस्माकं तपसः कृते ॥

āgamā vaḥ śivāḥ santu svasthā bhavata putrakāḥ । uparodho bhaved evam asmākaṁ tapasaḥ kr̥te ॥

त्वत्स्नेहपाशबद्धा च हीयेयं तपसः परात् । तस्मात्पुत्रक गच्छ त्वं शिष्टमल्पं हि नः प्रभो ॥

tvatsnehapāśabaddhā ca hīyeyaṁ tapasaḥ parāt । tasmāt putraka gaccha tvaṁ śiṣṭam alpaṁ hi naḥ prabho ॥

एवं संस्तम्भितं वाक्यैः कुन्त्या बहुविधैर्मनः । सहदेवस्य राजेन्द्र राज्ञश्चैव विशेषतः ॥

evaṁ saṁstambhitaṁ vākyaiḥ kuntyā bahuvidhair manaḥ । sahadevasya rājendra rājñaś caiva viśeṣataḥ ॥

ते मात्रा समनुज्ञाता राज्ञा च कुरुपुंगवाः । अभिवाद्य कुरुश्रेष्ठमामन्त्रयितुमारभन् ॥

te mātrā samanujñātā rājñā ca kurupuṁgavāḥ । abhivādya kuruśreṣṭham āmantrayitum ārabhan ॥

राजन्प्रतिगमिष्यामः शिवेन प्रतिनन्दिताः । अनुज्ञातास्त्वया राजन्गमिष्यामो विकल्मषाः ॥

rājan pratigamiṣyāmaḥ śivena pratinanditāḥ । anujñātās tvayā rājan gamiṣyāmo vikalmaṣāḥ ॥

एवमुक्तः स राजर्षिर्धर्मराज्ञा महात्मना । अनुजज्ञे जयाशीर्भिरभिनन्द्य युधिष्ठिरम् ॥

evam uktaḥ sa rājarṣir dharmarājñā mahātmanā । anujajñe jayāśīrbhir abhinandya yudhiṣṭhiram ॥

भीमं च बलिनां श्रेष्ठं सान्त्वयामास पार्थिवः । स चास्य सम्यङ्मेधावी प्रत्यपद्यत वीर्यवान् ॥

bhīmaṁ ca balināṁ śreṣṭhaṁ sāntvayām āsa pārthivaḥ । sa cāsya samyaṅ medhāvī pratyapadyata vīryavān ॥

अर्जुनं च समाश्लिष्य यमौ च पुरुषर्षभौ । अनुजज्ञे स कौरव्यः परिष्वज्याभिनन्द्य च ॥

arjunaṁ ca samāśliṣya yamau ca puruṣarṣabhau । anujajñe sa kauravyaḥ pariṣvajyābhinandya ca ॥

गान्धार्या चाभ्यनुज्ञाताः कृतपादाभिवन्दनाः । जनन्या समुपाघ्राताः परिष्वक्ताश्च ते नृपम् । चक्रुः प्रदक्षिणं सर्वे वत्सा इव निवारणे ॥

gāndhāryā cābhyanujñātāḥ kr̥tapādābhivandanāḥ । jananyā samupāghrātāḥ pariṣvaktāś ca te nr̥pam । cakruḥ pradakṣiṇaṁ sarve vatsā iva nivāraṇe ॥

पुनः पुनर्निरीक्षन्तः प्रजग्मुस्ते प्रदक्षिणम् । तथैव द्रौपदी साध्वी सर्वाः कौरवयोषितः ॥

punaḥ punar nirīkṣantaḥ prajagmus te pradakṣiṇam । tathaiva draupadī sādhvī sarvāḥ kauravayoṣitaḥ ॥

न्यायतः श्वशुरे वृत्तिं प्रयुज्य प्रययुस्ततः । श्वश्रूभ्यां समनुज्ञाताः परिष्वज्याभिनन्दिताः । संदिष्टाश्चेतिकर्तव्यं प्रययुर्भर्तृभिः सह ॥

nyāyataḥ śvaśure vr̥ttiṁ prayujya prayayus tataḥ । śvaśrūbhyāṁ samanujñātāḥ pariṣvajyābhinanditāḥ । saṁdiṣṭāś cetikartavyaṁ prayayur bhartr̥bhiḥ saha ॥

ततः प्रजज्ञे निनदः सूतानां युज्यतामिति । उष्ट्राणां क्रोशतां चैव हयानां हेषतामपि ॥

tataḥ prajajñe ninadaḥ sūtānāṁ yujyatām iti । uṣṭrāṇāṁ krośatāṁ caiva hayānāṁ heṣatām api ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा सदारः सहसैनिकः । नगरं हास्तिनपुरं पुनरायात्सबान्धवः ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā sadāraḥ sahasainikaḥ । nagaraṁ hāstinapuraṁ punar āyāt sabāndhavaḥ ॥