Adhyāya 36

जनमेजय उवाच । वनवासं गते विप्र धृतराष्ट्रे महीपतौ । सभार्ये नृपशार्दूले वध्वा कुन्त्या समन्विते ॥

janamejaya uvāca । vanavāsaṁ gate vipra dhr̥tarāṣṭre mahīpatau । sabhārye nr̥paśārdūle vadhvā kuntyā samanvite ॥

विदुरे चापि संसिद्धे धर्मराजं व्यपाश्रिते । वसत्सु पाण्डुपुत्रेषु सर्वेष्वाश्रममण्डले ॥

vidure cāpi saṁsiddhe dharmarājaṁ vyapāśrite । vasatsu pāṇḍuputreṣu sarveṣv āśramamaṇḍale ॥

यत्तदाश्चर्यमिति वै करिष्यामीत्युवाच ह । व्यासः परमतेजस्वी महर्षिस्तद्वदस्व मे ॥

yat tad āścaryam iti vai kariṣyāmīty uvāca ha । vyāsaḥ paramatejasvī maharṣis tad vadasva me ॥

वनवासे च कौरव्यः कियन्तं कालमच्युतः । युधिष्ठिरो नरपतिर्न्यवसत्सजनो द्विज ॥

vanavāse ca kauravyaḥ kiyantaṁ kālam acyutaḥ । yudhiṣṭhiro narapatir nyavasat sajano dvija ॥

किमाहाराश्च ते तत्र ससैन्या न्यवसन्प्रभो । सान्तःपुरा महात्मान इति तद्ब्रूहि मेऽनघ ॥

kimāhārāś ca te tatra sasainyā nyavasan prabho । sāntaḥpurā mahātmāna iti tad brūhi me ’nagha ॥

वैशंपायन उवाच । तेऽनुज्ञातास्तदा राजन्कुरुराजेन पाण्डवाः । विविधान्यन्नपानानि विश्राम्यानुभवन्ति ते ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । te ’nujñātās tadā rājan kururājena pāṇḍavāḥ । vividhāny annapānāni viśrāmyānubhavanti te ॥

मासमेकं विजह्रुस्ते ससैन्यान्तःपुरा वने । अथ तत्रागमद्व्यासो यथोक्तं ते मयानघ ॥

māsam ekaṁ vijahrus te sasainyāntaḥpurā vane । atha tatrāgamad vyāso yathoktaṁ te mayānagha ॥

तथा तु तेषां सर्वेषां कथाभिर्नृपसंनिधौ । व्यासमन्वासतां राजन्नाजग्मुर्मुनयोऽपरे ॥

tathā tu teṣāṁ sarveṣāṁ kathābhir nr̥pasaṁnidhau । vyāsam anvāsatāṁ rājann ājagmur munayo ’pare ॥

नारदः पर्वतश्चैव देवलश्च महातपाः । विश्वावसुस्तुम्बुरुश्च चित्रसेनश्च भारत ॥

nāradaḥ parvataś caiva devalaś ca mahātapāḥ । viśvāvasus tumburuś ca citrasenaś ca bhārata ॥

तेषामपि यथान्यायं पूजां चक्रे महामनाः । धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातः कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥

teṣām api yathānyāyaṁ pūjāṁ cakre mahāmanāḥ । dhr̥tarāṣṭrābhyanujñātaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ ॥

निषेदुस्ते ततः सर्वे पूजां प्राप्य युधिष्ठिरात् । आसनेष्वथ पुण्येषु बर्हिष्केषु वरेषु च ॥

niṣedus te tataḥ sarve pūjāṁ prāpya yudhiṣṭhirāt । āsaneṣv atha puṇyeṣu barhiṣkeṣu vareṣu ca ॥

तेषु तत्रोपविष्टेषु स तु राजा महामतिः । पाण्डुपुत्रैः परिवृतो निषसाद कुरूद्वहः ॥

teṣu tatropaviṣṭeṣu sa tu rājā mahāmatiḥ । pāṇḍuputraiḥ parivr̥to niṣasāda kurūdvahaḥ ॥

गान्धारी चैव कुन्ती च द्रौपदी सात्वती तथा । स्त्रियश्चान्यास्तथान्याभिः सहोपविविशुस्ततः ॥

gāndhārī caiva kuntī ca draupadī sātvatī tathā । striyaś cānyās tathānyābhiḥ sahopaviviśus tataḥ ॥

तेषां तत्र कथा दिव्या धर्मिष्ठाश्चाभवन्नृप । ऋषीणां च पुराणानां देवासुरविमिश्रिताः ॥

teṣāṁ tatra kathā divyā dharmiṣṭhāś cābhavan nr̥pa । r̥ṣīṇāṁ ca purāṇānāṁ devāsuravimiśritāḥ ॥

ततः कथान्ते व्यासस्तं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् । प्रोवाच वदतां श्रेष्ठः पुनरेव स तद्वचः । प्रीयमाणो महातेजाः सर्ववेदविदां वरः ॥

tataḥ kathānte vyāsas taṁ prajñācakṣuṣam īśvaram । provāca vadatāṁ śreṣṭhaḥ punar eva sa tad vacaḥ । prīyamāṇo mahātejāḥ sarvavedavidāṁ varaḥ ॥

विदितं मम राजेन्द्र यत्ते हृदि विवक्षितम् । दह्यमानस्य शोकेन तव पुत्रकृतेन वै ॥

viditaṁ mama rājendra yat te hr̥di vivakṣitam । dahyamānasya śokena tava putrakr̥tena vai ॥

गान्धार्याश्चैव यद्दुःखं हृदि तिष्ठति पार्थिव । कुन्त्याश्च यन्महाराज द्रौपद्याश्च हृदि स्थितम् ॥

gāndhāryāś caiva yad duḥkhaṁ hr̥di tiṣṭhati pārthiva । kuntyāś ca yan mahārāja draupadyāś ca hr̥di sthitam ॥

यच्च धारयते तीव्रं दुःखं पुत्रविनाशजम् । सुभद्रा कृष्णभगिनी तच्चापि विदितं मम ॥

yac ca dhārayate tīvraṁ duḥkhaṁ putravināśajam । subhadrā kr̥ṣṇabhaginī tac cāpi viditaṁ mama ॥

श्रुत्वा समागममिमं सर्वेषां वस्ततो नृप । संशयच्छेदनायाहं प्राप्तः कौरवनन्दन ॥

śrutvā samāgamam imaṁ sarveṣāṁ vas tato nr̥pa । saṁśayacchedanāyāhaṁ prāptaḥ kauravanandana ॥

इमे च देवगन्धर्वाः सर्वे चैव महर्षयः । पश्यन्तु तपसो वीर्यमद्य मे चिरसंभृतम् ॥

ime ca devagandharvāḥ sarve caiva maharṣayaḥ । paśyantu tapaso vīryam adya me cirasaṁbhr̥tam ॥

तदुच्यतां महाबाहो कं कामं प्रदिशामि ते । प्रवणोऽस्मि वरं दातुं पश्य मे तपसो बलम् ॥

tad ucyatāṁ mahābāho kaṁ kāmaṁ pradiśāmi te । pravaṇo ’smi varaṁ dātuṁ paśya me tapaso balam ॥

एवमुक्तः स राजेन्द्रो व्यासेनामितबुद्धिना । मुहूर्तमिव संचिन्त्य वचनायोपचक्रमे ॥

evam uktaḥ sa rājendro vyāsenāmitabuddhinā । muhūrtam iva saṁcintya vacanāyopacakrame ॥

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि सफलं जीवितं च मे । यन्मे समागमोऽद्येह भवद्भिः सह साधुभिः ॥

dhanyo ’smy anugr̥hīto ’smi saphalaṁ jīvitaṁ ca me । yan me samāgamo ’dyeha bhavadbhiḥ saha sādhubhiḥ ॥

अद्य चाप्यवगच्छामि गतिमिष्टामिहात्मनः । भवद्भिर्ब्रह्मकल्पैर्यत्समेतोऽहं तपोधनाः ॥

adya cāpy avagacchāmi gatim iṣṭām ihātmanaḥ । bhavadbhir brahmakalpair yat sameto ’haṁ tapodhanāḥ ॥

दर्शनादेव भवतां पूतोऽहं नात्र संशयः । विद्यते न भयं चापि परलोकान्ममानघाः ॥

darśanād eva bhavatāṁ pūto ’haṁ nātra saṁśayaḥ । vidyate na bhayaṁ cāpi paralokān mamānaghāḥ ॥

किं तु तस्य सुदुर्बुद्धेर्मन्दस्यापनयैर्भृशम् । दूयते मे मनो नित्यं स्मरतः पुत्रगृद्धिनः ॥

kiṁ tu tasya sudurbuddher mandasyāpanayair bhr̥śam । dūyate me mano nityaṁ smarataḥ putragr̥ddhinaḥ ॥

अपापाः पाण्डवा येन निकृताः पापबुद्धिना । घातिता पृथिवी चेयं सहसा सनरद्विपा ॥

apāpāḥ pāṇḍavā yena nikr̥tāḥ pāpabuddhinā । ghātitā pr̥thivī ceyaṁ sahasā sanaradvipā ॥

राजानश्च महात्मानो नानाजनपदेश्वराः । आगम्य मम पुत्रार्थे सर्वे मृत्युवशं गताः ॥

rājānaś ca mahātmāno nānājanapadeśvarāḥ । āgamya mama putrārthe sarve mr̥tyuvaśaṁ gatāḥ ॥

ये ते पुत्रांश्च दाराश्च प्राणांश्च मनसः प्रियान् । परित्यज्य गताः शूराः प्रेतराजनिवेशनम् ॥

ye te putrāṁś ca dārāś ca prāṇāṁś ca manasaḥ priyān । parityajya gatāḥ śūrāḥ pretarājaniveśanam ॥

का नु तेषां गतिर्ब्रह्मन्मित्रार्थे ये हता मृधे । तथैव पुत्रपौत्राणां मम ये निहता युधि ॥

kā nu teṣāṁ gatir brahman mitrārthe ye hatā mr̥dhe । tathaiva putrapautrāṇāṁ mama ye nihatā yudhi ॥

दूयते मे मनोऽभीक्ष्णं घातयित्वा महाबलम् । भीष्मं शांतनवं वृद्धं द्रोणं च द्विजसत्तमम् ॥

dūyate me mano ’bhīkṣṇaṁ ghātayitvā mahābalam । bhīṣmaṁ śāṁtanavaṁ vr̥ddhaṁ droṇaṁ ca dvijasattamam ॥

मम पुत्रेण मूढेन पापेन सुहृदद्विषा । क्षयं नीतं कुलं दीप्तं पृथिवीराज्यमिच्छता ॥

mama putreṇa mūḍhena pāpena suhr̥dadviṣā । kṣayaṁ nītaṁ kulaṁ dīptaṁ pr̥thivīrājyam icchatā ॥

एतत्सर्वमनुस्मृत्य दह्यमानो दिवानिशम् । न शान्तिमधिगच्छामि दुःखशोकसमाहतः । इति मे चिन्तयानस्य पितः शर्म न विद्यते ॥

etat sarvam anusmr̥tya dahyamāno divāniśam । na śāntim adhigacchāmi duḥkhaśokasamāhataḥ । iti me cintayānasya pitaḥ śarma na vidyate ॥