Adhyāya 35

वैशंपायन उवाच । तथा समुपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु । व्यासः सत्यवतीपुत्रः प्रोवाचामन्त्र्य पार्थिवम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā samupaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu । vyāsaḥ satyavatīputraḥ provācāmantrya pārthivam ॥

धृतराष्ट्र महाबाहो कच्चित्ते वर्धते तपः । कच्चिन्मनस्ते प्रीणाति वनवासे नराधिप ॥

dhr̥tarāṣṭra mahābāho kaccit te vardhate tapaḥ । kaccin manas te prīṇāti vanavāse narādhipa ॥

कच्चिद्धृदि न ते शोको राजन्पुत्रविनाशजः । कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि तवानघ ॥

kaccid dhr̥di na te śoko rājan putravināśajaḥ । kaccij jñānāni sarvāṇi prasannāni tavānagha ॥

कच्चिद्बुद्धिं दृढां कृत्वा चरस्यारण्यकं विधिम् । कच्चिद्वधूश्च गान्धारी न शोकेनाभिभूयते ॥

kaccid buddhiṁ dr̥ḍhāṁ kr̥tvā carasy āraṇyakaṁ vidhim । kaccid vadhūś ca gāndhārī na śokenābhibhūyate ॥

महाप्रज्ञा बुद्धिमती देवी धर्मार्थदर्शिनी । आगमापायतत्त्वज्ञा कच्चिदेषा न शोचति ॥

mahāprajñā buddhimatī devī dharmārthadarśinī । āgamāpāyatattvajñā kaccid eṣā na śocati ॥

कच्चित्कुन्ती च राजंस्त्वां शुश्रूषुरनहंकृता । या परित्यज्य राज्यं स्वं गुरुशुश्रूषणे रता ॥

kaccit kuntī ca rājaṁs tvāṁ śuśrūṣur anahaṁkr̥tā । yā parityajya rājyaṁ svaṁ guruśuśrūṣaṇe ratā ॥

कच्चिद्धर्मसुतो राजा त्वया प्रीत्याभिनन्दितः । भीमार्जुनयमाश्चैव कच्चिदेतेऽपि सान्त्विताः ॥

kaccid dharmasuto rājā tvayā prītyābhinanditaḥ । bhīmārjunayamāś caiva kaccid ete ’pi sāntvitāḥ ॥

कच्चिन्नन्दसि दृष्ट्वैतान्कच्चित्ते निर्मलं मनः । कच्चिद्विशुद्धभावोऽसि जातज्ञानो नराधिप ॥

kaccin nandasi dr̥ṣṭvaitān kaccit te nirmalaṁ manaḥ । kaccid viśuddhabhāvo ’si jātajñāno narādhipa ॥

एतद्धि त्रितयं श्रेष्ठं सर्वभूतेषु भारत । निर्वैरता महाराज सत्यमद्रोह एव च ॥

etad dhi tritayaṁ śreṣṭhaṁ sarvabhūteṣu bhārata । nirvairatā mahārāja satyam adroha eva ca ॥

कच्चित्ते नानुतापोऽस्ति वनवासेन भारत । स्वदते वन्यमन्नं वा मुनिवासांसि वा विभो ॥

kaccit te nānutāpo ’sti vanavāsena bhārata । svadate vanyam annaṁ vā munivāsāṁsi vā vibho ॥

विदितं चापि मे राजन्विदुरस्य महात्मनः । गमनं विधिना येन धर्मस्य सुमहात्मनः ॥

viditaṁ cāpi me rājan vidurasya mahātmanaḥ । gamanaṁ vidhinā yena dharmasya sumahātmanaḥ ॥

माण्डव्यशापाद्धि स वै धर्मो विदुरतां गतः । महाबुद्धिर्महायोगी महात्मा सुमहामनाः ॥

māṇḍavyaśāpād dhi sa vai dharmo viduratāṁ gataḥ । mahābuddhir mahāyogī mahātmā sumahāmanāḥ ॥

बृहस्पतिर्वा देवेषु शुक्रो वाप्यसुरेषु यः । न तथा बुद्धिसंपन्नो यथा स पुरुषर्षभः ॥

br̥haspatir vā deveṣu śukro vāpy asureṣu yaḥ । na tathā buddhisaṁpanno yathā sa puruṣarṣabhaḥ ॥

तपोबलव्ययं कृत्वा सुमहच्चिरसंभृतम् । माण्डव्येनर्षिणा धर्मो ह्यभिभूतः सनातनः ॥

tapobalavyayaṁ kr̥tvā sumahac cirasaṁbhr̥tam । māṇḍavyenarṣiṇā dharmo hy abhibhūtaḥ sanātanaḥ ॥

नियोगाद्ब्रह्मणः पूर्वं मया स्वेन बलेन च । वैचित्रवीर्यके क्षेत्रे जातः स सुमहामतिः ॥

niyogād brahmaṇaḥ pūrvaṁ mayā svena balena ca । vaicitravīryake kṣetre jātaḥ sa sumahāmatiḥ ॥

भ्राता तव महाराज देवदेवः सनातनः । धारणाच्छ्रेयसो ध्यानाद्यं धर्मं कवयो विदुः ॥

bhrātā tava mahārāja devadevaḥ sanātanaḥ । dhāraṇāc chreyaso dhyānād yaṁ dharmaṁ kavayo viduḥ ॥

सत्येन संवर्धयति दमेन नियमेन च । अहिंसया च दानेन तपसा च सनातनः ॥

satyena saṁvardhayati damena niyamena ca । ahiṁsayā ca dānena tapasā ca sanātanaḥ ॥

येन योगबलाज्जातः कुरुराजो युधिष्ठिरः । धर्म इत्येष नृपते प्राज्ञेनामितबुद्धिना ॥

yena yogabalāj jātaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ । dharma ity eṣa nr̥pate prājñenāmitabuddhinā ॥

यथा ह्यग्निर्यथा वायुर्यथापः पृथिवी यथा । यथाकाशं तथा धर्म इह चामुत्र च स्थितः ॥

yathā hy agnir yathā vāyur yathāpaḥ pr̥thivī yathā । yathākāśaṁ tathā dharma iha cāmutra ca sthitaḥ ॥

सर्वगश्चैव कौरव्य सर्वं व्याप्य चराचरम् । दृश्यते देवदेवः स सिद्धैर्निर्दग्धकिल्बिषैः ॥

sarvagaś caiva kauravya sarvaṁ vyāpya carācaram । dr̥śyate devadevaḥ sa siddhair nirdagdhakilbiṣaiḥ ॥

यो हि धर्मः स विदुरो विदुरो यः स पाण्डवः । स एष राजन्वश्यस्ते पाण्डवः प्रेष्यवत्स्थितः ॥

yo hi dharmaḥ sa viduro viduro yaḥ sa pāṇḍavaḥ । sa eṣa rājan vaśyas te pāṇḍavaḥ preṣyavat sthitaḥ ॥

प्रविष्टः स स्वमात्मानं भ्राता ते बुद्धिसत्तमः । दिष्ट्या महात्मा कौन्तेयं महायोगबलान्वितः ॥

praviṣṭaḥ sa svam ātmānaṁ bhrātā te buddhisattamaḥ । diṣṭyā mahātmā kaunteyaṁ mahāyogabalānvitaḥ ॥

त्वां चापि श्रेयसा योक्ष्ये नचिराद्भरतर्षभ । संशयच्छेदनार्थं हि प्राप्तं मां विद्धि पुत्रक ॥

tvāṁ cāpi śreyasā yokṣye nacirād bharatarṣabha । saṁśayacchedanārthaṁ hi prāptaṁ māṁ viddhi putraka ॥

न कृतं यत्पुरा कैश्चित्कर्म लोके महर्षिभिः । आश्चर्यभूतं तपसः फलं संदर्शयामि वः ॥

na kr̥taṁ yat purā kaiś cit karma loke maharṣibhiḥ । āścaryabhūtaṁ tapasaḥ phalaṁ saṁdarśayāmi vaḥ ॥

किमिच्छसि महीपाल मत्तः प्राप्तुममानुषम् । द्रष्टुं स्प्रष्टुमथ श्रोतुं वद कर्तास्मि तत्तथा ॥

kim icchasi mahīpāla mattaḥ prāptum amānuṣam । draṣṭuṁ spraṣṭum atha śrotuṁ vada kartāsmi tat tathā ॥