Adhyāya 22

वैशंपायन उवाच । ततः प्रासादहर्म्येषु वसुधायां च पार्थिव । स्त्रीणां च पुरुषाणां च सुमहान्निस्वनोऽभवत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ prāsādaharmyeṣu vasudhāyāṁ ca pārthiva । strīṇāṁ ca puruṣāṇāṁ ca sumahān nisvano ’bhavat ॥

स राजा राजमार्गेण नृनारीसंकुलेन च । कथंचिन्निर्ययौ धीमान्वेपमानः कृताञ्जलिः ॥

sa rājā rājamārgeṇa nr̥nārīsaṁkulena ca । kathaṁ cin niryayau dhīmān vepamānaḥ kr̥tāñjaliḥ ॥

स वर्धमानद्वारेण निर्ययौ गजसाह्वयात् । विसर्जयामास च तं जनौघं स मुहुर्मुहुः ॥

sa vardhamānadvāreṇa niryayau gajasāhvayāt । visarjayām āsa ca taṁ janaughaṁ sa muhur muhuḥ ॥

वनं गन्तुं च विदुरो राज्ञा सह कृतक्षणः । संजयश्च महामात्रः सूतो गावल्गणिस्तथा ॥

vanaṁ gantuṁ ca viduro rājñā saha kr̥takṣaṇaḥ । saṁjayaś ca mahāmātraḥ sūto gāvalgaṇis tathā ॥

कृपं निवर्तयामास युयुत्सुं च महारथम् । धृतराष्ट्रो महीपालः परिदाय युधिष्ठिरे ॥

kr̥paṁ nivartayām āsa yuyutsuṁ ca mahāratham । dhr̥tarāṣṭro mahīpālaḥ paridāya yudhiṣṭhire ॥

निवृत्ते पौरवर्गे तु राजा सान्तःपुरस्तदा । धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातो निवर्तितुमियेष सः ॥

nivr̥tte pauravarge tu rājā sāntaḥpuras tadā । dhr̥tarāṣṭrābhyanujñāto nivartitum iyeṣa saḥ ॥

सोऽब्रवीन्मातरं कुन्तीमुपेत्य भरतर्षभ । अहं राजानमन्विष्ये भवती विनिवर्तताम् ॥

so ’bravīn mātaraṁ kuntīm upetya bharatarṣabha । ahaṁ rājānam anviṣye bhavatī vinivartatām ॥

वधूपरिवृता राज्ञि नगरं गन्तुमर्हसि । राजा यात्वेष धर्मात्मा तपसे धृतनिश्चयः ॥

vadhūparivr̥tā rājñi nagaraṁ gantum arhasi । rājā yātv eṣa dharmātmā tapase dhr̥taniścayaḥ ॥

इत्युक्ता धर्मराजेन बाष्पव्याकुललोचना । जगादैवं तदा कुन्ती गान्धारीं परिगृह्य ह ॥

ity uktā dharmarājena bāṣpavyākulalocanā । jagādaivaṁ tadā kuntī gāndhārīṁ parigr̥hya ha ॥

सहदेवे महाराज मा प्रमादं कृथाः क्वचित् । एष मामनुरक्तो हि राजंस्त्वां चैव नित्यदा ॥

sahadeve mahārāja mā pramādaṁ kr̥thāḥ kva cit । eṣa mām anurakto hi rājaṁs tvāṁ caiva nityadā ॥

कर्णं स्मरेथाः सततं संग्रामेष्वपलायिनम् । अवकीर्णो हि स मया वीरो दुष्प्रज्ञया तदा ॥

karṇaṁ smarethāḥ satataṁ saṁgrāmeṣv apalāyinam । avakīrṇo hi sa mayā vīro duṣprajñayā tadā ॥

आयसं हृदयं नूनं मन्दाया मम पुत्रक । यत्सूर्यजमपश्यन्त्याः शतधा न विदीर्यते ॥

āyasaṁ hr̥dayaṁ nūnaṁ mandāyā mama putraka । yat sūryajam apaśyantyāḥ śatadhā na vidīryate ॥

एवंगते तु किं शक्यं मया कर्तुमरिंदम । मम दोषोऽयमत्यर्थं ख्यापितो यन्न सूर्यजः । तन्निमित्तं महाबाहो दानं दद्यास्त्वमुत्तमम् ॥

evaṁgate tu kiṁ śakyaṁ mayā kartum ariṁdama । mama doṣo ’yam atyarthaṁ khyāpito yan na sūryajaḥ । tannimittaṁ mahābāho dānaṁ dadyās tvam uttamam ॥

सदैव भ्रातृभिः सार्धमग्रजस्यारिमर्दन । द्रौपद्याश्च प्रिये नित्यं स्थातव्यमरिकर्शन ॥

sadaiva bhrātr̥bhiḥ sārdham agrajasyārimardana । draupadyāś ca priye nityaṁ sthātavyam arikarśana ॥

भीमसेनार्जुनौ चैव नकुलश्च कुरूद्वह । समाधेयास्त्वया वीर त्वय्यद्य कुलधूर्गता ॥

bhīmasenārjunau caiva nakulaś ca kurūdvaha । samādheyās tvayā vīra tvayy adya kuladhūr gatā ॥

श्वश्रूश्वशुरयोः पादाञ्शुश्रूषन्ती वने त्वहम् । गान्धारीसहिता वत्स्ये तापसी मलपङ्किनी ॥

śvaśrūśvaśurayoḥ pādāñ śuśrūṣantī vane tv aham । gāndhārīsahitā vatsye tāpasī malapaṅkinī ॥

एवमुक्तः स धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितो वशी । विषादमगमत्तीव्रं न च किंचिदुवाच ह ॥

evam uktaḥ sa dharmātmā bhrātr̥bhiḥ sahito vaśī । viṣādam agamat tīvraṁ na ca kiṁ cid uvāca ha ॥

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । उवाच मातरं दीनश्चिन्ताशोकपरायणः ॥

sa muhūrtam iva dhyātvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । uvāca mātaraṁ dīnaś cintāśokaparāyaṇaḥ ॥

किमिदं ते व्यवसितं नैवं त्वं वक्तुमर्हसि । न त्वामभ्यनुजानामि प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥

kim idaṁ te vyavasitaṁ naivaṁ tvaṁ vaktum arhasi । na tvām abhyanujānāmi prasādaṁ kartum arhasi ॥

व्यरोचयः पुरा ह्यस्मानुत्साह्य प्रियदर्शने । विदुराया वचोभिस्त्वमस्मान्न त्यक्तुमर्हसि ॥

vyarocayaḥ purā hy asmān utsāhya priyadarśane । vidurāyā vacobhis tvam asmān na tyaktum arhasi ॥

निहत्य पृथिवीपालान्राज्यं प्राप्तमिदं मया । तव प्रज्ञामुपश्रुत्य वासुदेवान्नरर्षभात् ॥

nihatya pr̥thivīpālān rājyaṁ prāptam idaṁ mayā । tava prajñām upaśrutya vāsudevān nararṣabhāt ॥

क्व सा बुद्धिरियं चाद्य भवत्या या श्रुता मया । क्षत्रधर्मे स्थितिं ह्युक्त्वा तस्याश्चलितुमिच्छसि ॥

kva sā buddhir iyaṁ cādya bhavatyā yā śrutā mayā । kṣatradharme sthitiṁ hy uktvā tasyāś calitum icchasi ॥

अस्मानुत्सृज्य राज्यं च स्नुषां चेमां यशस्विनीम् । कथं वत्स्यसि शून्येषु वनेष्वम्ब प्रसीद मे ॥

asmān utsr̥jya rājyaṁ ca snuṣāṁ cemāṁ yaśasvinīm । kathaṁ vatsyasi śūnyeṣu vaneṣv amba prasīda me ॥

इति बाष्पकलां वाचं कुन्ती पुत्रस्य शृण्वती । जगामैवाश्रुपूर्णाक्षी भीमस्तामिदमब्रवीत् ॥

iti bāṣpakalāṁ vācaṁ kuntī putrasya śr̥ṇvatī । jagāmaivāśrupūrṇākṣī bhīmas tām idam abravīt ॥

यदा राज्यमिदं कुन्ति भोक्तव्यं पुत्रनिर्जितम् । प्राप्तव्या राजधर्माश्च तदेयं ते कुतो मतिः ॥

yadā rājyam idaṁ kunti bhoktavyaṁ putranirjitam । prāptavyā rājadharmāś ca tadeyaṁ te kuto matiḥ ॥

किं वयं कारिताः पूर्वं भवत्या पृथिवीक्षयम् । कस्य हेतोः परित्यज्य वनं गन्तुमभीप्ससि ॥

kiṁ vayaṁ kāritāḥ pūrvaṁ bhavatyā pr̥thivīkṣayam । kasya hetoḥ parityajya vanaṁ gantum abhīpsasi ॥

वनाच्चापि किमानीता भवत्या बालका वयम् । दुःखशोकसमाविष्टौ माद्रीपुत्राविमौ तथा ॥

vanāc cāpi kim ānītā bhavatyā bālakā vayam । duḥkhaśokasamāviṣṭau mādrīputrāv imau tathā ॥

प्रसीद मातर्मा गास्त्वं वनमद्य यशस्विनि । श्रियं यौधिष्ठिरीं तावद्भुङ्क्ष्व पार्थबलार्जिताम् ॥

prasīda mātar mā gās tvaṁ vanam adya yaśasvini । śriyaṁ yaudhiṣṭhirīṁ tāvad bhuṅkṣva pārthabalārjitām ॥

इति सा निश्चितैवाथ वनवासकृतक्षणा । लालप्यतां बहुविधं पुत्राणां नाकरोद्वचः ॥

iti sā niścitaivātha vanavāsakr̥takṣaṇā । lālapyatāṁ bahuvidhaṁ putrāṇāṁ nākarod vacaḥ ॥

द्रौपदी चान्वयाच्छ्वश्रूं विषण्णवदना तदा । वनवासाय गच्छन्तीं रुदती भद्रया सह ॥

draupadī cānvayāc chvaśrūṁ viṣaṇṇavadanā tadā । vanavāsāya gacchantīṁ rudatī bhadrayā saha ॥

सा पुत्रान्रुदतः सर्वान्मुहुर्मुहुरवेक्षती । जगामैव महाप्राज्ञा वनाय कृतनिश्चया ॥

sā putrān rudataḥ sarvān muhur muhur avekṣatī । jagāmaiva mahāprājñā vanāya kr̥taniścayā ॥

अन्वयुः पाण्डवास्तां तु सभृत्यान्तःपुरास्तदा । ततः प्रमृज्य साश्रूणि पुत्रान्वचनमब्रवीत् ॥

anvayuḥ pāṇḍavās tāṁ tu sabhr̥tyāntaḥpurās tadā । tataḥ pramr̥jya sāśrūṇi putrān vacanam abravīt ॥