Adhyāya 15

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तास्तु ते तेन पौरजानपदा जनाः । वृद्धेन राज्ञा कौरव्य नष्टसंज्ञा इवाभवन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktās tu te tena paurajānapadā janāḥ । vr̥ddhena rājñā kauravya naṣṭasaṁjñā ivābhavan ॥

तूष्णींभूतांस्ततस्तांस्तु बाष्पकण्ठान्महीपतिः । धृतराष्ट्रो महीपालः पुनरेवाभ्यभाषत ॥

tūṣṇīṁbhūtāṁs tatas tāṁs tu bāṣpakaṇṭhān mahīpatiḥ । dhr̥tarāṣṭro mahīpālaḥ punar evābhyabhāṣata ॥

वृद्धं मां हतपुत्रं च धर्मपत्न्या सहानया । विलपन्तं बहुविधं कृपणं चैव सत्तमाः ॥

vr̥ddhaṁ māṁ hataputraṁ ca dharmapatnyā sahānayā । vilapantaṁ bahuvidhaṁ kr̥paṇaṁ caiva sattamāḥ ॥

पित्रा स्वयमनुज्ञातं कृष्णद्वैपायनेन वै । वनवासाय धर्मज्ञा धर्मज्ञेन नृपेण च ॥

pitrā svayam anujñātaṁ kr̥ṣṇadvaipāyanena vai । vanavāsāya dharmajñā dharmajñena nr̥peṇa ca ॥

सोऽहं पुनः पुनर्याचे शिरसावनतोऽनघाः । गान्धार्या सहितं तन्मां समनुज्ञातुमर्हथ ॥

so ’haṁ punaḥ punar yāce śirasāvanato ’naghāḥ । gāndhāryā sahitaṁ tan māṁ samanujñātum arhatha ॥

श्रुत्वा तु कुरुराजस्य वाक्यानि करुणानि ते । रुरुदुः सर्वतो राजन्समेताः कुरुजाङ्गलाः ॥

śrutvā tu kururājasya vākyāni karuṇāni te । ruruduḥ sarvato rājan sametāḥ kurujāṅgalāḥ ॥

उत्तरीयैः करैश्चापि संछाद्य वदनानि ते । रुरुदुः शोकसंतप्ता मुहूर्तं पितृमातृवत् ॥

uttarīyaiḥ karaiś cāpi saṁchādya vadanāni te । ruruduḥ śokasaṁtaptā muhūrtaṁ pitr̥mātr̥vat ॥

हृदयैः शून्यभूतैस्ते धृतराष्ट्रप्रवासजम् । दुःखं संधारयन्तः स्म नष्टसंज्ञा इवाभवन् ॥

hr̥dayaiḥ śūnyabhūtais te dhr̥tarāṣṭrapravāsajam । duḥkhaṁ saṁdhārayantaḥ sma naṣṭasaṁjñā ivābhavan ॥

ते विनीय तमायासं कुरुराजवियोगजम् । शनैः शनैस्तदान्योन्यमब्रुवन्स्वमतान्युत ॥

te vinīya tam āyāsaṁ kururājaviyogajam । śanaiḥ śanais tadānyonyam abruvan svamatāny uta ॥

ततः संधाय ते सर्वे वाक्यान्यथ समासतः । एकस्मिन्ब्राह्मणे राजन्नावेश्योचुर्नराधिपम् ॥

tataḥ saṁdhāya te sarve vākyāny atha samāsataḥ । ekasmin brāhmaṇe rājann āveśyocur narādhipam ॥

ततः स्वचरणे वृद्धः संमतोऽर्थविशारदः । साम्बाख्यो बह्वृचो राजन्वक्तुं समुपचक्रमे ॥

tataḥ svacaraṇe vr̥ddhaḥ saṁmato ’rthaviśāradaḥ । sāmbākhyo bahvr̥co rājan vaktuṁ samupacakrame ॥

अनुमान्य महाराजं तत्सदः संप्रभाष्य च । विप्रः प्रगल्भो मेधावी स राजानमुवाच ह ॥

anumānya mahārājaṁ tat sadaḥ saṁprabhāṣya ca । vipraḥ pragalbho medhāvī sa rājānam uvāca ha ॥

राजन्वाक्यं जनस्यास्य मयि सर्वं समर्पितम् । वक्ष्यामि तदहं वीर तज्जुषस्व नराधिप ॥

rājan vākyaṁ janasyāsya mayi sarvaṁ samarpitam । vakṣyāmi tad ahaṁ vīra taj juṣasva narādhipa ॥

यथा वदसि राजेन्द्र सर्वमेतत्तथा विभो । नात्र मिथ्या वचः किंचित्सुहृत्त्वं नः परस्परम् ॥

yathā vadasi rājendra sarvam etat tathā vibho । nātra mithyā vacaḥ kiṁ cit suhr̥t tvaṁ naḥ parasparam ॥

न जात्वस्य तु वंशस्य राज्ञां कश्चित्कदाचन । राजासीद्यः प्रजापालः प्रजानामप्रियो भवेत् ॥

na jātv asya tu vaṁśasya rājñāṁ kaś cit kadā cana । rājāsīd yaḥ prajāpālaḥ prajānām apriyo bhavet ॥

पितृवद्भ्रातृवच्चैव भवन्तः पालयन्ति नः । न च दुर्योधनः किंचिदयुक्तं कृतवान्नृप ॥

pitr̥vad bhrātr̥vac caiva bhavantaḥ pālayanti naḥ । na ca duryodhanaḥ kiṁ cid ayuktaṁ kr̥tavān nr̥pa ॥

यथा ब्रवीति धर्मज्ञो मुनिः सत्यवतीसुतः । तथा कुरु महाराज स हि नः परमो गुरुः ॥

yathā bravīti dharmajño muniḥ satyavatīsutaḥ । tathā kuru mahārāja sa hi naḥ paramo guruḥ ॥

त्यक्ता वयं तु भवता दुःखशोकपरायणाः । भविष्यामश्चिरं राजन्भवद्गुणशतैर्हृताः ॥

tyaktā vayaṁ tu bhavatā duḥkhaśokaparāyaṇāḥ । bhaviṣyāmaś ciraṁ rājan bhavadguṇaśatair hr̥tāḥ ॥

यथा शंतनुना गुप्ता राज्ञा चित्राङ्गदेन च । भीष्मवीर्योपगूढेन पित्रा च तव पार्थिव ॥

yathā śaṁtanunā guptā rājñā citrāṅgadena ca । bhīṣmavīryopagūḍhena pitrā ca tava pārthiva ॥

भवद्बुद्धियुजा चैव पाण्डुना पृथिवीक्षिता । तथा दुर्योधनेनापि राज्ञा सुपरिपालिताः ॥

bhavadbuddhiyujā caiva pāṇḍunā pr̥thivīkṣitā । tathā duryodhanenāpi rājñā suparipālitāḥ ॥

न स्वल्पमपि पुत्रस्ते व्यलीकं कृतवान्नृप । पितरीव सुविश्वस्तास्तस्मिन्नपि नराधिपे । वयमास्म यथा सम्यग्भवतो विदितं तथा ॥

na svalpam api putras te vyalīkaṁ kr̥tavān nr̥pa । pitarīva suviśvastās tasminn api narādhipe । vayam āsma yathā samyag bhavato viditaṁ tathā ॥

तथा वर्षसहस्राय कुन्तीपुत्रेण धीमता । पाल्यमाना धृतिमता सुखं विन्दामहे नृप ॥

tathā varṣasahasrāya kuntīputreṇa dhīmatā । pālyamānā dhr̥timatā sukhaṁ vindāmahe nr̥pa ॥

राजर्षीणां पुराणानां भवतां वंशधारिणाम् । कुरुसंवरणादीनां भरतस्य च धीमतः ॥

rājarṣīṇāṁ purāṇānāṁ bhavatāṁ vaṁśadhāriṇām । kurusaṁvaraṇādīnāṁ bharatasya ca dhīmataḥ ॥

वृत्तं समनुयात्येष धर्मात्मा भूरिदक्षिणः । नात्र वाच्यं महाराज सुसूक्ष्ममपि विद्यते ॥

vr̥ttaṁ samanuyāty eṣa dharmātmā bhūridakṣiṇaḥ । nātra vācyaṁ mahārāja susūkṣmam api vidyate ॥

उषिताः स्म सुखं नित्यं भवता परिपालिताः । सुसूक्ष्मं च व्यलीकं ते सपुत्रस्य न विद्यते ॥

uṣitāḥ sma sukhaṁ nityaṁ bhavatā paripālitāḥ । susūkṣmaṁ ca vyalīkaṁ te saputrasya na vidyate ॥

यत्तु ज्ञातिविमर्देऽस्मिन्नात्थ दुर्योधनं प्रति । भवन्तमनुनेष्यामि तत्रापि कुरुनन्दन ॥

yat tu jñātivimarde ’sminn āttha duryodhanaṁ prati । bhavantam anuneṣyāmi tatrāpi kurunandana ॥