Adhyāya 13

युधिष्ठिर उवाच । एवमेतत्करिष्यामि यथात्थ पृथिवीपते । भूयश्चैवानुशास्योऽहं भवता पार्थिवर्षभ ॥

yudhiṣṭhira uvāca । evam etat kariṣyāmi yathāttha pr̥thivīpate । bhūyaś caivānuśāsyo ’haṁ bhavatā pārthivarṣabha ॥

भीष्मे स्वर्गमनुप्राप्ते गते च मधुसूदने । विदुरे संजये चैव कोऽन्यो मां वक्तुमर्हति ॥

bhīṣme svargam anuprāpte gate ca madhusūdane । vidure saṁjaye caiva ko ’nyo māṁ vaktum arhati ॥

यत्तु मामनुशास्तीह भवानद्य हिते स्थितः । कर्तास्म्येतन्महीपाल निर्वृतो भव भारत ॥

yat tu mām anuśāstīha bhavān adya hite sthitaḥ । kartāsmy etan mahīpāla nirvr̥to bhava bhārata ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तः स राजर्षिर्धर्मराजेन धीमता । कौन्तेयं समनुज्ञातुमियेष भरतर्षभ ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktaḥ sa rājarṣir dharmarājena dhīmatā । kaunteyaṁ samanujñātum iyeṣa bharatarṣabha ॥

पुत्र विश्रम्यतां तावन्ममापि बलवाञ्श्रमः । इत्युक्त्वा प्राविशद्राजा गान्धार्या भवनं तदा ॥

putra viśramyatāṁ tāvan mamāpi balavāñ śramaḥ । ity uktvā prāviśad rājā gāndhāryā bhavanaṁ tadā ॥

तमासनगतं देवी गान्धारी धर्मचारिणी । उवाच काले कालज्ञा प्रजापतिसमं पतिम् ॥

tam āsanagataṁ devī gāndhārī dharmacāriṇī । uvāca kāle kālajñā prajāpatisamaṁ patim ॥

अनुज्ञातः स्वयं तेन व्यासेनापि महर्षिणा । युधिष्ठिरस्यानुमते कदारण्यं गमिष्यसि ॥

anujñātaḥ svayaṁ tena vyāsenāpi maharṣiṇā । yudhiṣṭhirasyānumate kadāraṇyaṁ gamiṣyasi ॥

धृतराष्ट्र उवाच । गान्धार्यहमनुज्ञातः स्वयं पित्रा महात्मना । युधिष्ठिरस्यानुमते गन्तास्मि नचिराद्वनम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । gāndhāry aham anujñātaḥ svayaṁ pitrā mahātmanā । yudhiṣṭhirasyānumate gantāsmi nacirād vanam ॥

अहं हि नाम सर्वेषां तेषां दुर्द्यूतदेविनाम् । पुत्राणां दातुमिच्छामि प्रेत्यभावानुगं वसु । सर्वप्रकृतिसांनिध्यं कारयित्वा स्ववेश्मनि ॥

ahaṁ hi nāma sarveṣāṁ teṣāṁ durdyūtadevinām । putrāṇāṁ dātum icchāmi pretyabhāvānugaṁ vasu । sarvaprakr̥tisāṁnidhyaṁ kārayitvā svaveśmani ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा धर्मराजाय प्रेषयामास पार्थिवः । स च तद्वचनात्सर्वं समानिन्ये महीपतिः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā dharmarājāya preṣayām āsa pārthivaḥ । sa ca tadvacanāt sarvaṁ samāninye mahīpatiḥ ॥

ततो निष्क्रम्य नृपतिस्तस्मादन्तःपुरात्तदा । सर्वं सुहृज्जनं चैव सर्वाश्च प्रकृतीस्तथा । समवेतांश्च तान्सर्वान्पौरजानपदानथ ॥

tato niṣkramya nr̥patis tasmād antaḥpurāt tadā । sarvaṁ suhr̥jjanaṁ caiva sarvāś ca prakr̥tīs tathā । samavetāṁś ca tān sarvān paurajānapadān atha ॥

ब्राह्मणांश्च महीपालान्नानादेशसमागतान् । ततः प्राह महातेजा धृतराष्ट्रो महीपतिः ॥

brāhmaṇāṁś ca mahīpālān nānādeśasamāgatān । tataḥ prāha mahātejā dhr̥tarāṣṭro mahīpatiḥ ॥

शृण्वन्त्येकाग्रमनसो ब्राह्मणाः कुरुजाङ्गलाः । क्षत्रियाश्चैव वैश्याश्च शूद्राश्चैव समागताः ॥

śr̥ṇvanty ekāgramanaso brāhmaṇāḥ kurujāṅgalāḥ । kṣatriyāś caiva vaiśyāś ca śūdrāś caiva samāgatāḥ ॥

भवन्तः कुरवश्चैव बहुकालं सहोषिताः । परस्परस्य सुहृदः परस्परहिते रताः ॥

bhavantaḥ kuravaś caiva bahukālaṁ sahoṣitāḥ । parasparasya suhr̥daḥ parasparahite ratāḥ ॥

यदिदानीमहं ब्रूयामस्मिन्काल उपस्थिते । तथा भवद्भिः कर्तव्यमविचार्य वचो मम ॥

yad idānīm ahaṁ brūyām asmin kāla upasthite । tathā bhavadbhiḥ kartavyam avicārya vaco mama ॥

अरण्यगमने बुद्धिर्गान्धारीसहितस्य मे । व्यासस्यानुमते राज्ञस्तथा कुन्तीसुतस्य च । भवन्तोऽप्यनुजानन्तु मा वोऽन्या भूद्विचारणा ॥

araṇyagamane buddhir gāndhārīsahitasya me । vyāsasyānumate rājñas tathā kuntīsutasya ca । bhavanto ’py anujānantu mā vo ’nyā bhūd vicāraṇā ॥

अस्माकं भवतां चैव येयं प्रीतिर्हि शाश्वती । न चान्येष्वस्ति देशेषु राज्ञामिति मतिर्मम ॥

asmākaṁ bhavatāṁ caiva yeyaṁ prītir hi śāśvatī । na cānyeṣv asti deśeṣu rājñām iti matir mama ॥

श्रान्तोऽस्मि वयसानेन तथा पुत्रविनाकृतः । उपवासकृशश्चास्मि गान्धारीसहितोऽनघाः ॥

śrānto ’smi vayasānena tathā putravinākr̥taḥ । upavāsakr̥śaś cāsmi gāndhārīsahito ’naghāḥ ॥

युधिष्ठिरगते राज्ये प्राप्तश्चास्मि सुखं महत् । मन्ये दुर्योधनैश्वर्याद्विशिष्टमिति सत्तमाः ॥

yudhiṣṭhiragate rājye prāptaś cāsmi sukhaṁ mahat । manye duryodhanaiśvaryād viśiṣṭam iti sattamāḥ ॥

मम त्वन्धस्य वृद्धस्य हतपुत्रस्य का गतिः । ऋते वनं महाभागास्तन्मानुज्ञातुमर्हथ ॥

mama tv andhasya vr̥ddhasya hataputrasya kā gatiḥ । r̥te vanaṁ mahābhāgās tan mānujñātum arhatha ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ते कुरुजाङ्गलाः । बाष्पसंदिग्धया वाचा रुरुदुर्भरतर्षभ ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā sarve te kurujāṅgalāḥ । bāṣpasaṁdigdhayā vācā rurudur bharatarṣabha ॥

तानविब्रुवतः किंचिद्दुःखशोकपरायणान् । पुनरेव महातेजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ॥

tān avibruvataḥ kiṁ cid duḥkhaśokaparāyaṇān । punar eva mahātejā dhr̥tarāṣṭro ’bravīd idam ॥