Adhyāya 12

धृतराष्ट्र उवाच । संधिविग्रहमप्यत्र पश्येथा राजसत्तम । द्वियोनिं त्रिविधोपायं बहुकल्पं युधिष्ठिर ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । saṁdhivigraham apy atra paśyethā rājasattama । dviyoniṁ trividhopāyaṁ bahukalpaṁ yudhiṣṭhira ॥

राजेन्द्र पर्युपासीथाश्छित्त्वा द्वैविध्यमात्मनः । तुष्टपुष्टबलः शत्रुरात्मवानिति च स्मरेत् ॥

rājendra paryupāsīthāś chittvā dvaividhyam ātmanaḥ । tuṣṭapuṣṭabalaḥ śatrur ātmavān iti ca smaret ॥

पर्युपासनकाले तु विपरीतं विधीयते । आमर्दकाले राजेन्द्र व्यपसर्पस्ततो वरः ॥

paryupāsanakāle tu viparītaṁ vidhīyate । āmardakāle rājendra vyapasarpas tato varaḥ ॥

व्यसनं भेदनं चैव शत्रूणां कारयेत्ततः । कर्शनं भीषणं चैव युद्धे चापि बहुक्षयम् ॥

vyasanaṁ bhedanaṁ caiva śatrūṇāṁ kārayet tataḥ । karśanaṁ bhīṣaṇaṁ caiva yuddhe cāpi bahukṣayam ॥

प्रयास्यमानो नृपतिस्त्रिविधं परिचिन्तयेत् । आत्मनश्चैव शत्रोश्च शक्तिं शास्त्रविशारदः ॥

prayāsyamāno nr̥patis trividhaṁ paricintayet । ātmanaś caiva śatroś ca śaktiṁ śāstraviśāradaḥ ॥

उत्साहप्रभुशक्तिभ्यां मन्त्रशक्त्या च भारत । उपपन्नो नरो यायाद्विपरीतमतोऽन्यथा ॥

utsāhaprabhuśaktibhyāṁ mantraśaktyā ca bhārata । upapanno naro yāyād viparītam ato ’nyathā ॥

आददीत बलं राजा मौलं मित्रबलं तथा । अटवीबलं भृतं चैव तथा श्रेणीबलं च यत् ॥

ādadīta balaṁ rājā maulaṁ mitrabalaṁ tathā । aṭavībalaṁ bhr̥taṁ caiva tathā śreṇībalaṁ ca yat ॥

तत्र मित्रबलं राजन्मौलेन न विशिष्यते । श्रेणीबलं भृतं चैव तुल्य एवेति मे मतिः ॥

tatra mitrabalaṁ rājan maulena na viśiṣyate । śreṇībalaṁ bhr̥taṁ caiva tulya eveti me matiḥ ॥

तथा चारबलं चैव परस्परसमं नृप । विज्ञेयं बलकालेषु राज्ञा काल उपस्थिते ॥

tathā cārabalaṁ caiva parasparasamaṁ nr̥pa । vijñeyaṁ balakāleṣu rājñā kāla upasthite ॥

आपदश्चापि बोद्धव्या बहुरूपा नराधिप । भवन्ति राज्ञां कौरव्य यास्ताः पृथगतः शृणु ॥

āpadaś cāpi boddhavyā bahurūpā narādhipa । bhavanti rājñāṁ kauravya yās tāḥ pr̥thag ataḥ śr̥ṇu ॥

विकल्पा बहवो राजन्नापदां पाण्डुनन्दन । सामादिभिरुपन्यस्य शमयेत्तान्नृपः सदा ॥

vikalpā bahavo rājann āpadāṁ pāṇḍunandana । sāmādibhir upanyasya śamayet tān nr̥paḥ sadā ॥

यात्रां यायाद्बलैर्युक्तो राजा षड्भिः परंतप । संयुक्तो देशकालाभ्यां बलैरात्मगुणैस्तथा ॥

yātrāṁ yāyād balair yukto rājā ṣaḍbhiḥ paraṁtapa । saṁyukto deśakālābhyāṁ balair ātmaguṇais tathā ॥

तुष्टपुष्टबलो यायाद्राजा वृद्ध्युदये रतः । आहूतश्चाप्यथो यायादनृतावपि पार्थिवः ॥

tuṣṭapuṣṭabalo yāyād rājā vr̥ddhyudaye rataḥ । āhūtaś cāpy atho yāyād anr̥tāv api pārthivaḥ ॥

स्थूणाश्मानं वाजिरथप्रधानां; ध्वजद्रुमैः संवृतकूलरोधसम् । पदातिनागैर्बहुकर्दमां नदीं; सपत्ननाशे नृपतिः प्रयायात् ॥

sthūṇāśmānaṁ vājirathapradhānāṁ; dhvajadrumaiḥ saṁvr̥takūlarodhasam । padātināgair bahukardamāṁ nadīṁ; sapatnanāśe nr̥patiḥ prayāyāt ॥

अथोपपत्त्या शकटं पद्मं वज्रं च भारत । उशना वेद यच्छास्त्रं तत्रैतद्विहितं विभो ॥

athopapattyā śakaṭaṁ padmaṁ vajraṁ ca bhārata । uśanā veda yac chāstraṁ tatraitad vihitaṁ vibho ॥

सादयित्वा परबलं कृत्वा च बलहर्षणम् । स्वभूमौ योजयेद्युद्धं परभूमौ तथैव च ॥

sādayitvā parabalaṁ kr̥tvā ca balaharṣaṇam । svabhūmau yojayed yuddhaṁ parabhūmau tathaiva ca ॥

लब्धं प्रशमयेद्राजा निक्षिपेद्धनिनो नरान् । ज्ञात्वा स्वविषयं तं च सामादिभिरुपक्रमेत् ॥

labdhaṁ praśamayed rājā nikṣiped dhanino narān । jñātvā svaviṣayaṁ taṁ ca sāmādibhir upakramet ॥

सर्वथैव महाराज शरीरं धारयेदिह । प्रेत्येह चैव कर्तव्यमात्मनिःश्रेयसं परम् ॥

sarvathaiva mahārāja śarīraṁ dhārayed iha । pretyeha caiva kartavyam ātmaniḥśreyasaṁ param ॥

एवं कुर्वञ्शुभा वाचो लोकेऽस्मिञ्शृणुते नृपः । प्रेत्य स्वर्गं तथाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन् ॥

evaṁ kurvañ śubhā vāco loke ’smiñ śr̥ṇute nr̥paḥ । pretya svargaṁ tathāpnoti prajā dharmeṇa pālayan ॥

एवं त्वया कुरुश्रेष्ठ वर्तितव्यं प्रजाहितम् । उभयोर्लोकयोस्तात प्राप्तये नित्यमेव च ॥

evaṁ tvayā kuruśreṣṭha vartitavyaṁ prajāhitam । ubhayor lokayos tāta prāptaye nityam eva ca ॥

भीष्मेण पूर्वमुक्तोऽसि कृष्णेन विदुरेण च । मयाप्यवश्यं वक्तव्यं प्रीत्या ते नृपसत्तम ॥

bhīṣmeṇa pūrvam ukto ’si kr̥ṣṇena vidureṇa ca । mayāpy avaśyaṁ vaktavyaṁ prītyā te nr̥pasattama ॥

एतत्सर्वं यथान्यायं कुर्वीथा भूरिदक्षिण । प्रियस्तथा प्रजानां त्वं स्वर्गे सुखमवाप्स्यसि ॥

etat sarvaṁ yathānyāyaṁ kurvīthā bhūridakṣiṇa । priyas tathā prajānāṁ tvaṁ svarge sukham avāpsyasi ॥

अश्वमेधसहस्रेण यो यजेत्पृथिवीपतिः । पालयेद्वापि धर्मेण प्रजास्तुल्यं फलं लभेत् ॥

aśvamedhasahasreṇa yo yajet pr̥thivīpatiḥ । pālayed vāpi dharmeṇa prajās tulyaṁ phalaṁ labhet ॥