Adhyāya 11

धृतराष्ट्र उवाच । मण्डलानि च बुध्येथाः परेषामात्मनस्तथा । उदासीनगुणानां च मध्यमानां तथैव च ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । maṇḍalāni ca budhyethāḥ pareṣām ātmanas tathā । udāsīnaguṇānāṁ ca madhyamānāṁ tathaiva ca ॥

चतुर्णां शत्रुजातानां सर्वेषामाततायिनाम् । मित्रं चामित्रमित्रं च बोद्धव्यं तेऽरिकर्शन ॥

caturṇāṁ śatrujātānāṁ sarveṣām ātatāyinām । mitraṁ cāmitramitraṁ ca boddhavyaṁ te ’rikarśana ॥

तथामात्या जनपदा दुर्गाणि विषमाणि च । बलानि च कुरुश्रेष्ठ भवन्त्येषां यथेच्छकम् ॥

tathāmātyā janapadā durgāṇi viṣamāṇi ca । balāni ca kuruśreṣṭha bhavanty eṣāṁ yathecchakam ॥

ते च द्वादश कौन्तेय राज्ञां वै विविधात्मकाः । मन्त्रिप्रधानाश्च गुणाः षष्टिर्द्वादश च प्रभो ॥

te ca dvādaśa kaunteya rājñāṁ vai vividhātmakāḥ । mantripradhānāś ca guṇāḥ ṣaṣṭir dvādaśa ca prabho ॥

एतन्मण्डलमित्याहुराचार्या नीतिकोविदाः । अत्र षाड्गुण्यमायत्तं युधिष्ठिर निबोध तत् ॥

etan maṇḍalam ity āhur ācāryā nītikovidāḥ । atra ṣāḍguṇyam āyattaṁ yudhiṣṭhira nibodha tat ॥

वृद्धिक्षयौ च विज्ञेयौ स्थानं च कुरुनन्दन । द्विसप्तत्या महाबाहो ततः षाड्गुण्यचारिणः ॥

vr̥ddhikṣayau ca vijñeyau sthānaṁ ca kurunandana । dvisaptatyā mahābāho tataḥ ṣāḍguṇyacāriṇaḥ ॥

यदा स्वपक्षो बलवान्परपक्षस्तथाबलः । विगृह्य शत्रून्कौन्तेय यायात्क्षितिपतिस्तदा । यदा स्वपक्षोऽबलवांस्तदा संधिं समाश्रयेत् ॥

yadā svapakṣo balavān parapakṣas tathābalaḥ । vigr̥hya śatrūn kaunteya yāyāt kṣitipatis tadā । yadā svapakṣo ’balavāṁs tadā saṁdhiṁ samāśrayet ॥

द्रव्याणां संचयश्चैव कर्तव्यः स्यान्महांस्तथा । यदा समर्थो यानाय नचिरेणैव भारत ॥

dravyāṇāṁ saṁcayaś caiva kartavyaḥ syān mahāṁs tathā । yadā samartho yānāya nacireṇaiva bhārata ॥

तदा सर्वं विधेयं स्यात्स्थानं च न विभाजयेत् । भूमिरल्पफला देया विपरीतस्य भारत ॥

tadā sarvaṁ vidheyaṁ syāt sthānaṁ ca na vibhājayet । bhūmir alpaphalā deyā viparītasya bhārata ॥

हिरण्यं कुप्यभूयिष्ठं मित्रं क्षीणमकोशवत् । विपरीतान्न गृह्णीयात्स्वयं संधिविशारदः ॥

hiraṇyaṁ kupyabhūyiṣṭhaṁ mitraṁ kṣīṇam akośavat । viparītān na gr̥hṇīyāt svayaṁ saṁdhiviśāradaḥ ॥

संध्यर्थं राजपुत्रं च लिप्सेथा भरतर्षभ । विपरीतस्तु तेऽदेयः पुत्र कस्यांचिदापदि । तस्य प्रमोक्षे यत्नं च कुर्याः सोपायमन्त्रवित् ॥

saṁdhyarthaṁ rājaputraṁ ca lipsethā bharatarṣabha । viparītas tu te ’deyaḥ putra kasyāṁ cid āpadi । tasya pramokṣe yatnaṁ ca kuryāḥ sopāyamantravit ॥

प्रकृतीनां च कौन्तेय राजा दीनां विभावयेत् । क्रमेण युगपद्द्वंद्वं व्यसनानां बलाबलम् ॥

prakr̥tīnāṁ ca kaunteya rājā dīnāṁ vibhāvayet । krameṇa yugapad dvaṁdvaṁ vyasanānāṁ balābalam ॥

पीडनं स्तम्भनं चैव कोशभङ्गस्तथैव च । कार्यं यत्नेन शत्रूणां स्वराष्ट्रं रक्षता स्वयम् ॥

pīḍanaṁ stambhanaṁ caiva kośabhaṅgas tathaiva ca । kāryaṁ yatnena śatrūṇāṁ svarāṣṭraṁ rakṣatā svayam ॥

न च हिंस्योऽभ्युपगतः सामन्तो वृद्धिमिच्छता । कौन्तेय तं न हिंसेत यो महीं विजिगीषते ॥

na ca hiṁsyo ’bhyupagataḥ sāmanto vr̥ddhim icchatā । kaunteya taṁ na hiṁseta yo mahīṁ vijigīṣate ॥

गणानां भेदने योगं गच्छेथाः सह मन्त्रिभिः । साधुसंग्रहणाच्चैव पापनिग्रहणात्तथा ॥

gaṇānāṁ bhedane yogaṁ gacchethāḥ saha mantribhiḥ । sādhusaṁgrahaṇāc caiva pāpanigrahaṇāt tathā ॥

दुर्बलाश्चापि सततं नावष्टभ्या बलीयसा । तिष्ठेथा राजशार्दूल वैतसीं वृत्तिमास्थितः ॥

durbalāś cāpi satataṁ nāvaṣṭabhyā balīyasā । tiṣṭhethā rājaśārdūla vaitasīṁ vr̥ttim āsthitaḥ ॥

यद्येवमभियायाच्च दुर्बलं बलवान्नृपः । सामादिभिरुपायैस्तं क्रमेण विनिवर्तयेत् ॥

yady evam abhiyāyāc ca durbalaṁ balavān nr̥paḥ । sāmādibhir upāyais taṁ krameṇa vinivartayet ॥

अशक्नुवंस्तु युद्धाय निष्पतेत्सह मन्त्रिभिः । कोशेन पौरैर्दण्डेन ये चान्ये प्रियकारिणः ॥

aśaknuvaṁs tu yuddhāya niṣpatet saha mantribhiḥ । kośena paurair daṇḍena ye cānye priyakāriṇaḥ ॥

असंभवे तु सर्वस्य यथामुख्येन निष्पतेत् । क्रमेणानेन मोक्षः स्याच्छरीरमपि केवलम् ॥

asaṁbhave tu sarvasya yathāmukhyena niṣpatet । krameṇānena mokṣaḥ syāc charīram api kevalam ॥