Adhyāya 1

जनमेजय उवाच । प्राप्य राज्यं महाभागाः पाण्डवा मे पितामहाः । कथमासन्महाराजे धृतराष्ट्रे महात्मनि ॥

janamejaya uvāca । prāpya rājyaṁ mahābhāgāḥ pāṇḍavā me pitāmahāḥ । katham āsan mahārāje dhr̥tarāṣṭre mahātmani ॥

स हि राजा हतामात्यो हतपुत्रो निराश्रयः । कथमासीद्धतैश्वर्यो गान्धारी च यशस्विनी ॥

sa hi rājā hatāmātyo hataputro nirāśrayaḥ । katham āsīd dhataiśvaryo gāndhārī ca yaśasvinī ॥

कियन्तं चैव कालं ते पितरो मम पूर्वकाः । स्थिता राज्ये महात्मानस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

kiyantaṁ caiva kālaṁ te pitaro mama pūrvakāḥ । sthitā rājye mahātmānas tan me vyākhyātum arhasi ॥

वैशंपायन उवाच । प्राप्य राज्यं महात्मानः पाण्डवा हतशत्रवः । धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य पृथिवीं पर्यपालयन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । prāpya rājyaṁ mahātmānaḥ pāṇḍavā hataśatravaḥ । dhr̥tarāṣṭraṁ puraskr̥tya pr̥thivīṁ paryapālayan ॥

धृतराष्ट्रमुपातिष्ठद्विदुरः संजयस्तथा । युयुत्सुश्चापि मेधावी वैश्यापुत्रः स कौरवः ॥

dhr̥tarāṣṭram upātiṣṭhad viduraḥ saṁjayas tathā । yuyutsuś cāpi medhāvī vaiśyāputraḥ sa kauravaḥ ॥

पाण्डवाः सर्वकार्याणि संपृच्छन्ति स्म तं नृपम् । चक्रुस्तेनाभ्यनुज्ञाता वर्षाणि दश पञ्च च ॥

pāṇḍavāḥ sarvakāryāṇi saṁpr̥cchanti sma taṁ nr̥pam । cakrus tenābhyanujñātā varṣāṇi daśa pañca ca ॥

सदा हि गत्वा ते वीराः पर्युपासन्त तं नृपम् । पादाभिवन्दनं कृत्वा धर्मराजमते स्थिताः । ते मूर्ध्नि समुपाघ्राताः सर्वकार्याणि चक्रिरे ॥

sadā hi gatvā te vīrāḥ paryupāsanta taṁ nr̥pam । pādābhivandanaṁ kr̥tvā dharmarājamate sthitāḥ । te mūrdhni samupāghrātāḥ sarvakāryāṇi cakrire ॥

कुन्तिभोजसुता चैव गान्धारीमन्ववर्तत । द्रौपदी च सुभद्रा च याश्चान्याः पाण्डवस्त्रियः । समां वृत्तिमवर्तन्त तयोः श्वश्र्वोर्यथाविधि ॥

kuntibhojasutā caiva gāndhārīm anvavartata । draupadī ca subhadrā ca yāś cānyāḥ pāṇḍavastriyaḥ । samāṁ vr̥ttim avartanta tayoḥ śvaśrvor yathāvidhi ॥

शयनानि महार्हाणि वासांस्याभरणानि च । राजार्हाणि च सर्वाणि भक्ष्यभोज्यान्यनेकशः । युधिष्ठिरो महाराज धृतराष्ट्रेऽभ्युपाहरत् ॥

śayanāni mahārhāṇi vāsāṁsy ābharaṇāni ca । rājārhāṇi ca sarvāṇi bhakṣyabhojyāny anekaśaḥ । yudhiṣṭhiro mahārāja dhr̥tarāṣṭre ’bhyupāharat ॥

तथैव कुन्ती गान्धार्यां गुरुवृत्तिमवर्तत । विदुरः संजयश्चैव युयुत्सुश्चैव कौरवः । उपासते स्म तं वृद्धं हतपुत्रं जनाधिपम् ॥

tathaiva kuntī gāndhāryāṁ guruvr̥ttim avartata । viduraḥ saṁjayaś caiva yuyutsuś caiva kauravaḥ । upāsate sma taṁ vr̥ddhaṁ hataputraṁ janādhipam ॥

स्यालो द्रोणस्य यश्चैको दयितो ब्राह्मणो महान् । स च तस्मिन्महेष्वासः कृपः समभवत्तदा ॥

syālo droṇasya yaś caiko dayito brāhmaṇo mahān । sa ca tasmin maheṣvāsaḥ kr̥paḥ samabhavat tadā ॥

व्यासश्च भगवान्नित्यं वासं चक्रे नृपेण ह । कथाः कुर्वन्पुराणर्षिर्देवर्षिनृपरक्षसाम् ॥

vyāsaś ca bhagavān nityaṁ vāsaṁ cakre nr̥peṇa ha । kathāḥ kurvan purāṇarṣir devarṣinr̥parakṣasām ॥

धर्मयुक्तानि कार्याणि व्यवहारान्वितानि च । धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातो विदुरस्तान्यकारयत् ॥

dharmayuktāni kāryāṇi vyavahārānvitāni ca । dhr̥tarāṣṭrābhyanujñāto viduras tāny akārayat ॥

सामन्तेभ्यः प्रियाण्यस्य कार्याणि सुगुरूण्यपि । प्राप्यन्तेऽर्थैः सुलघुभिः प्रभावाद्विदुरस्य वै ॥

sāmantebhyaḥ priyāṇy asya kāryāṇi sugurūṇy api । prāpyante ’rthaiḥ sulaghubhiḥ prabhāvād vidurasya vai ॥

अकरोद्बन्धमोक्षांश्च वध्यानां मोक्षणं तथा । न च धर्मात्मजो राजा कदाचित्किंचिदब्रवीत् ॥

akarod bandhamokṣāṁś ca vadhyānāṁ mokṣaṇaṁ tathā । na ca dharmātmajo rājā kadā cit kiṁ cid abravīt ॥

विहारयात्रासु पुनः कुरुराजो युधिष्ठिरः । सर्वान्कामान्महातेजाः प्रददावम्बिकासुते ॥

vihārayātrāsu punaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ । sarvān kāmān mahātejāḥ pradadāv ambikāsute ॥

आरालिकाः सूपकारा रागखाण्डविकास्तथा । उपातिष्ठन्त राजानं धृतराष्ट्रं यथा पुरा ॥

ārālikāḥ sūpakārā rāgakhāṇḍavikās tathā । upātiṣṭhanta rājānaṁ dhr̥tarāṣṭraṁ yathā purā ॥

वासांसि च महार्हाणि माल्यानि विविधानि च । उपाजह्रुर्यथान्यायं धृतराष्ट्रस्य पाण्डवाः ॥

vāsāṁsi ca mahārhāṇi mālyāni vividhāni ca । upājahrur yathānyāyaṁ dhr̥tarāṣṭrasya pāṇḍavāḥ ॥

मैरेयं मधु मांसानि पानकानि लघूनि च । चित्रान्भक्ष्यविकारांश्च चक्रुरस्य यथा पुरा ॥

maireyaṁ madhu māṁsāni pānakāni laghūni ca । citrān bhakṣyavikārāṁś ca cakrur asya yathā purā ॥

ये चापि पृथिवीपालाः समाजग्मुः समन्ततः । उपातिष्ठन्त ते सर्वे कौरवेन्द्रं यथा पुरा ॥

ye cāpi pr̥thivīpālāḥ samājagmuḥ samantataḥ । upātiṣṭhanta te sarve kauravendraṁ yathā purā ॥

कुन्ती च द्रौपदी चैव सात्वती चैव भामिनी । उलूपी नागकन्या च देवी चित्राङ्गदा तथा ॥

kuntī ca draupadī caiva sātvatī caiva bhāminī । ulūpī nāgakanyā ca devī citrāṅgadā tathā ॥

धृष्टकेतोश्च भगिनी जरासंधस्य चात्मजा । किंकराः स्मोपतिष्ठन्ति सर्वाः सुबलजां तथा ॥

dhr̥ṣṭaketoś ca bhaginī jarāsaṁdhasya cātmajā । kiṁkarāḥ smopatiṣṭhanti sarvāḥ subalajāṁ tathā ॥

यथा पुत्रवियुक्तोऽयं न किंचिद्दुःखमाप्नुयात् । इति राजान्वशाद्भ्रातॄन्नित्यमेव युधिष्ठिरः ॥

yathā putraviyukto ’yaṁ na kiṁ cid duḥkham āpnuyāt । iti rājānvaśād bhrātr̥̄n nityam eva yudhiṣṭhiraḥ ॥

एवं ते धर्मराजस्य श्रुत्वा वचनमर्थवत् । सविशेषमवर्तन्त भीममेकं विना तदा ॥

evaṁ te dharmarājasya śrutvā vacanam arthavat । saviśeṣam avartanta bhīmam ekaṁ vinā tadā ॥

न हि तत्तस्य वीरस्य हृदयादपसर्पति । धृतराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्यद्वृत्तं द्यूतकारितम् ॥

na hi tat tasya vīrasya hr̥dayād apasarpati । dhr̥tarāṣṭrasya durbuddher yad vr̥ttaṁ dyūtakāritam ॥