Adhyāya 94

युधिष्ठिर उवाच । ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्ति दानानि विविधानि च । दातृप्रतिग्रहीत्रोर्वा को विशेषः पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । brāhmaṇebhyaḥ prayacchanti dānāni vividhāni ca । dātr̥pratigrahītror vā ko viśeṣaḥ pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । साधोर्यः प्रतिगृह्णीयात्तथैवासाधुतो द्विजः । गुणवत्यल्पदोषः स्यान्निर्गुणे तु निमज्जति ॥

bhīṣma uvāca । sādhor yaḥ pratigr̥hṇīyāt tathaivāsādhuto dvijaḥ । guṇavaty alpadoṣaḥ syān nirguṇe tu nimajjati ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वृषादर्भेश्च संवादं सप्तर्षीणां च भारत ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । vr̥ṣādarbheś ca saṁvādaṁ saptarṣīṇāṁ ca bhārata ॥

कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च भरद्वाजोऽथ गौतमः । विश्वामित्रो जमदग्निः साध्वी चैवाप्यरुन्धती ॥

kaśyapo ’trir vasiṣṭhaś ca bharadvājo ’tha gautamaḥ । viśvāmitro jamadagniḥ sādhvī caivāpy arundhatī ॥

सर्वेषामथ तेषां तु गण्डाभूत्कर्मकारिका । शूद्रः पशुसखश्चैव भर्ता चास्या बभूव ह ॥

sarveṣām atha teṣāṁ tu gaṇḍābhūt karmakārikā । śūdraḥ paśusakhaś caiva bhartā cāsyā babhūva ha ॥

ते वै सर्वे तपस्यन्तः पुरा चेरुर्महीमिमाम् । समाधिनोपशिक्षन्तो ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥

te vai sarve tapasyantaḥ purā cerur mahīm imām । samādhinopaśikṣanto brahmalokaṁ sanātanam ॥

अथाभवदनावृष्टिर्महती कुरुनन्दन । कृच्छ्रप्राणोऽभवद्यत्र लोकोऽयं वै क्षुधान्वितः ॥

athābhavad anāvr̥ṣṭir mahatī kurunandana । kr̥cchraprāṇo ’bhavad yatra loko ’yaṁ vai kṣudhānvitaḥ ॥

कस्मिंश्चिच्च पुरा यज्ञे याज्येन शिबिसूनुना । दक्षिणार्थेऽथ ऋत्विग्भ्यो दत्तः पुत्रो निजः किल ॥

kasmiṁś cic ca purā yajñe yājyena śibisūnunā । dakṣiṇārthe ’tha r̥tvigbhyo dattaḥ putro nijaḥ kila ॥

तस्मिन्कालेऽथ सोऽल्पायुर्दिष्टान्तमगमत्प्रभो । ते तं क्षुधाभिसंतप्ताः परिवार्योपतस्थिरे ॥

tasmin kāle ’tha so ’lpāyur diṣṭāntam agamat prabho । te taṁ kṣudhābhisaṁtaptāḥ parivāryopatasthire ॥

याज्यात्मजमथो दृष्ट्वा गतासुमृषिसत्तमाः । अपचन्त तदा स्थाल्यां क्षुधार्ताः किल भारत ॥

yājyātmajam atho dr̥ṣṭvā gatāsum r̥ṣisattamāḥ । apacanta tadā sthālyāṁ kṣudhārtāḥ kila bhārata ॥

निराद्ये मर्त्यलोकेऽस्मिन्नात्मानं ते परीप्सवः । कृच्छ्रामापेदिरे वृत्तिमन्नहेतोस्तपस्विनः ॥

nirādye martyaloke ’sminn ātmānaṁ te parīpsavaḥ । kr̥cchrām āpedire vr̥ttim annahetos tapasvinaḥ ॥

अटमानोऽथ तान्मार्गे पचमानान्महीपतिः । राजा शैब्यो वृषादर्भिः क्लिश्यमानान्ददर्श ह ॥

aṭamāno ’tha tān mārge pacamānān mahīpatiḥ । rājā śaibyo vr̥ṣādarbhiḥ kliśyamānān dadarśa ha ॥

वृषादर्भिरुवाच । प्रतिग्रहस्तारयति पुष्टिर्वै प्रतिगृह्णताम् । मयि यद्विद्यते वित्तं तच्छृणुध्वं तपोधनाः ॥

vr̥ṣādarbhir uvāca । pratigrahas tārayati puṣṭir vai pratigr̥hṇatām । mayi yad vidyate vittaṁ tac chr̥ṇudhvaṁ tapodhanāḥ ॥

प्रियो हि मे ब्राह्मणो याचमानो; दद्यामहं वोऽश्वतरीसहस्रम् । एकैकशः सवृषाः संप्रसूताः; सर्वेषां वै शीघ्रगाः श्वेतलोमाः ॥

priyo hi me brāhmaṇo yācamāno; dadyām ahaṁ vo ’śvatarīsahasram । ekaikaśaḥ savr̥ṣāḥ saṁprasūtāḥ; sarveṣāṁ vai śīghragāḥ śvetalomāḥ ॥

कुलंभराननडुहः शतंशता;न्धुर्याञ्शुभान्सर्वशोऽहं ददानि । पृथ्वीवाहान्पीवरांश्चैव ताव;दग्र्या गृष्ट्यो धेनवः सुव्रताश्च ॥

kulaṁbharān anaḍuhaḥ śataṁśatān; dhuryāñ śubhān sarvaśo ’haṁ dadāni । pr̥thvīvāhān pīvarāṁś caiva tāvad; agryā gr̥ṣṭyo dhenavaḥ suvratāś ca ॥

वरान्ग्रामान्व्रीहियवं रसांश्च; रत्नं चान्यद्दुर्लभं किं ददानि । मा स्माभक्ष्ये भावमेवं कुरुध्वं; पुष्ट्यर्थं वै किं प्रयच्छाम्यहं वः ॥

varān grāmān vrīhiyavaṁ rasāṁś ca; ratnaṁ cānyad durlabhaṁ kiṁ dadāni । mā smābhakṣye bhāvam evaṁ kurudhvaṁ; puṣṭyarthaṁ vai kiṁ prayacchāmy ahaṁ vaḥ ॥

ऋषय ऊचुः । राजन्प्रतिग्रहो राज्ञो मध्वास्वादो विषोपमः । तज्जानमानः कस्मात्त्वं कुरुषे नः प्रलोभनम् ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । rājan pratigraho rājño madhvāsvādo viṣopamaḥ । taj jānamānaḥ kasmāt tvaṁ kuruṣe naḥ pralobhanam ॥

क्षत्रं हि दैवतमिव ब्राह्मणं समुपाश्रितम् । अमलो ह्येष तपसा प्रीतः प्रीणाति देवताः ॥

kṣatraṁ hi daivatam iva brāhmaṇaṁ samupāśritam । amalo hy eṣa tapasā prītaḥ prīṇāti devatāḥ ॥

अह्नापीह तपो जातु ब्राह्मणस्योपजायते । तद्दाव इव निर्दह्यात्प्राप्तो राजप्रतिग्रहः ॥

ahnāpīha tapo jātu brāhmaṇasyopajāyate । tad dāva iva nirdahyāt prāpto rājapratigrahaḥ ॥

कुशलं सह दानेन राजन्नस्तु सदा तव । अर्थिभ्यो दीयतां सर्वमित्युक्त्वा ते ततो ययुः ॥

kuśalaṁ saha dānena rājann astu sadā tava । arthibhyo dīyatāṁ sarvam ity uktvā te tato yayuḥ ॥

अपक्वमेव तन्मांसमभूत्तेषां च धीमताम् । अथ हित्वा ययुः सर्वे वनमाहारकाङ्क्षिणः ॥

apakvam eva tan māṁsam abhūt teṣāṁ ca dhīmatām । atha hitvā yayuḥ sarve vanam āhārakāṅkṣiṇaḥ ॥

ततः प्रचोदिता राज्ञा वनं गत्वास्य मन्त्रिणः । प्रचीयोदुम्बराणि स्म दानं दातुं प्रचक्रमुः ॥

tataḥ pracoditā rājñā vanaṁ gatvāsya mantriṇaḥ । pracīyodumbarāṇi sma dānaṁ dātuṁ pracakramuḥ ॥

उदुम्बराण्यथान्यानि हेमगर्भाण्युपाहरन् । भृत्यास्तेषां ततस्तानि प्रग्राहितुमुपाद्रवन् ॥

udumbarāṇy athānyāni hemagarbhāṇy upāharan । bhr̥tyās teṣāṁ tatas tāni pragrāhitum upādravan ॥

गुरूणीति विदित्वाथ न ग्राह्याण्यत्रिरब्रवीत् । न स्म हे मूढविज्ञाना न स्म हे मन्दबुद्धयः । हैमानीमानि जानीमः प्रतिबुद्धाः स्म जागृमः ॥

gurūṇīti viditvātha na grāhyāṇy atrir abravīt । na sma he mūḍhavijñānā na sma he mandabuddhayaḥ । haimānīmāni jānīmaḥ pratibuddhāḥ sma jāgr̥maḥ ॥

इह ह्येतदुपादत्तं प्रेत्य स्यात्कटुकोदयम् । अप्रतिग्राह्यमेवैतत्प्रेत्य चेह सुखेप्सुना ॥

iha hy etad upādattaṁ pretya syāt kaṭukodayam । apratigrāhyam evaitat pretya ceha sukhepsunā ॥

वसिष्ठ उवाच । शतेन निष्कं गणितं सहस्रेण च संमितम् । यथा बहु प्रतीच्छन्हि पापिष्ठां लभते गतिम् ॥

vasiṣṭha uvāca । śatena niṣkaṁ gaṇitaṁ sahasreṇa ca saṁmitam । yathā bahu pratīcchan hi pāpiṣṭhāṁ labhate gatim ॥

कश्यप उवाच । यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः । सर्वं तन्नालमेकस्य तस्माद्विद्वाञ्शमं व्रजेत् ॥

kaśyapa uvāca । yat pr̥thivyāṁ vrīhiyavaṁ hiraṇyaṁ paśavaḥ striyaḥ । sarvaṁ tan nālam ekasya tasmād vidvāñ śamaṁ vrajet ॥

भरद्वाज उवाच । उत्पन्नस्य रुरोः शृङ्गं वर्धमानस्य वर्धते । प्रार्थना पुरुषस्येव तस्य मात्रा न विद्यते ॥

bharadvāja uvāca । utpannasya ruroḥ śr̥ṅgaṁ vardhamānasya vardhate । prārthanā puruṣasyeva tasya mātrā na vidyate ॥

गौतम उवाच । न तल्लोके द्रव्यमस्ति यल्लोकं प्रतिपूरयेत् । समुद्रकल्पः पुरुषो न कदाचन पूर्यते ॥

gautama uvāca । na tal loke dravyam asti yal lokaṁ pratipūrayet । samudrakalpaḥ puruṣo na kadā cana pūryate ॥

विश्वामित्र उवाच । कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यते । अथैनमपरः कामस्तृष्णा विध्यति बाणवत् ॥

viśvāmitra uvāca । kāmaṁ kāmayamānasya yadā kāmaḥ samr̥dhyate । athainam aparaḥ kāmas tr̥ṣṇā vidhyati bāṇavat ॥

जमदग्निरुवाच । प्रतिग्रहे संयमो वै तपो धारयते ध्रुवम् । तद्धनं ब्राह्मणस्येह लुभ्यमानस्य विस्रवेत् ॥

jamadagnir uvāca । pratigrahe saṁyamo vai tapo dhārayate dhruvam । tad dhanaṁ brāhmaṇasyeha lubhyamānasya visravet ॥

अरुन्धत्युवाच । धर्मार्थं संचयो यो वै द्रव्याणां पक्षसंमतः । तपःसंचय एवेह विशिष्टो द्रव्यसंचयात् ॥

arundhaty uvāca । dharmārthaṁ saṁcayo yo vai dravyāṇāṁ pakṣasaṁmataḥ । tapaḥsaṁcaya eveha viśiṣṭo dravyasaṁcayāt ॥

गण्डोवाच । उग्रादितो भयाद्यस्माद्बिभ्यतीमे ममेश्वराः । बलीयांसो दुर्बलवद्बिभेम्यहमतः परम् ॥

gaṇḍovāca । ugrād ito bhayād yasmād bibhyatīme mameśvarāḥ । balīyāṁso durbalavad bibhemy aham ataḥ param ॥

पशुसख उवाच । यद्वै धर्मे परं नास्ति ब्राह्मणास्तद्धनं विदुः । विनयार्थं सुविद्वांसमुपासेयं यथातथम् ॥

paśusakha uvāca । yad vai dharme paraṁ nāsti brāhmaṇās tad dhanaṁ viduḥ । vinayārthaṁ suvidvāṁsam upāseyaṁ yathātatham ॥

ऋषय ऊचुः । कुशलं सह दानाय तस्मै यस्य प्रजा इमाः । फलान्युपधियुक्तानि य एवं नः प्रयच्छसि ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । kuśalaṁ saha dānāya tasmai yasya prajā imāḥ । phalāny upadhiyuktāni ya evaṁ naḥ prayacchasi ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्त्वा हेमगर्भाणि हित्वा तानि फलानि ते । ऋषयो जग्मुरन्यत्र सर्व एव धृतव्रताः ॥

bhīṣma uvāca । ity uktvā hemagarbhāṇi hitvā tāni phalāni te । r̥ṣayo jagmur anyatra sarva eva dhr̥tavratāḥ ॥

मन्त्रिणः ऊचुः । उपधिं शङ्कमानास्ते हित्वेमानि फलानि वै । ततोऽन्येनैव गच्छन्ति विदितं तेऽस्तु पार्थिव ॥

mantriṇaḥ ūcuḥ । upadhiṁ śaṅkamānās te hitvemāni phalāni vai । tato ’nyenaiva gacchanti viditaṁ te ’stu pārthiva ॥

इत्युक्तः स तु भृत्यैस्तैर्वृषादर्भिश्चुकोप ह । तेषां संप्रतिकर्तुं च सर्वेषामगमद्गृहम् ॥

ity uktaḥ sa tu bhr̥tyais tair vr̥ṣādarbhiś cukopa ha । teṣāṁ saṁpratikartuṁ ca sarveṣām agamad gr̥ham ॥

स गत्वाहवनीयेऽग्नौ तीव्रं नियममास्थितः । जुहाव संस्कृतां मन्त्रैरेकैकामाहुतिं नृपः ॥

sa gatvāhavanīye ’gnau tīvraṁ niyamam āsthitaḥ । juhāva saṁskr̥tāṁ mantrair ekaikām āhutiṁ nr̥paḥ ॥

तस्मादग्नेः समुत्तस्थौ कृत्या लोकभयंकरी । तस्या नाम वृषादर्भिर्यातुधानीत्यथाकरोत् ॥

tasmād agneḥ samuttasthau kr̥tyā lokabhayaṁkarī । tasyā nāma vr̥ṣādarbhir yātudhānīty athākarot ॥

सा कृत्या कालरात्रीव कृताञ्जलिरुपस्थिता । वृषादर्भिं नरपतिं किं करोमीति चाब्रवीत् ॥

sā kr̥tyā kālarātrīva kr̥tāñjalir upasthitā । vr̥ṣādarbhiṁ narapatiṁ kiṁ karomīti cābravīt ॥

वृषादर्भिरुवाच । ऋषीणां गच्छ सप्तानामरुन्धत्यास्तथैव च । दासीभर्तुश्च दास्याश्च मनसा नाम धारय ॥

vr̥ṣādarbhir uvāca । r̥ṣīṇāṁ gaccha saptānām arundhatyās tathaiva ca । dāsībhartuś ca dāsyāś ca manasā nāma dhāraya ॥

ज्ञात्वा नामानि चैतेषां सर्वानेतान्विनाशय । विनष्टेषु यथा स्वैरं गच्छ यत्रेप्सितं तव ॥

jñātvā nāmāni caiteṣāṁ sarvān etān vināśaya । vinaṣṭeṣu yathā svairaṁ gaccha yatrepsitaṁ tava ॥

सा तथेति प्रतिश्रुत्य यातुधानी स्वरूपिणी । जगाम तद्वनं यत्र विचेरुस्ते महर्षयः ॥

sā tatheti pratiśrutya yātudhānī svarūpiṇī । jagāma tad vanaṁ yatra vicerus te maharṣayaḥ ॥