Adhyāya 92

भीष्म उवाच । तथा विधौ प्रवृत्ते तु सर्व एव महर्षयः । पितृयज्ञानकुर्वन्त विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

bhīṣma uvāca । tathā vidhau pravr̥tte tu sarva eva maharṣayaḥ । pitr̥yajñān akurvanta vidhidr̥ṣṭena karmaṇā ॥

ऋषयो धर्मनित्यास्तु कृत्वा निवपनान्युत । तर्पणं चाप्यकुर्वन्त तीर्थाम्भोभिर्यतव्रताः ॥

r̥ṣayo dharmanityās tu kr̥tvā nivapanāny uta । tarpaṇaṁ cāpy akurvanta tīrthāmbhobhir yatavratāḥ ॥

निवापैर्दीयमानैश्च चातुर्वर्ण्येन भारत । तर्पिताः पितरो देवास्ते नान्नं जरयन्ति वै ॥

nivāpair dīyamānaiś ca cāturvarṇyena bhārata । tarpitāḥ pitaro devās te nānnaṁ jarayanti vai ॥

अजीर्णेनाभिहन्यन्ते ते देवाः पितृभिः सह । सोममेवाभ्यपद्यन्त निवापान्नाभिपीडिताः ॥

ajīrṇenābhihanyante te devāḥ pitr̥bhiḥ saha । somam evābhyapadyanta nivāpānnābhipīḍitāḥ ॥

तेऽब्रुवन्सोममासाद्य पितरोऽजीर्णपीडिताः । निवापान्नेन पीड्यामः श्रेयो नोऽत्र विधीयताम् ॥

te ’bruvan somam āsādya pitaro ’jīrṇapīḍitāḥ । nivāpānnena pīḍyāmaḥ śreyo no ’tra vidhīyatām ॥

तान्सोमः प्रत्युवाचाथ श्रेयश्चेदीप्सितं सुराः । स्वयंभूसदनं यात स वः श्रेयो विधास्यति ॥

tān somaḥ pratyuvācātha śreyaś ced īpsitaṁ surāḥ । svayaṁbhūsadanaṁ yāta sa vaḥ śreyo vidhāsyati ॥

ते सोमवचनाद्देवाः पितृभिः सह भारत । मेरुशृङ्गे समासीनं पितामहमुपागमन् ॥

te somavacanād devāḥ pitr̥bhiḥ saha bhārata । meruśr̥ṅge samāsīnaṁ pitāmaham upāgaman ॥

पितर ऊचुः । निवापान्नेन भगवन्भृशं पीड्यामहे वयम् । प्रसादं कुरु नो देव श्रेयो नः संविधीयताम् ॥

pitara ūcuḥ । nivāpānnena bhagavan bhr̥śaṁ pīḍyāmahe vayam । prasādaṁ kuru no deva śreyo naḥ saṁvidhīyatām ॥

इति तेषां वचः श्रुत्वा स्वयंभूरिदमब्रवीत् । एष मे पार्श्वतो वह्निर्युष्मच्छ्रेयो विधास्यति ॥

iti teṣāṁ vacaḥ śrutvā svayaṁbhūr idam abravīt । eṣa me pārśvato vahnir yuṣmacchreyo vidhāsyati ॥

अग्निरुवाच । सहितास्तात भोक्ष्यामो निवापे समुपस्थिते । जरयिष्यथ चाप्यन्नं मया सार्धं न संशयः ॥

agnir uvāca । sahitās tāta bhokṣyāmo nivāpe samupasthite । jarayiṣyatha cāpy annaṁ mayā sārdhaṁ na saṁśayaḥ ॥

एतच्छ्रुत्वा तु पितरस्ततस्ते विज्वराभवन् । एतस्मात्कारणाच्चाग्नेः प्राक्तनं दीयते नृप ॥

etac chrutvā tu pitaras tatas te vijvarābhavan । etasmāt kāraṇāc cāgneḥ prāktanaṁ dīyate nr̥pa ॥

निवप्ते चाग्निपूर्वे वै निवापे पुरुषर्षभ । न ब्रह्मराक्षसास्तं वै निवापं धर्षयन्त्युत । रक्षांसि चापवर्तन्ते स्थिते देवे विभावसौ ॥

nivapte cāgnipūrve vai nivāpe puruṣarṣabha । na brahmarākṣasās taṁ vai nivāpaṁ dharṣayanty uta । rakṣāṁsi cāpavartante sthite deve vibhāvasau ॥

पूर्वं पिण्डं पितुर्दद्यात्ततो दद्यात्पितामहे । प्रपितामहाय च तत एष श्राद्धविधिः स्मृतः ॥

pūrvaṁ piṇḍaṁ pitur dadyāt tato dadyāt pitāmahe । prapitāmahāya ca tata eṣa śrāddhavidhiḥ smr̥taḥ ॥

ब्रूयाच्छ्राद्धे च सावित्रीं पिण्डे पिण्डे समाहितः । सोमायेति च वक्तव्यं तथा पितृमतेति च ॥

brūyāc chrāddhe ca sāvitrīṁ piṇḍe piṇḍe samāhitaḥ । somāyeti ca vaktavyaṁ tathā pitr̥mateti ca ॥

रजस्वला च या नारी व्यङ्गिता कर्णयोश्च या । निवापे नोपतिष्ठेत संग्राह्या नान्यवंशजाः ॥

rajasvalā ca yā nārī vyaṅgitā karṇayoś ca yā । nivāpe nopatiṣṭheta saṁgrāhyā nānyavaṁśajāḥ ॥

जलं प्रतरमाणश्च कीर्तयेत पितामहान् । नदीमासाद्य कुर्वीत पितॄणां पिण्डतर्पणम् ॥

jalaṁ prataramāṇaś ca kīrtayeta pitāmahān । nadīm āsādya kurvīta pitr̥̄ṇāṁ piṇḍatarpaṇam ॥

पूर्वं स्ववंशजानां तु कृत्वाद्भिस्तर्पणं पुनः । सुहृत्संबन्धिवर्गाणां ततो दद्याज्जलाञ्जलिम् ॥

pūrvaṁ svavaṁśajānāṁ tu kr̥tvādbhis tarpaṇaṁ punaḥ । suhr̥tsaṁbandhivargāṇāṁ tato dadyāj jalāñjalim ॥

कल्माषगोयुगेनाथ युक्तेन तरतो जलम् । पितरोऽभिलषन्ते वै नावं चाप्यधिरोहतः । सदा नावि जलं तज्ज्ञाः प्रयच्छन्ति समाहिताः ॥

kalmāṣagoyugenātha yuktena tarato jalam । pitaro ’bhilaṣante vai nāvaṁ cāpy adhirohataḥ । sadā nāvi jalaṁ tajjñāḥ prayacchanti samāhitāḥ ॥

मासार्धे कृष्णपक्षस्य कुर्यान्निवपनानि वै । पुष्टिरायुस्तथा वीर्यं श्रीश्चैव पितृवर्तिनः ॥

māsārdhe kr̥ṣṇapakṣasya kuryān nivapanāni vai । puṣṭir āyus tathā vīryaṁ śrīś caiva pitr̥vartinaḥ ॥

पितामहः पुलस्त्यश्च वसिष्ठः पुलहस्तथा । अङ्गिराश्च क्रतुश्चैव कश्यपश्च महानृषिः । एते कुरुकुलश्रेष्ठ महायोगेश्वराः स्मृताः ॥

pitāmahaḥ pulastyaś ca vasiṣṭhaḥ pulahas tathā । aṅgirāś ca kratuś caiva kaśyapaś ca mahān r̥ṣiḥ । ete kurukulaśreṣṭha mahāyogeśvarāḥ smr̥tāḥ ॥

एते च पितरो राजन्नेष श्राद्धविधिः परः । प्रेतास्तु पिण्डसंबन्धान्मुच्यन्ते तेन कर्मणा ॥

ete ca pitaro rājann eṣa śrāddhavidhiḥ paraḥ । pretās tu piṇḍasaṁbandhān mucyante tena karmaṇā ॥

इत्येषा पुरुषश्रेष्ठ श्राद्धोत्पत्तिर्यथागमम् । ख्यापिता पूर्वनिर्दिष्टा दानं वक्ष्याम्यतः परम् ॥

ity eṣā puruṣaśreṣṭha śrāddhotpattir yathāgamam । khyāpitā pūrvanirdiṣṭā dānaṁ vakṣyāmy ataḥ param ॥