Adhyāya 91

युधिष्ठिर उवाच । केन संकल्पितं श्राद्धं कस्मिन्काले किमात्मकम् । भृग्वङ्गिरसके काले मुनिना कतरेण वा ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kena saṁkalpitaṁ śrāddhaṁ kasmin kāle kimātmakam । bhr̥gvaṅgirasake kāle muninā katareṇa vā ॥

कानि श्राद्धेषु वर्ज्यानि तथा मूलफलानि च । धान्यजातिश्च का वर्ज्या तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

kāni śrāddheṣu varjyāni tathā mūlaphalāni ca । dhānyajātiś ca kā varjyā tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । यथा श्राद्धं संप्रवृत्तं यस्मिन्काले यदात्मकम् । येन संकल्पितं चैव तन्मे शृणु जनाधिप ॥

bhīṣma uvāca । yathā śrāddhaṁ saṁpravr̥ttaṁ yasmin kāle yadātmakam । yena saṁkalpitaṁ caiva tan me śr̥ṇu janādhipa ॥

स्वायंभुवोऽत्रिः कौरव्य परमर्षिः प्रतापवान् । तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति स्मृतः ॥

svāyaṁbhuvo ’triḥ kauravya paramarṣiḥ pratāpavān । tasya vaṁśe mahārāja dattātreya iti smr̥taḥ ॥

दत्तात्रेयस्य पुत्रोऽभून्निमिर्नाम तपोधनः । निमेश्चाप्यभवत्पुत्रः श्रीमान्नाम श्रिया वृतः ॥

dattātreyasya putro ’bhūn nimir nāma tapodhanaḥ । nimeś cāpy abhavat putraḥ śrīmān nāma śriyā vr̥taḥ ॥

पूर्णे वर्षसहस्रान्ते स कृत्वा दुष्करं तपः । कालधर्मपरीतात्मा निधनं समुपागतः ॥

pūrṇe varṣasahasrānte sa kr̥tvā duṣkaraṁ tapaḥ । kāladharmaparītātmā nidhanaṁ samupāgataḥ ॥

निमिस्तु कृत्वा शौचानि विधिदृष्टेन कर्मणा । संतापमगमत्तीव्रं पुत्रशोकपरायणः ॥

nimis tu kr̥tvā śaucāni vidhidr̥ṣṭena karmaṇā । saṁtāpam agamat tīvraṁ putraśokaparāyaṇaḥ ॥

अथ कृत्वोपहार्याणि चतुर्दश्यां महामतिः । तमेव गणयञ्शोकं विरात्रे प्रत्यबुध्यत ॥

atha kr̥tvopahāryāṇi caturdaśyāṁ mahāmatiḥ । tam eva gaṇayañ śokaṁ virātre pratyabudhyata ॥

तस्यासीत्प्रतिबुद्धस्य शोकेन पिहितात्मनः । मनः संहृत्य विषये बुद्धिर्विस्तरगामिनी ॥

tasyāsīt pratibuddhasya śokena pihitātmanaḥ । manaḥ saṁhr̥tya viṣaye buddhir vistaragāminī ॥

ततः संचिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहितः । यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च ॥

tataḥ saṁcintayām āsa śrāddhakalpaṁ samāhitaḥ । yāni tasyaiva bhojyāni mūlāni ca phalāni ca ॥

उक्तानि यानि चान्यानि यानि चेष्टानि तस्य ह । तानि सर्वाणि मनसा विनिश्चित्य तपोधनः ॥

uktāni yāni cānyāni yāni ceṣṭāni tasya ha । tāni sarvāṇi manasā viniścitya tapodhanaḥ ॥

अमावास्यां महाप्राज्ञ विप्रानानाय्य पूजितान् । दक्षिणावर्तिकाः सर्वा बृसीः स्वयमथाकरोत् ॥

amāvāsyāṁ mahāprājña viprān ānāyya pūjitān । dakṣiṇāvartikāḥ sarvā br̥sīḥ svayam athākarot ॥

सप्त विप्रांस्ततो भोज्ये युगपत्समुपानयत् । ऋते च लवणं भोज्यं श्यामाकान्नं ददौ प्रभुः ॥

sapta viprāṁs tato bhojye yugapat samupānayat । r̥te ca lavaṇaṁ bhojyaṁ śyāmākānnaṁ dadau prabhuḥ ॥

दक्षिणाग्रास्ततो दर्भा विष्टरेषु निवेशिताः । पादयोश्चैव विप्राणां ये त्वन्नमुपभुञ्जते ॥

dakṣiṇāgrās tato darbhā viṣṭareṣu niveśitāḥ । pādayoś caiva viprāṇāṁ ye tv annam upabhuñjate ॥

कृत्वा च दक्षिणाग्रान्वै दर्भान्सुप्रयतः शुचिः । प्रददौ श्रीमते पिण्डं नामगोत्रमुदाहरन् ॥

kr̥tvā ca dakṣiṇāgrān vai darbhān suprayataḥ śuciḥ । pradadau śrīmate piṇḍaṁ nāmagotram udāharan ॥

तत्कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसंकरमात्मनः । पश्चात्तापेन महता तप्यमानोऽभ्यचिन्तयत् ॥

tat kr̥tvā sa muniśreṣṭho dharmasaṁkaram ātmanaḥ । paścāttāpena mahatā tapyamāno ’bhyacintayat ॥

अकृतं मुनिभिः पूर्वं किं मयैतदनुष्ठितम् । कथं नु शापेन न मां दहेयुर्ब्राह्मणा इति ॥

akr̥taṁ munibhiḥ pūrvaṁ kiṁ mayaitad anuṣṭhitam । kathaṁ nu śāpena na māṁ daheyur brāhmaṇā iti ॥

ततः संचिन्तयामास वंशकर्तारमात्मनः । ध्यातमात्रस्तथा चात्रिराजगाम तपोधनः ॥

tataḥ saṁcintayām āsa vaṁśakartāram ātmanaḥ । dhyātamātras tathā cātrir ājagāma tapodhanaḥ ॥

अथात्रिस्तं तथा दृष्ट्वा पुत्रशोकेन कर्शितम् । भृशमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्ययः ॥

athātris taṁ tathā dr̥ṣṭvā putraśokena karśitam । bhr̥śam āśvāsayām āsa vāgbhir iṣṭābhir avyayaḥ ॥

निमे संकल्पितस्तेऽयं पितृयज्ञस्तपोधनः । मा ते भूद्भीः पूर्वदृष्टो धर्मोऽयं ब्रह्मणा स्वयम् ॥

nime saṁkalpitas te ’yaṁ pitr̥yajñas tapodhanaḥ । mā te bhūd bhīḥ pūrvadr̥ṣṭo dharmo ’yaṁ brahmaṇā svayam ॥

सोऽयं स्वयंभुविहितो धर्मः संकल्पितस्त्वया । ऋते स्वयंभुवः कोऽन्यः श्राद्धेयं विधिमाहरेत् ॥

so ’yaṁ svayaṁbhuvihito dharmaḥ saṁkalpitas tvayā । r̥te svayaṁbhuvaḥ ko ’nyaḥ śrāddheyaṁ vidhim āharet ॥

आख्यास्यामि च ते भूयः श्राद्धेयं विधिमुत्तमम् । स्वयंभुविहितं पुत्र तत्कुरुष्व निबोध मे ॥

ākhyāsyāmi ca te bhūyaḥ śrāddheyaṁ vidhim uttamam । svayaṁbhuvihitaṁ putra tat kuruṣva nibodha me ॥

कृत्वाग्निकरणं पूर्वं मन्त्रपूर्वं तपोधन । ततोऽर्यम्णे च सोमाय वरुणाय च नित्यशः ॥

kr̥tvāgnikaraṇaṁ pūrvaṁ mantrapūrvaṁ tapodhana । tato ’ryamṇe ca somāya varuṇāya ca nityaśaḥ ॥

विश्वेदेवाश्च ये नित्यं पितृभिः सह गोचराः । तेभ्यः संकल्पिता भागाः स्वयमेव स्वयंभुवा ॥

viśvedevāś ca ye nityaṁ pitr̥bhiḥ saha gocarāḥ । tebhyaḥ saṁkalpitā bhāgāḥ svayam eva svayaṁbhuvā ॥

स्तोतव्या चेह पृथिवी निवापस्येह धारिणी । वैष्णवी काश्यपी चेति तथैवेहाक्षयेति च ॥

stotavyā ceha pr̥thivī nivāpasyeha dhāriṇī । vaiṣṇavī kāśyapī ceti tathaivehākṣayeti ca ॥

उदकानयने चैव स्तोतव्यो वरुणो विभुः । ततोऽग्निश्चैव सोमश्च आप्याय्याविह तेऽनघ ॥

udakānayane caiva stotavyo varuṇo vibhuḥ । tato ’gniś caiva somaś ca āpyāyyāv iha te ’nagha ॥

देवास्तु पितरो नाम निर्मिता वै स्वयंभुवा । ऊष्मपाः सुमहाभागास्तेषां भागाः प्रकल्पिताः ॥

devās tu pitaro nāma nirmitā vai svayaṁbhuvā । ūṣmapāḥ sumahābhāgās teṣāṁ bhāgāḥ prakalpitāḥ ॥

ते श्राद्धेनार्च्यमाना वै विमुच्यन्ते ह किल्बिषात् । सप्तकः पितृवंशस्तु पूर्वदृष्टः स्वयंभुवा ॥

te śrāddhenārcyamānā vai vimucyante ha kilbiṣāt । saptakaḥ pitr̥vaṁśas tu pūrvadr̥ṣṭaḥ svayaṁbhuvā ॥

विश्वे चाग्निमुखा देवाः संख्याताः पूर्वमेव ते । तेषां नामानि वक्ष्यामि भागार्हाणां महात्मनाम् ॥

viśve cāgnimukhā devāḥ saṁkhyātāḥ pūrvam eva te । teṣāṁ nāmāni vakṣyāmi bhāgārhāṇāṁ mahātmanām ॥

सहः कृतिर्विपाप्मा च पुण्यकृत्पावनस्तथा । ग्राम्निः क्षेमः समूहश्च दिव्यसानुस्तथैव च ॥

sahaḥ kr̥tir vipāpmā ca puṇyakr̥t pāvanas tathā । grāmniḥ kṣemaḥ samūhaś ca divyasānus tathaiva ca ॥

विवस्वान्वीर्यवान्ह्रीमान्कीर्तिमान्कृत एव च । विपूर्वः सोमपूर्वश्च सूर्यश्रीश्चेति नामतः ॥

vivasvān vīryavān hrīmān kīrtimān kr̥ta eva ca । vipūrvaḥ somapūrvaś ca sūryaśrīś ceti nāmataḥ ॥

सोमपः सूर्यसावित्रो दत्तात्मा पुष्करीयकः । उष्णीनाभो नभोदश्च विश्वायुर्दीप्तिरेव च ॥

somapaḥ sūryasāvitro dattātmā puṣkarīyakaḥ । uṣṇīnābho nabhodaś ca viśvāyur dīptir eva ca ॥

चमूहरः सुवेषश्च व्योमारिः शंकरो भवः । ईशः कर्ता कृतिर्दक्षो भुवनो दिव्यकर्मकृत् ॥

camūharaḥ suveṣaś ca vyomāriḥ śaṁkaro bhavaḥ । īśaḥ kartā kr̥tir dakṣo bhuvano divyakarmakr̥t ॥

गणितः पञ्चवीर्यश्च आदित्यो रश्मिमांस्तथा । सप्तकृत्सोमवर्चाश्च विश्वकृत्कविरेव च ॥

gaṇitaḥ pañcavīryaś ca ādityo raśmimāṁs tathā । saptakr̥t somavarcāś ca viśvakr̥t kavir eva ca ॥

अनुगोप्ता सुगोप्ता च नप्ता चेश्वर एव च । जितात्मा मुनिवीर्यश्च दीप्तलोमा भयंकरः ॥

anugoptā sugoptā ca naptā ceśvara eva ca । jitātmā munivīryaś ca dīptalomā bhayaṁkaraḥ ॥

अतिकर्मा प्रतीतश्च प्रदाता चांशुमांस्तथा । शैलाभः परमक्रोधी धीरोष्णी भूपतिस्तथा ॥

atikarmā pratītaś ca pradātā cāṁśumāṁs tathā । śailābhaḥ paramakrodhī dhīroṣṇī bhūpatis tathā ॥

स्रजी वज्री वरी चैव विश्वेदेवाः सनातनाः । कीर्तितास्ते महाभागाः कालस्य गतिगोचराः ॥

srajī vajrī varī caiva viśvedevāḥ sanātanāḥ । kīrtitās te mahābhāgāḥ kālasya gatigocarāḥ ॥

अश्राद्धेयानि धान्यानि कोद्रवाः पुलकास्तथा । हिङ्गु द्रव्येषु शाकेषु पलाण्डुं लशुनं तथा ॥

aśrāddheyāni dhānyāni kodravāḥ pulakās tathā । hiṅgu dravyeṣu śākeṣu palāṇḍuṁ laśunaṁ tathā ॥

पलाण्डुः सौभञ्जनकस्तथा गृञ्जनकादयः । कूष्माण्डजात्यलाबुं च कृष्णं लवणमेव च ॥

palāṇḍuḥ saubhañjanakas tathā gr̥ñjanakādayaḥ । kūṣmāṇḍajātyalābuṁ ca kr̥ṣṇaṁ lavaṇam eva ca ॥

ग्राम्यं वाराहमांसं च यच्चैवाप्रोक्षितं भवेत् । कृष्णाजाजी विडश्चैव शीतपाकी तथैव च । अङ्कुराद्यास्तथा वर्ज्या इह शृङ्गाटकानि च ॥

grāmyaṁ vārāhamāṁsaṁ ca yac caivāprokṣitaṁ bhavet । kr̥ṣṇājājī viḍaś caiva śītapākī tathaiva ca । aṅkurādyās tathā varjyā iha śr̥ṅgāṭakāni ca ॥

वर्जयेल्लवणं सर्वं तथा जम्बूफलानि च । अवक्षुतावरुदितं तथा श्राद्धेषु वर्जयेत् ॥

varjayel lavaṇaṁ sarvaṁ tathā jambūphalāni ca । avakṣutāvaruditaṁ tathā śrāddheṣu varjayet ॥

निवापे हव्यकव्ये वा गर्हितं च श्वदर्शनम् । पितरश्चैव देवाश्च नाभिनन्दन्ति तद्धविः ॥

nivāpe havyakavye vā garhitaṁ ca śvadarśanam । pitaraś caiva devāś ca nābhinandanti tad dhaviḥ ॥

चण्डालश्वपचौ वर्ज्यौ निवापे समुपस्थिते । काषायवासी कुष्ठी वा पतितो ब्रह्महापि वा ॥

caṇḍālaśvapacau varjyau nivāpe samupasthite । kāṣāyavāsī kuṣṭhī vā patito brahmahāpi vā ॥

संकीर्णयोनिर्विप्रश्च संबन्धी पतितश्च यः । वर्जनीया बुधैरेते निवापे समुपस्थिते ॥

saṁkīrṇayonir vipraś ca saṁbandhī patitaś ca yaḥ । varjanīyā budhair ete nivāpe samupasthite ॥

इत्येवमुक्त्वा भगवान्स्ववंशजमृषिं पुरा । पितामहसभां दिव्यां जगामात्रिस्तपोधनः ॥

ity evam uktvā bhagavān svavaṁśajam r̥ṣiṁ purā । pitāmahasabhāṁ divyāṁ jagāmātris tapodhanaḥ ॥