Adhyāya 90

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशेभ्यः प्रदातव्यं भवेच्छ्राद्धं पितामह । द्विजेभ्यः कुरुशार्दूल तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kīdr̥śebhyaḥ pradātavyaṁ bhavec chrāddhaṁ pitāmaha । dvijebhyaḥ kuruśārdūla tan me vyākhyātum arhasi ॥

भीष्म उवाच । ब्राह्मणान्न परीक्षेत क्षत्रियो दानधर्मवित् । दैवे कर्मणि पित्र्ये तु न्याय्यमाहुः परीक्षणम् ॥

bhīṣma uvāca । brāhmaṇān na parīkṣeta kṣatriyo dānadharmavit । daive karmaṇi pitrye tu nyāyyam āhuḥ parīkṣaṇam ॥

देवताः पूजयन्तीह दैवेनैवेह तेजसा । उपेत्य तस्माद्देवेभ्यः सर्वेभ्यो दापयेन्नरः ॥

devatāḥ pūjayantīha daivenaiveha tejasā । upetya tasmād devebhyaḥ sarvebhyo dāpayen naraḥ ॥

श्राद्धे त्वथ महाराज परीक्षेद्ब्राह्मणान्बुधः । कुलशीलवयोरूपैर्विद्ययाभिजनेन च ॥

śrāddhe tv atha mahārāja parīkṣed brāhmaṇān budhaḥ । kulaśīlavayorūpair vidyayābhijanena ca ॥

एषामन्ये पङ्क्तिदूषास्तथान्ये पङ्क्तिपावनाः । अपाङ्क्तेयास्तु ये राजन्कीर्तयिष्यामि ताञ्शृणु ॥

eṣām anye paṅktidūṣās tathānye paṅktipāvanāḥ । apāṅkteyās tu ye rājan kīrtayiṣyāmi tāñ śr̥ṇu ॥

कितवो भ्रूणहा यक्ष्मी पशुपालो निराकृतिः । ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको गायनः सर्वविक्रयी ॥

kitavo bhrūṇahā yakṣmī paśupālo nirākr̥tiḥ । grāmapreṣyo vārdhuṣiko gāyanaḥ sarvavikrayī ॥

अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी । सामुद्रिको राजभृत्यस्तैलिकः कूटकारकः ॥

agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī । sāmudriko rājabhr̥tyas tailikaḥ kūṭakārakaḥ ॥

पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे । अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति ॥

pitrā vivadamānaś ca yasya copapatir gr̥he । abhiśastas tathā stenaḥ śilpaṁ yaś copajīvati ॥

पर्वकारश्च सूची च मित्रध्रुक्पारदारिकः । अव्रतानामुपाध्यायः काण्डपृष्ठस्तथैव च ॥

parvakāraś ca sūcī ca mitradhruk pāradārikaḥ । avratānām upādhyāyaḥ kāṇḍapr̥ṣṭhas tathaiva ca ॥

श्वभिर्यश्च परिक्रामेद्यः शुना दष्ट एव च । परिवित्तिश्च यश्च स्याद्दुश्चर्मा गुरुतल्पगः । कुशीलवो देवलको नक्षत्रैर्यश्च जीवति ॥

śvabhir yaś ca parikrāmed yaḥ śunā daṣṭa eva ca । parivittiś ca yaś ca syād duścarmā gurutalpagaḥ । kuśīlavo devalako nakṣatrair yaś ca jīvati ॥

एतानिह विजानीयादपाङ्क्तेयान्द्विजाधमान् । शूद्राणामुपदेशं च ये कुर्वन्त्यल्पचेतसः ॥

etān iha vijānīyād apāṅkteyān dvijādhamān । śūdrāṇām upadeśaṁ ca ye kurvanty alpacetasaḥ ॥

षष्टिं काणः शतं षण्ढः श्वित्री यावत्प्रपश्यति । पङ्क्त्यां समुपविष्टायां तावद्दूषयते नृप ॥

ṣaṣṭiṁ kāṇaḥ śataṁ ṣaṇḍhaḥ śvitrī yāvat prapaśyati । paṅktyāṁ samupaviṣṭāyāṁ tāvad dūṣayate nr̥pa ॥

यद्वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः । सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते सर्वं विद्यात्तदासुरम् ॥

yad veṣṭitaśirā bhuṅkte yad bhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ । sopānatkaś ca yad bhuṅkte sarvaṁ vidyāt tad āsuram ॥

असूयता च यद्दत्तं यच्च श्रद्धाविवर्जितम् । सर्वं तदसुरेन्द्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत् ॥

asūyatā ca yad dattaṁ yac ca śraddhāvivarjitam । sarvaṁ tad asurendrāya brahmā bhāgam akalpayat ॥

श्वानश्च पङ्क्तिदूषाश्च नावेक्षेरन्कथंचन । तस्मात्परिवृते दद्यात्तिलांश्चान्ववकीरयेत् ॥

śvānaś ca paṅktidūṣāś ca nāvekṣeran kathaṁ cana । tasmāt parivr̥te dadyāt tilāṁś cānvavakīrayet ॥

तिलादाने च क्रव्यादा ये च क्रोधवशा गणाः । यातुधानाः पिशाचाश्च विप्रलुम्पन्ति तद्धविः ॥

tilādāne ca kravyādā ye ca krodhavaśā gaṇāḥ । yātudhānāḥ piśācāś ca vipralumpanti tad dhaviḥ ॥

यावद्ध्यपङ्क्त्यः पङ्क्त्यां वै भुञ्जानाननुपश्यति । तावत्फलाद्भ्रंशयति दातारं तस्य बालिशम् ॥

yāvad dhy apaṅktyaḥ paṅktyāṁ vai bhuñjānān anupaśyati । tāvat phalād bhraṁśayati dātāraṁ tasya bāliśam ॥

इमे तु भरतश्रेष्ठ विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः । ये त्वतस्तान्प्रवक्ष्यामि परीक्षस्वेह तान्द्विजान् ॥

ime tu bharataśreṣṭha vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ । ye tv atas tān pravakṣyāmi parīkṣasveha tān dvijān ॥

वेदविद्याव्रतस्नाता ब्राह्मणाः सर्व एव हि । पाङ्क्तेयान्यांस्तु वक्ष्यामि ज्ञेयास्ते पङ्क्तिपावनाः ॥

vedavidyāvratasnātā brāhmaṇāḥ sarva eva hi । pāṅkteyān yāṁs tu vakṣyāmi jñeyās te paṅktipāvanāḥ ॥

त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । ब्रह्मदेयानुसंतानश्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः ॥

triṇāciketaḥ pañcāgnis trisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit । brahmadeyānusaṁtānaś chandogo jyeṣṭhasāmagaḥ ॥

मातापित्रोर्यश्च वश्यः श्रोत्रियो दशपूरुषः । ऋतुकालाभिगामी च धर्मपत्नीषु यः सदा । वेदविद्याव्रतस्नातो विप्रः पङ्क्तिं पुनात्युत ॥

mātāpitror yaś ca vaśyaḥ śrotriyo daśapūruṣaḥ । r̥tukālābhigāmī ca dharmapatnīṣu yaḥ sadā । vedavidyāvratasnāto vipraḥ paṅktiṁ punāty uta ॥

अथर्वशिरसोऽध्येता ब्रह्मचारी यतव्रतः । सत्यवादी धर्मशीलः स्वकर्मनिरतश्च यः ॥

atharvaśiraso ’dhyetā brahmacārī yatavrataḥ । satyavādī dharmaśīlaḥ svakarmanirataś ca yaḥ ॥

ये च पुण्येषु तीर्थेषु अभिषेककृतश्रमाः । मखेषु च समन्त्रेषु भवन्त्यवभृथाप्लुताः ॥

ye ca puṇyeṣu tīrtheṣu abhiṣekakr̥taśramāḥ । makheṣu ca samantreṣu bhavanty avabhr̥thāplutāḥ ॥

अक्रोधना अचपलाः क्षान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः । सर्वभूतहिता ये च श्राद्धेष्वेतान्निमन्त्रयेत् । एतेषु दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः ॥

akrodhanā acapalāḥ kṣāntā dāntā jitendriyāḥ । sarvabhūtahitā ye ca śrāddheṣv etān nimantrayet । eteṣu dattam akṣayyam ete vai paṅktipāvanāḥ ॥

इमे परे महाराज विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः । यतयो मोक्षधर्मज्ञा योगाः सुचरितव्रताः ॥

ime pare mahārāja vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ । yatayo mokṣadharmajñā yogāḥ sucaritavratāḥ ॥

ये चेतिहासं प्रयताः श्रावयन्ति द्विजोत्तमान् । ये च भाष्यविदः केचिद्ये च व्याकरणे रताः ॥

ye cetihāsaṁ prayatāḥ śrāvayanti dvijottamān । ye ca bhāṣyavidaḥ ke cid ye ca vyākaraṇe ratāḥ ॥

अधीयते पुराणं ये धर्मशास्त्राण्यथापि च । अधीत्य च यथान्यायं विधिवत्तस्य कारिणः ॥

adhīyate purāṇaṁ ye dharmaśāstrāṇy athāpi ca । adhītya ca yathānyāyaṁ vidhivat tasya kāriṇaḥ ॥

उपपन्नो गुरुकुले सत्यवादी सहस्रदः । अग्र्यः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च ॥

upapanno gurukule satyavādī sahasradaḥ । agryaḥ sarveṣu vedeṣu sarvapravacaneṣu ca ॥

यावदेते प्रपश्यन्ति पङ्क्त्यास्तावत्पुनन्त्युत । ततो हि पावनात्पङ्क्त्याः पङ्क्तिपावन उच्यते ॥

yāvad ete prapaśyanti paṅktyās tāvat punanty uta । tato hi pāvanāt paṅktyāḥ paṅktipāvana ucyate ॥

क्रोशादर्धतृतीयात्तु पावयेदेक एव हि । ब्रह्मदेयानुसंतान इति ब्रह्मविदो विदुः ॥

krośād ardhatr̥tīyāt tu pāvayed eka eva hi । brahmadeyānusaṁtāna iti brahmavido viduḥ ॥

अनृत्विगनुपाध्यायः स चेदग्रासनं व्रजेत् । ऋत्विग्भिरननुज्ञातः पङ्क्त्या हरति दुष्कृतम् ॥

anr̥tvig anupādhyāyaḥ sa ced agrāsanaṁ vrajet । r̥tvigbhir ananujñātaḥ paṅktyā harati duṣkr̥tam ॥

अथ चेद्वेदवित्सर्वैः पङ्क्तिदोषैर्विवर्जितः । न च स्यात्पतितो राजन्पङ्क्तिपावन एव सः ॥

atha ced vedavit sarvaiḥ paṅktidoṣair vivarjitaḥ । na ca syāt patito rājan paṅktipāvana eva saḥ ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन परीक्ष्यामन्त्रयेद्द्विजान् । स्वकर्मनिरतान्दान्तान्कुले जातान्बहुश्रुतान् ॥

tasmāt sarvaprayatnena parīkṣyāmantrayed dvijān । svakarmaniratān dāntān kule jātān bahuśrutān ॥

यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च । न प्रीणाति पितॄन्देवान्स्वर्गं च न स गच्छति ॥

yasya mitrapradhānāni śrāddhāni ca havīṁṣi ca । na prīṇāti pitr̥̄n devān svargaṁ ca na sa gacchati ॥

यश्च श्राद्धे कुरुते संगतानि; न देवयानेन पथा स याति । स वै मुक्तः पिप्पलं बन्धनाद्वा; स्वर्गाल्लोकाच्च्यवते श्राद्धमित्रः ॥

yaś ca śrāddhe kurute saṁgatāni; na devayānena pathā sa yāti । sa vai muktaḥ pippalaṁ bandhanād vā; svargāl lokāc cyavate śrāddhamitraḥ ॥

तस्मान्मित्रं श्राद्धकृन्नाद्रियेत; दद्यान्मित्रेभ्यः संग्रहार्थं धनानि । यं मन्यते नैव शत्रुं न मित्रं; तं मध्यस्थं भोजयेद्धव्यकव्ये ॥

tasmān mitraṁ śrāddhakr̥n nādriyeta; dadyān mitrebhyaḥ saṁgrahārthaṁ dhanāni । yaṁ manyate naiva śatruṁ na mitraṁ; taṁ madhyasthaṁ bhojayed dhavyakavye ॥

यथोषरे बीजमुप्तं न रोहे;न्न चास्योप्ता प्राप्नुयाद्बीजभागम् । एवं श्राद्धं भुक्तमनर्हमाणै;र्न चेह नामुत्र फलं ददाति ॥

yathoṣare bījam uptaṁ na rohen; na cāsyoptā prāpnuyād bījabhāgam । evaṁ śrāddhaṁ bhuktam anarhamāṇair; na ceha nāmutra phalaṁ dadāti ॥

ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति । तस्मै श्राद्धं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते ॥

brāhmaṇo hy anadhīyānas tr̥ṇāgnir iva śāmyati । tasmai śrāddhaṁ na dātavyaṁ na hi bhasmani hūyate ॥

संभोजनी नाम पिशाचदक्षिणा; सा नैव देवान्न पितॄनुपैति । इहैव सा भ्राम्यति क्षीणपुण्या; शालान्तरे गौरिव नष्टवत्सा ॥

saṁbhojanī nāma piśācadakṣiṇā; sā naiva devān na pitr̥̄n upaiti । ihaiva sā bhrāmyati kṣīṇapuṇyā; śālāntare gaur iva naṣṭavatsā ॥

यथाग्नौ शान्ते घृतमाजुहोति; तन्नैव देवान्न पितॄनुपैति । तथा दत्तं नर्तने गायने च; यां चानृचे दक्षिणामावृणोति ॥

yathāgnau śānte ghr̥tam ājuhoti; tan naiva devān na pitr̥̄n upaiti । tathā dattaṁ nartane gāyane ca; yāṁ cānr̥ce dakṣiṇām āvr̥ṇoti ॥

उभौ हिनस्ति न भुनक्ति चैषा; या चानृचे दक्षिणा दीयते वै । आघातनी गर्हितैषा पतन्ती; तेषां प्रेतान्पातयेद्देवयानात् ॥

ubhau hinasti na bhunakti caiṣā; yā cānr̥ce dakṣiṇā dīyate vai । āghātanī garhitaiṣā patantī; teṣāṁ pretān pātayed devayānāt ॥

ऋषीणां समयं नित्यं ये चरन्ति युधिष्ठिर । निश्चिताः सर्वधर्मज्ञास्तान्देवा ब्राह्मणान्विदुः ॥

r̥ṣīṇāṁ samayaṁ nityaṁ ye caranti yudhiṣṭhira । niścitāḥ sarvadharmajñās tān devā brāhmaṇān viduḥ ॥

स्वाध्यायनिष्ठा ऋषयो ज्ञाननिष्ठास्तथैव च । तपोनिष्ठाश्च बोद्धव्याः कर्मनिष्ठाश्च भारत ॥

svādhyāyaniṣṭhā r̥ṣayo jñānaniṣṭhās tathaiva ca । taponiṣṭhāś ca boddhavyāḥ karmaniṣṭhāś ca bhārata ॥

कव्यानि ज्ञाननिष्ठेभ्यः प्रतिष्ठाप्यानि भारत । तत्र ये ब्राह्मणाः केचिन्न निन्दति हि ते वराः ॥

kavyāni jñānaniṣṭhebhyaḥ pratiṣṭhāpyāni bhārata । tatra ye brāhmaṇāḥ ke cin na nindati hi te varāḥ ॥

ये तु निन्दन्ति जल्पेषु न ताञ्श्राद्धेषु भोजयेत् । ब्राह्मणा निन्दिता राजन्हन्युस्त्रिपुरुषं कुलम् ॥

ye tu nindanti jalpeṣu na tāñ śrāddheṣu bhojayet । brāhmaṇā ninditā rājan hanyus tripuruṣaṁ kulam ॥

वैखानसानां वचनमृषीणां श्रूयते नृप । दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणान्वेदपारगान् । प्रियान्वा यदि वा द्वेष्यांस्तेषु तच्छ्राद्धमावपेत् ॥

vaikhānasānāṁ vacanam r̥ṣīṇāṁ śrūyate nr̥pa । dūrād eva parīkṣeta brāhmaṇān vedapāragān । priyān vā yadi vā dveṣyāṁs teṣu tac chrāddham āvapet ॥

यः सहस्रं सहस्राणां भोजयेदनृचां नरः । एकस्तान्मन्त्रवित्प्रीतः सर्वानर्हति भारत ॥

yaḥ sahasraṁ sahasrāṇāṁ bhojayed anr̥cāṁ naraḥ । ekas tān mantravit prītaḥ sarvān arhati bhārata ॥