Adhyāya 9

युधिष्ठिर उवाच । ब्राह्मणानां तु ये लोके प्रतिश्रुत्य पितामह । न प्रयच्छन्ति मोहात्ते के भवन्ति महामते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । brāhmaṇānāṁ tu ye loke pratiśrutya pitāmaha । na prayacchanti mohāt te ke bhavanti mahāmate ॥

एतन्मे तत्त्वतो ब्रूहि धर्मं धर्मभृतां वर । प्रतिश्रुत्य दुरात्मानो न प्रयच्छन्ति ये नराः ॥

etan me tattvato brūhi dharmaṁ dharmabhr̥tāṁ vara । pratiśrutya durātmāno na prayacchanti ye narāḥ ॥

भीष्म उवाच । यो न दद्यात्प्रतिश्रुत्य स्वल्पं वा यदि वा बहु । आशास्तस्य हताः सर्वाः क्लीबस्येव प्रजाफलम् ॥

bhīṣma uvāca । yo na dadyāt pratiśrutya svalpaṁ vā yadi vā bahu । āśās tasya hatāḥ sarvāḥ klībasyeva prajāphalam ॥

यां रात्रिं जायते पापो यां च रात्रिं विनश्यति । एतस्मिन्नन्तरे यद्यत्सुकृतं तस्य भारत । यच्च तस्य हुतं किंचित्सर्वं तस्योपहन्यते ॥

yāṁ rātriṁ jāyate pāpo yāṁ ca rātriṁ vinaśyati । etasminn antare yad yat sukr̥taṁ tasya bhārata । yac ca tasya hutaṁ kiṁ cit sarvaṁ tasyopahanyate ॥

अत्रैतद्वचनं प्राहुर्धर्मशास्त्रविदो जनाः । निशम्य भरतश्रेष्ठ बुद्ध्या परमयुक्तया ॥

atraitad vacanaṁ prāhur dharmaśāstravido janāḥ । niśamya bharataśreṣṭha buddhyā paramayuktayā ॥

अपि चोदाहरन्तीमं धर्मशास्त्रविदो जनाः । अश्वानां श्यामकर्णानां सहस्रेण स मुच्यते ॥

api codāharantīmaṁ dharmaśāstravido janāḥ । aśvānāṁ śyāmakarṇānāṁ sahasreṇa sa mucyate ॥

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । सृगालस्य च संवादं वानरस्य च भारत ॥

atraivodāharantīmam itihāsaṁ purātanam । sr̥gālasya ca saṁvādaṁ vānarasya ca bhārata ॥

तौ सखायौ पुरा ह्यास्तां मानुषत्वे परंतप । अन्यां योनिं समापन्नौ सार्गालीं वानरीं तथा ॥

tau sakhāyau purā hy āstāṁ mānuṣatve paraṁtapa । anyāṁ yoniṁ samāpannau sārgālīṁ vānarīṁ tathā ॥

ततः परासून्खादन्तं सृगालं वानरोऽब्रवीत् । श्मशानमध्ये संप्रेक्ष्य पूर्वजातिमनुस्मरन् ॥

tataḥ parāsūn khādantaṁ sr̥gālaṁ vānaro ’bravīt । śmaśānamadhye saṁprekṣya pūrvajātim anusmaran ॥

किं त्वया पापकं कर्म कृतं पूर्वं सुदारुणम् । यस्त्वं श्मशाने मृतकान्पूतिकानत्सि कुत्सितान् ॥

kiṁ tvayā pāpakaṁ karma kr̥taṁ pūrvaṁ sudāruṇam । yas tvaṁ śmaśāne mr̥takān pūtikān atsi kutsitān ॥

एवमुक्तः प्रत्युवाच सृगालो वानरं तदा । ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुत्य न मया तदुपाकृतम् ॥

evam uktaḥ pratyuvāca sr̥gālo vānaraṁ tadā । brāhmaṇasya pratiśrutya na mayā tad upākr̥tam ॥

तत्कृते पापिकां योनिमापन्नोऽस्मि प्लवंगम । तस्मादेवंविधं भक्ष्यं भक्षयामि बुभुक्षितः ॥

tatkr̥te pāpikāṁ yonim āpanno ’smi plavaṁgama । tasmād evaṁvidhaṁ bhakṣyaṁ bhakṣayāmi bubhukṣitaḥ ॥

इत्येतद्ब्रुवतो राजन्ब्राह्मणस्य मया श्रुतम् । कथां कथयतः पुण्यां धर्मज्ञस्य पुरातनीम् ॥

ity etad bruvato rājan brāhmaṇasya mayā śrutam । kathāṁ kathayataḥ puṇyāṁ dharmajñasya purātanīm ॥

श्रुतं चापि मया भूयः कृष्णस्यापि विशां पते । कथां कथयतः पूर्वं ब्राह्मणं प्रति पाण्डव ॥

śrutaṁ cāpi mayā bhūyaḥ kr̥ṣṇasyāpi viśāṁ pate । kathāṁ kathayataḥ pūrvaṁ brāhmaṇaṁ prati pāṇḍava ॥

एवमेव च मां नित्यं ब्राह्मणाः संदिशन्ति वै । प्रतिश्रुत्य भवेद्देयं नाशा कार्या हि ब्राह्मणैः ॥

evam eva ca māṁ nityaṁ brāhmaṇāḥ saṁdiśanti vai । pratiśrutya bhaved deyaṁ nāśā kāryā hi brāhmaṇaiḥ ॥

ब्राह्मणो ह्याशया पूर्वं कृतया पृथिवीपते । सुसमिद्धो यथा दीप्तः पावकस्तद्विधः स्मृतः ॥

brāhmaṇo hy āśayā pūrvaṁ kr̥tayā pr̥thivīpate । susamiddho yathā dīptaḥ pāvakas tadvidhaḥ smr̥taḥ ॥

यं निरीक्षेत संक्रुद्ध आशया पूर्वजातया । प्रदहेत हि तं राजन्कक्षमक्षय्यभुग्यथा ॥

yaṁ nirīkṣeta saṁkruddha āśayā pūrvajātayā । pradaheta hi taṁ rājan kakṣam akṣayyabhug yathā ॥

स एव हि यदा तुष्टो वचसा प्रतिनन्दति । भवत्यगदसंकाशो विषये तस्य भारत ॥

sa eva hi yadā tuṣṭo vacasā pratinandati । bhavaty agadasaṁkāśo viṣaye tasya bhārata ॥

पुत्रान्पौत्रान्पशूंश्चैव बान्धवान्सचिवांस्तथा । पुरं जनपदं चैव शान्तिरिष्टेव पुष्यति ॥

putrān pautrān paśūṁś caiva bāndhavān sacivāṁs tathā । puraṁ janapadaṁ caiva śāntir iṣṭeva puṣyati ॥

एतद्धि परमं तेजो ब्राह्मणस्येह दृश्यते । सहस्रकिरणस्येव सवितुर्धरणीतले ॥

etad dhi paramaṁ tejo brāhmaṇasyeha dr̥śyate । sahasrakiraṇasyeva savitur dharaṇītale ॥

तस्माद्दातव्यमेवेह प्रतिश्रुत्य युधिष्ठिर । यदीच्छेच्छोभनां जातिं प्राप्तुं भरतसत्तम ॥

tasmād dātavyam eveha pratiśrutya yudhiṣṭhira । yadīcchec chobhanāṁ jātiṁ prāptuṁ bharatasattama ॥

ब्राह्मणस्य हि दत्तेन ध्रुवं स्वर्गो ह्यनुत्तमः । शक्यं प्राप्तुं विशेषेण दानं हि महती क्रिया ॥

brāhmaṇasya hi dattena dhruvaṁ svargo hy anuttamaḥ । śakyaṁ prāptuṁ viśeṣeṇa dānaṁ hi mahatī kriyā ॥

इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा । तस्माद्दानानि देयानि ब्राह्मणेभ्यो विजानता ॥

ito dattena jīvanti devatāḥ pitaras tathā । tasmād dānāni deyāni brāhmaṇebhyo vijānatā ॥

महद्धि भरतश्रेष्ठ ब्राह्मणस्तीर्थमुच्यते । वेलायां न तु कस्यांचिद्गच्छेद्विप्रो ह्यपूजितः ॥

mahad dhi bharataśreṣṭha brāhmaṇas tīrtham ucyate । velāyāṁ na tu kasyāṁ cid gacched vipro hy apūjitaḥ ॥