Adhyāya 10

युधिष्ठिर उवाच । मित्रसौहृदभावेन उपदेशं करोति यः । जात्यावरस्य राजर्षे दोषस्तस्य भवेन्न वा ॥

yudhiṣṭhira uvāca । mitrasauhr̥dabhāvena upadeśaṁ karoti yaḥ । jātyāvarasya rājarṣe doṣas tasya bhaven na vā ॥

एतदिच्छामि तत्त्वेन व्याख्यातुं वै पितामह । सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य यत्र मुह्यन्ति मानवाः ॥

etad icchāmi tattvena vyākhyātuṁ vai pitāmaha । sūkṣmā gatir hi dharmasya yatra muhyanti mānavāḥ ॥

भीष्म उवाच । अत्र ते वर्तयिष्यामि शृणु राजन्यथागमम् । ऋषीणां वदतां पूर्वं श्रुतमासीद्यथा मया ॥

bhīṣma uvāca । atra te vartayiṣyāmi śr̥ṇu rājan yathāgamam । r̥ṣīṇāṁ vadatāṁ pūrvaṁ śrutam āsīd yathā mayā ॥

उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कस्यचित् । उपदेशे महान्दोष उपाध्यायस्य भाष्यते ॥

upadeśo na kartavyo jātihīnasya kasya cit । upadeśe mahān doṣa upādhyāyasya bhāṣyate ॥

निदर्शनमिदं राजञ्शृणु मे भरतर्षभ । दुरुक्तवचने राजन्यथा पूर्वं युधिष्ठिर । ब्रह्माश्रमपदे वृत्तं पार्श्वे हिमवतः शुभे ॥

nidarśanam idaṁ rājañ śr̥ṇu me bharatarṣabha । duruktavacane rājan yathā pūrvaṁ yudhiṣṭhira । brahmāśramapade vr̥ttaṁ pārśve himavataḥ śubhe ॥

तत्राश्रमपदं पुण्यं नानावृक्षगणायुतम् । बहुगुल्मलताकीर्णं मृगद्विजनिषेवितम् ॥

tatrāśramapadaṁ puṇyaṁ nānāvr̥kṣagaṇāyutam । bahugulmalatākīrṇaṁ mr̥gadvijaniṣevitam ॥

सिद्धचारणसंघुष्टं रम्यं पुष्पितकाननम् । व्रतिभिर्बहुभिः कीर्णं तापसैरुपशोभितम् ॥

siddhacāraṇasaṁghuṣṭaṁ ramyaṁ puṣpitakānanam । vratibhir bahubhiḥ kīrṇaṁ tāpasair upaśobhitam ॥

ब्राह्मणैश्च महाभागैः सूर्यज्वलनसंनिभैः । नियमव्रतसंपन्नैः समाकीर्णं तपस्विभिः । दीक्षितैर्भरतश्रेष्ठ यताहारैः कृतात्मभिः ॥

brāhmaṇaiś ca mahābhāgaiḥ sūryajvalanasaṁnibhaiḥ । niyamavratasaṁpannaiḥ samākīrṇaṁ tapasvibhiḥ । dīkṣitair bharataśreṣṭha yatāhāraiḥ kr̥tātmabhiḥ ॥

वेदाध्ययनघोषैश्च नादितं भरतर्षभ । वालखिल्यैश्च बहुभिर्यतिभिश्च निषेवितम् ॥

vedādhyayanaghoṣaiś ca nāditaṁ bharatarṣabha । vālakhilyaiś ca bahubhir yatibhiś ca niṣevitam ॥

तत्र कश्चित्समुत्साहं कृत्वा शूद्रो दयान्वितः । आगतो ह्याश्रमपदं पूजितश्च तपस्विभिः ॥

tatra kaś cit samutsāhaṁ kr̥tvā śūdro dayānvitaḥ । āgato hy āśramapadaṁ pūjitaś ca tapasvibhiḥ ॥

तांस्तु दृष्ट्वा मुनिगणान्देवकल्पान्महौजसः । वहतो विविधा दीक्षाः संप्रहृष्यत भारत ॥

tāṁs tu dr̥ṣṭvā munigaṇān devakalpān mahaujasaḥ । vahato vividhā dīkṣāḥ saṁprahr̥ṣyata bhārata ॥

अथास्य बुद्धिरभवत्तपस्ये भरतर्षभ । ततोऽब्रवीत्कुलपतिं पादौ संगृह्य भारत ॥

athāsya buddhir abhavat tapasye bharatarṣabha । tato ’bravīt kulapatiṁ pādau saṁgr̥hya bhārata ॥

भवत्प्रसादादिच्छामि धर्मं चर्तुं द्विजर्षभ । तन्मां त्वं भगवन्वक्तुं प्रव्राजयितुमर्हसि ॥

bhavatprasādād icchāmi dharmaṁ cartuṁ dvijarṣabha । tan māṁ tvaṁ bhagavan vaktuṁ pravrājayitum arhasi ॥

वर्णावरोऽहं भगवञ्शूद्रो जात्यास्मि सत्तम । शुश्रूषां कर्तुमिच्छामि प्रपन्नाय प्रसीद मे ॥

varṇāvaro ’haṁ bhagavañ śūdro jātyāsmi sattama । śuśrūṣāṁ kartum icchāmi prapannāya prasīda me ॥

कुलपतिरुवाच । न शक्यमिह शूद्रेण लिङ्गमाश्रित्य वर्तितुम् । आस्यतां यदि ते बुद्धिः शुश्रूषानिरतो भव ॥

kulapatir uvāca । na śakyam iha śūdreṇa liṅgam āśritya vartitum । āsyatāṁ yadi te buddhiḥ śuśrūṣānirato bhava ॥

भीष्म उवाच । एवमुक्तस्तु मुनिना स शूद्रोऽचिन्तयन्नृप । कथमत्र मया कार्यं श्रद्धा धर्मे परा च मे । विज्ञातमेवं भवतु करिष्ये प्रियमात्मनः ॥

bhīṣma uvāca । evam uktas tu muninā sa śūdro ’cintayan nr̥pa । katham atra mayā kāryaṁ śraddhā dharme parā ca me । vijñātam evaṁ bhavatu kariṣye priyam ātmanaḥ ॥

गत्वाश्रमपदाद्दूरमुटजं कृतवांस्तु सः । तत्र वेदिं च भूमिं च देवतायतनानि च । निवेश्य भरतश्रेष्ठ नियमस्थोऽभवत्सुखम् ॥

gatvāśramapadād dūram uṭajaṁ kr̥tavāṁs tu saḥ । tatra vediṁ ca bhūmiṁ ca devatāyatanāni ca । niveśya bharataśreṣṭha niyamastho ’bhavat sukham ॥

अभिषेकांश्च नियमान्देवतायतनेषु च । बलिं च कृत्वा हुत्वा च देवतां चाप्यपूजयत् ॥

abhiṣekāṁś ca niyamān devatāyataneṣu ca । baliṁ ca kr̥tvā hutvā ca devatāṁ cāpy apūjayat ॥

संकल्पनियमोपेतः फलाहारो जितेन्द्रियः । नित्यं संनिहिताभिश्च ओषधीभिः फलैस्तथा ॥

saṁkalpaniyamopetaḥ phalāhāro jitendriyaḥ । nityaṁ saṁnihitābhiś ca oṣadhībhiḥ phalais tathā ॥

अतिथीन्पूजयामास यथावत्समुपागतान् । एवं हि सुमहान्कालो व्यत्यक्रामत्स तस्य वै ॥

atithīn pūjayām āsa yathāvat samupāgatān । evaṁ hi sumahān kālo vyatyakrāmat sa tasya vai ॥

अथास्य मुनिरागच्छत्संगत्या वै तमाश्रमम् । संपूज्य स्वागतेनर्षिं विधिवत्पर्यतोषयत् ॥

athāsya munir āgacchat saṁgatyā vai tam āśramam । saṁpūjya svāgatenarṣiṁ vidhivat paryatoṣayat ॥

अनुकूलाः कथाः कृत्वा यथावत्पर्यपृच्छत । ऋषिः परमतेजस्वी धर्मात्मा संयतेन्द्रियः ॥

anukūlāḥ kathāḥ kr̥tvā yathāvat paryapr̥cchata । r̥ṣiḥ paramatejasvī dharmātmā saṁyatendriyaḥ ॥

एवं स बहुशस्तस्य शूद्रस्य भरतर्षभ । सोऽगच्छदाश्रममृषिः शूद्रं द्रष्टुं नरर्षभ ॥

evaṁ sa bahuśas tasya śūdrasya bharatarṣabha । so ’gacchad āśramam r̥ṣiḥ śūdraṁ draṣṭuṁ nararṣabha ॥

अथ तं तापसं शूद्रः सोऽब्रवीद्भरतर्षभ । पितृकार्यं करिष्यामि तत्र मेऽनुग्रहं कुरु ॥

atha taṁ tāpasaṁ śūdraḥ so ’bravīd bharatarṣabha । pitr̥kāryaṁ kariṣyāmi tatra me ’nugrahaṁ kuru ॥

बाढमित्येव तं विप्र उवाच भरतर्षभ । शुचिर्भूत्वा स शूद्रस्तु तस्यर्षेः पाद्यमानयत् ॥

bāḍham ity eva taṁ vipra uvāca bharatarṣabha । śucir bhūtvā sa śūdras tu tasyarṣeḥ pādyam ānayat ॥

अथ दर्भांश्च वन्याश्च ओषधीर्भरतर्षभ । पवित्रमासनं चैव बृसीं च समुपानयत् ॥

atha darbhāṁś ca vanyāś ca oṣadhīr bharatarṣabha । pavitram āsanaṁ caiva br̥sīṁ ca samupānayat ॥

अथ दक्षिणमावृत्य बृसीं परमशीर्षिकाम् । कृतामन्यायतो दृष्ट्वा ततस्तमृषिरब्रवीत् ॥

atha dakṣiṇam āvr̥tya br̥sīṁ paramaśīrṣikām । kr̥tām anyāyato dr̥ṣṭvā tatas tam r̥ṣir abravīt ॥

कुरुष्वैतां पूर्वशीर्षां भव चोदङ्मुखः शुचिः । स च तत्कृतवाञ्शूद्रः सर्वं यदृषिरब्रवीत् ॥

kuruṣvaitāṁ pūrvaśīrṣāṁ bhava codaṅmukhaḥ śuciḥ । sa ca tat kr̥tavāñ śūdraḥ sarvaṁ yad r̥ṣir abravīt ॥

यथोपदिष्टं मेधावी दर्भादींस्तान्यथातथम् । हव्यकव्यविधिं कृत्स्नमुक्तं तेन तपस्विना ॥

yathopadiṣṭaṁ medhāvī darbhādīṁs tān yathātatham । havyakavyavidhiṁ kr̥tsnam uktaṁ tena tapasvinā ॥

ऋषिणा पितृकार्ये च स च धर्मपथे स्थितः । पितृकार्ये कृते चापि विसृष्टः स जगाम ह ॥

r̥ṣiṇā pitr̥kārye ca sa ca dharmapathe sthitaḥ । pitr̥kārye kr̥te cāpi visr̥ṣṭaḥ sa jagāma ha ॥

अथ दीर्घस्य कालस्य स तप्यञ्शूद्रतापसः । वने पञ्चत्वमगमत्सुकृतेन च तेन वै । अजायत महाराजराजवंशे महाद्युतिः ॥

atha dīrghasya kālasya sa tapyañ śūdratāpasaḥ । vane pañcatvam agamat sukr̥tena ca tena vai । ajāyata mahārājarājavaṁśe mahādyutiḥ ॥

तथैव स ऋषिस्तात कालधर्ममवाप्य ह । पुरोहितकुले विप्र आजातो भरतर्षभ ॥

tathaiva sa r̥ṣis tāta kāladharmam avāpya ha । purohitakule vipra ājāto bharatarṣabha ॥

एवं तौ तत्र संभूतावुभौ शूद्रमुनी तदा । क्रमेण वर्धितौ चापि विद्यासु कुशलावुभौ ॥

evaṁ tau tatra saṁbhūtāv ubhau śūdramunī tadā । krameṇa vardhitau cāpi vidyāsu kuśalāv ubhau ॥

अथर्ववेदे वेदे च बभूवर्षिः सुनिश्चितः । कल्पप्रयोगे चोत्पन्ने ज्योतिषे च परं गतः । सख्ये चापि परा प्रीतिस्तयोश्चापि व्यवर्धत ॥

atharvavede vede ca babhūvarṣiḥ suniścitaḥ । kalpaprayoge cotpanne jyotiṣe ca paraṁ gataḥ । sakhye cāpi parā prītis tayoś cāpi vyavardhata ॥

पितर्युपरते चापि कृतशौचः स भारत । अभिषिक्तः प्रकृतिभी राजपुत्रः स पार्थिवः । अभिषिक्तेन स ऋषिरभिषिक्तः पुरोहितः ॥

pitary uparate cāpi kr̥taśaucaḥ sa bhārata । abhiṣiktaḥ prakr̥tibhī rājaputraḥ sa pārthivaḥ । abhiṣiktena sa r̥ṣir abhiṣiktaḥ purohitaḥ ॥

स तं पुरोधाय सुखमवसद्भरतर्षभ । राज्यं शशास धर्मेण प्रजाश्च परिपालयन् ॥

sa taṁ purodhāya sukham avasad bharatarṣabha । rājyaṁ śaśāsa dharmeṇa prajāś ca paripālayan ॥

पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकार्येषु चासकृत् । उत्स्मयन्प्राहसच्चापि दृष्ट्वा राजा पुरोहितम् । एवं स बहुशो राजन्पुरोधसमुपाहसत् ॥

puṇyāhavācane nityaṁ dharmakāryeṣu cāsakr̥t । utsmayan prāhasac cāpi dr̥ṣṭvā rājā purohitam । evaṁ sa bahuśo rājan purodhasam upāhasat ॥

लक्षयित्वा पुरोधास्तु बहुशस्तं नराधिपम् । उत्स्मयन्तं च सततं दृष्ट्वासौ मन्युमानभूत् ॥

lakṣayitvā purodhās tu bahuśastaṁ narādhipam । utsmayantaṁ ca satataṁ dr̥ṣṭvāsau manyumān abhūt ॥

अथ शून्ये पुरोधास्तु सह राज्ञा समागतः । कथाभिरनुकूलाभी राजानमभिरामयत् ॥

atha śūnye purodhās tu saha rājñā samāgataḥ । kathābhir anukūlābhī rājānam abhirāmayat ॥

ततोऽब्रवीन्नरेन्द्रं स पुरोधा भरतर्षभ । वरमिच्छाम्यहं त्वेकं त्वया दत्तं महाद्युते ॥

tato ’bravīn narendraṁ sa purodhā bharatarṣabha । varam icchāmy ahaṁ tv ekaṁ tvayā dattaṁ mahādyute ॥

राजोवाच । वराणां ते शतं दद्यां किमुतैकं द्विजोत्तम । स्नेहाच्च बहुमानाच्च नास्त्यदेयं हि मे तव ॥

rājovāca । varāṇāṁ te śataṁ dadyāṁ kim utaikaṁ dvijottama । snehāc ca bahumānāc ca nāsty adeyaṁ hi me tava ॥

पुरोहित उवाच । एकं वै वरमिच्छामि यदि तुष्टोऽसि पार्थिव । यद्ददासि महाराज सत्यं तद्वद मानृतम् ॥

purohita uvāca । ekaṁ vai varam icchāmi yadi tuṣṭo ’si pārthiva । yad dadāsi mahārāja satyaṁ tad vada mānr̥tam ॥

भीष्म उवाच । बाढमित्येव तं राजा प्रत्युवाच युधिष्ठिर । यदि ज्ञास्यामि वक्ष्यामि अजानन्न तु संवदे ॥

bhīṣma uvāca । bāḍham ity eva taṁ rājā pratyuvāca yudhiṣṭhira । yadi jñāsyāmi vakṣyāmi ajānan na tu saṁvade ॥

पुरोहित उवाच । पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकृत्येषु चासकृत् । शान्तिहोमेषु च सदा किं त्वं हससि वीक्ष्य माम् ॥

purohita uvāca । puṇyāhavācane nityaṁ dharmakr̥tyeṣu cāsakr̥t । śāntihomeṣu ca sadā kiṁ tvaṁ hasasi vīkṣya mām ॥

सव्रीडं वै भवति हि मनो मे हसता त्वया । कामया शापितो राजन्नान्यथा वक्तुमर्हसि ॥

savrīḍaṁ vai bhavati hi mano me hasatā tvayā । kāmayā śāpito rājan nānyathā vaktum arhasi ॥

भाव्यं हि कारणेनात्र न ते हास्यमकारणम् । कौतूहलं मे सुभृशं तत्त्वेन कथयस्व मे ॥

bhāvyaṁ hi kāraṇenātra na te hāsyam akāraṇam । kautūhalaṁ me subhr̥śaṁ tattvena kathayasva me ॥

राजोवाच । एवमुक्ते त्वया विप्र यदवाच्यं भवेदपि । अवश्यमेव वक्तव्यं शृणुष्वैकमना द्विज ॥

rājovāca । evam ukte tvayā vipra yad avācyaṁ bhaved api । avaśyam eva vaktavyaṁ śr̥ṇuṣvaikamanā dvija ॥

पूर्वदेहे यथा वृत्तं तन्निबोध द्विजोत्तम । जातिं स्मराम्यहं ब्रह्मन्नवधानेन मे शृणु ॥

pūrvadehe yathā vr̥ttaṁ tan nibodha dvijottama । jātiṁ smarāmy ahaṁ brahmann avadhānena me śr̥ṇu ॥

शूद्रोऽहमभवं पूर्वं तापसो भृशसंयुतः । ऋषिरुग्रतपास्त्वं च तदाभूर्द्विजसत्तम ॥

śūdro ’ham abhavaṁ pūrvaṁ tāpaso bhr̥śasaṁyutaḥ । r̥ṣir ugratapās tvaṁ ca tadābhūr dvijasattama ॥

प्रीयता हि तदा ब्रह्मन्ममानुग्रहबुद्धिना । पितृकार्ये त्वया पूर्वमुपदेशः कृतोऽनघ । बृस्यां दर्भेषु हव्ये च कव्ये च मुनिसत्तम ॥

prīyatā hi tadā brahman mamānugrahabuddhinā । pitr̥kārye tvayā pūrvam upadeśaḥ kr̥to ’nagha । br̥syāṁ darbheṣu havye ca kavye ca munisattama ॥

एतेन कर्मदोषेण पुरोधास्त्वमजायथाः । अहं राजा च विप्रेन्द्र पश्य कालस्य पर्ययम् । मत्कृते ह्युपदेशेन त्वया प्राप्तमिदं फलम् ॥

etena karmadoṣeṇa purodhās tvam ajāyathāḥ । ahaṁ rājā ca viprendra paśya kālasya paryayam । matkr̥te hy upadeśena tvayā prāptam idaṁ phalam ॥

एतस्मात्कारणाद्ब्रह्मन्प्रहसे त्वां द्विजोत्तम । न त्वां परिभवन्ब्रह्मन्प्रहसामि गुरुर्भवान् ॥

etasmāt kāraṇād brahman prahase tvāṁ dvijottama । na tvāṁ paribhavan brahman prahasāmi gurur bhavān ॥

विपर्ययेण मे मन्युस्तेन संतप्यते मनः । जातिं स्मराम्यहं तुभ्यमतस्त्वां प्रहसामि वै ॥

viparyayeṇa me manyus tena saṁtapyate manaḥ । jātiṁ smarāmy ahaṁ tubhyam atas tvāṁ prahasāmi vai ॥

एवं तवोग्रं हि तप उपदेशेन नाशितम् । पुरोहितत्वमुत्सृज्य यतस्व त्वं पुनर्भवे ॥

evaṁ tavograṁ hi tapa upadeśena nāśitam । purohitatvam utsr̥jya yatasva tvaṁ punarbhave ॥

इतस्त्वमधमामन्यां मा योनिं प्राप्स्यसे द्विज । गृह्यतां द्रविणं विप्र पूतात्मा भव सत्तम ॥

itas tvam adhamām anyāṁ mā yoniṁ prāpsyase dvija । gr̥hyatāṁ draviṇaṁ vipra pūtātmā bhava sattama ॥

भीष्म उवाच । ततो विसृष्टो राज्ञा तु विप्रो दानान्यनेकशः । ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं भूमिं ग्रामांश्च सर्वशः ॥

bhīṣma uvāca । tato visr̥ṣṭo rājñā tu vipro dānāny anekaśaḥ । brāhmaṇebhyo dadau vittaṁ bhūmiṁ grāmāṁś ca sarvaśaḥ ॥

कृच्छ्राणि चीर्त्वा च ततो यथोक्तानि द्विजोत्तमः । तीर्थानि चाभिगत्वा वै दानानि विविधानि च ॥

kr̥cchrāṇi cīrtvā ca tato yathoktāni dvijottamaḥ । tīrthāni cābhigatvā vai dānāni vividhāni ca ॥

दत्त्वा गाश्चैव विप्राणां पूतात्मा सोऽभवद्द्विजः । तमेव चाश्रमं गत्वा चचार विपुलं तपः ॥

dattvā gāś caiva viprāṇāṁ pūtātmā so ’bhavad dvijaḥ । tam eva cāśramaṁ gatvā cacāra vipulaṁ tapaḥ ॥

ततः सिद्धिं परां प्राप्तो ब्राह्मणो राजसत्तम । संमतश्चाभवत्तेषामाश्रमेऽऽश्रमवासिनाम् ॥

tataḥ siddhiṁ parāṁ prāpto brāhmaṇo rājasattama । saṁmataś cābhavat teṣām āśrame ’’śramavāsinām ॥

एवं प्राप्तो महत्कृच्छ्रमृषिः स नृपसत्तम । ब्राह्मणेन न वक्तव्यं तस्माद्वर्णावरे जने ॥

evaṁ prāpto mahat kr̥cchram r̥ṣiḥ sa nr̥pasattama । brāhmaṇena na vaktavyaṁ tasmād varṇāvare jane ॥

वर्जयेदुपदेशं च सदैव ब्राह्मणो नृप । उपदेशं हि कुर्वाणो द्विजः कृच्छ्रमवाप्नुयात् ॥

varjayed upadeśaṁ ca sadaiva brāhmaṇo nr̥pa । upadeśaṁ hi kurvāṇo dvijaḥ kr̥cchram avāpnuyāt ॥

एषितव्यं सदा वाचा नृपेण द्विजसत्तमात् । न प्रवक्तव्यमिह हि किंचिद्वर्णावरे जने ॥

eṣitavyaṁ sadā vācā nr̥peṇa dvijasattamāt । na pravaktavyam iha hi kiṁ cid varṇāvare jane ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातयः । एतेषु कथयन्राजन्ब्राह्मणो न प्रदुष्यति ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyās trayo varṇā dvijātayaḥ । eteṣu kathayan rājan brāhmaṇo na praduṣyati ॥

तस्मात्सद्भिर्न वक्तव्यं कस्यचित्किंचिदग्रतः । सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य दुर्ज्ञेया ह्यकृतात्मभिः ॥

tasmāt sadbhir na vaktavyaṁ kasya cit kiṁ cid agrataḥ । sūkṣmā gatir hi dharmasya durjñeyā hy akr̥tātmabhiḥ ॥

तस्मान्मौनानि मुनयो दीक्षां कुर्वन्ति चादृताः । दुरुक्तस्य भयाद्राजन्नानुभाषन्ति किंचन ॥

tasmān maunāni munayo dīkṣāṁ kurvanti cādr̥tāḥ । duruktasya bhayād rājan nānubhāṣanti kiṁ cana ॥

धार्मिका गुणसंपन्नाः सत्यार्जवपरायणाः । दुरुक्तवाचाभिहताः प्राप्नुवन्तीह दुष्कृतम् ॥

dhārmikā guṇasaṁpannāḥ satyārjavaparāyaṇāḥ । duruktavācābhihatāḥ prāpnuvantīha duṣkr̥tam ॥

उपदेशो न कर्तव्यः कदाचिदपि कस्यचित् । उपदेशाद्धि तत्पापं ब्राह्मणः समवाप्नुयात् ॥

upadeśo na kartavyaḥ kadā cid api kasya cit । upadeśād dhi tat pāpaṁ brāhmaṇaḥ samavāpnuyāt ॥

विमृश्य तस्मात्प्राज्ञेन वक्तव्यं धर्ममिच्छता । सत्यानृतेन हि कृत उपदेशो हिनस्ति वै ॥

vimr̥śya tasmāt prājñena vaktavyaṁ dharmam icchatā । satyānr̥tena hi kr̥ta upadeśo hinasti vai ॥

वक्तव्यमिह पृष्टेन विनिश्चित्य विपर्ययम् । स चोपदेशः कर्तव्यो येन धर्ममवाप्नुयात् ॥

vaktavyam iha pr̥ṣṭena viniścitya viparyayam । sa copadeśaḥ kartavyo yena dharmam avāpnuyāt ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातमुपदेशे कृते सति । महान्क्लेशो हि भवति तस्मान्नोपदिशेत्क्वचित् ॥

etat te sarvam ākhyātam upadeśe kr̥te sati । mahān kleśo hi bhavati tasmān nopadiśet kva cit ॥