Adhyāya 86

युधिष्ठिर उवाच । उक्ताः पितामहेनेह सुवर्णस्य विधानतः । विस्तरेण प्रदानस्य ये गुणाः श्रुतिलक्षणाः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । uktāḥ pitāmaheneha suvarṇasya vidhānataḥ । vistareṇa pradānasya ye guṇāḥ śrutilakṣaṇāḥ ॥

यत्तु कारणमुत्पत्तेः सुवर्णस्येह कीर्तितम् । स कथं तारकः प्राप्तो निधनं तद्ब्रवीहि मे ॥

yat tu kāraṇam utpatteḥ suvarṇasyeha kīrtitam । sa kathaṁ tārakaḥ prāpto nidhanaṁ tad bravīhi me ॥

उक्तः स देवतानां हि अवध्य इति पार्थिव । न च तस्येह ते मृत्युर्विस्तरेण प्रकीर्तितः ॥

uktaḥ sa devatānāṁ hi avadhya iti pārthiva । na ca tasyeha te mr̥tyur vistareṇa prakīrtitaḥ ॥

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तः कुरुकुलोद्वह । कार्त्स्न्येन तारकवधं परं कौतूहलं हि मे ॥

etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ tvattaḥ kurukulodvaha । kārtsnyena tārakavadhaṁ paraṁ kautūhalaṁ hi me ॥

भीष्म उवाच । विपन्नकृत्या राजेन्द्र देवता ऋषयस्तथा । कृत्तिकाश्चोदयामासुरपत्यभरणाय वै ॥

bhīṣma uvāca । vipannakr̥tyā rājendra devatā r̥ṣayas tathā । kr̥ttikāś codayām āsur apatyabharaṇāya vai ॥

न देवतानां काचिद्धि समर्था जातवेदसः । एकापि शक्ता तं गर्भं संधारयितुमोजसा ॥

na devatānāṁ kā cid dhi samarthā jātavedasaḥ । ekāpi śaktā taṁ garbhaṁ saṁdhārayitum ojasā ॥

षण्णां तासां ततः प्रीतः पावको गर्भधारणात् । स्वेन तेजोविसर्गेण वीर्येण परमेण च ॥

ṣaṇṇāṁ tāsāṁ tataḥ prītaḥ pāvako garbhadhāraṇāt । svena tejovisargeṇa vīryeṇa parameṇa ca ॥

तास्तु षट्कृत्तिका गर्भं पुपुषुर्जातवेदसः । षट्सु वर्त्मसु तेजोऽग्नेः सकलं निहितं प्रभो ॥

tās tu ṣaṭ kr̥ttikā garbhaṁ pupuṣur jātavedasaḥ । ṣaṭsu vartmasu tejo ’gneḥ sakalaṁ nihitaṁ prabho ॥

ततस्ता वर्धमानस्य कुमारस्य महात्मनः । तेजसाभिपरीताङ्ग्यो न क्वचिच्छर्म लेभिरे ॥

tatas tā vardhamānasya kumārasya mahātmanaḥ । tejasābhiparītāṅgyo na kva cic charma lebhire ॥

ततस्तेजःपरीताङ्ग्यः सर्वाः काल उपस्थिते । समं गर्भं सुषुविरे कृत्तिकास्ता नरर्षभ ॥

tatas tejaḥparītāṅgyaḥ sarvāḥ kāla upasthite । samaṁ garbhaṁ suṣuvire kr̥ttikās tā nararṣabha ॥

ततस्तं षडधिष्ठानं गर्भमेकत्वमागतम् । पृथिवी प्रतिजग्राह कान्तीपुरसमीपतः ॥

tatas taṁ ṣaḍadhiṣṭhānaṁ garbham ekatvam āgatam । pr̥thivī pratijagrāha kāntīpurasamīpataḥ ॥

स गर्भो दिव्यसंस्थानो दीप्तिमान्पावकप्रभः । दिव्यं शरवणं प्राप्य ववृधे प्रियदर्शनः ॥

sa garbho divyasaṁsthāno dīptimān pāvakaprabhaḥ । divyaṁ śaravaṇaṁ prāpya vavr̥dhe priyadarśanaḥ ॥

ददृशुः कृत्तिकास्तं तु बालं वह्निसमद्युतिम् । जातस्नेहाश्च सौहार्दात्पुपुषुः स्तन्यविस्रवैः ॥

dadr̥śuḥ kr̥ttikās taṁ tu bālaṁ vahnisamadyutim । jātasnehāś ca sauhārdāt pupuṣuḥ stanyavisravaiḥ ॥

अभवत्कार्त्तिकेयः स त्रैलोक्ये सचराचरे । स्कन्नत्वात्स्कन्दतां चाप गुहावासाद्गुहोऽभवत् ॥

abhavat kārttikeyaḥ sa trailokye sacarācare । skannatvāt skandatāṁ cāpa guhāvāsād guho ’bhavat ॥

ततो देवास्त्रयस्त्रिंशद्दिशश्च सदिगीश्वराः । रुद्रो धाता च विष्णुश्च यज्ञः पूषार्यमा भगः ॥

tato devās trayastriṁśad diśaś ca sadigīśvarāḥ । rudro dhātā ca viṣṇuś ca yajñaḥ pūṣāryamā bhagaḥ ॥

अंशो मित्रश्च साध्याश्च वसवो वासवोऽश्विनौ । आपो वायुर्नभश्चन्द्रो नक्षत्राणि ग्रहा रविः ॥

aṁśo mitraś ca sādhyāś ca vasavo vāsavo ’śvinau । āpo vāyur nabhaś candro nakṣatrāṇi grahā raviḥ ॥

पृथग्भूतानि चान्यानि यानि देवार्पणानि वै । आजग्मुस्तत्र तं द्रष्टुं कुमारं ज्वलनात्मजम् । ऋषयस्तुष्टुवुश्चैव गन्धर्वाश्च जगुस्तथा ॥

pr̥thag bhūtāni cānyāni yāni devārpaṇāni vai । ājagmus tatra taṁ draṣṭuṁ kumāraṁ jvalanātmajam । r̥ṣayas tuṣṭuvuś caiva gandharvāś ca jagus tathā ॥

षडाननं कुमारं तं द्विषडक्षं द्विजप्रियम् । पीनांसं द्वादशभुजं पावकादित्यवर्चसम् ॥

ṣaḍānanaṁ kumāraṁ taṁ dviṣaḍakṣaṁ dvijapriyam । pīnāṁsaṁ dvādaśabhujaṁ pāvakādityavarcasam ॥

शयानं शरगुल्मस्थं दृष्ट्वा देवाः सहर्षिभिः । लेभिरे परमं हर्षं मेनिरे चासुरं हतम् ॥

śayānaṁ śaragulmasthaṁ dr̥ṣṭvā devāḥ saharṣibhiḥ । lebhire paramaṁ harṣaṁ menire cāsuraṁ hatam ॥

ततो देवाः प्रियाण्यस्य सर्व एव समाचरन् । क्रीडतः क्रीडनीयानि ददुः पक्षिगणांश्च ह ॥

tato devāḥ priyāṇy asya sarva eva samācaran । krīḍataḥ krīḍanīyāni daduḥ pakṣigaṇāṁś ca ha ॥

सुपर्णोऽस्य ददौ पत्रं मयूरं चित्रबर्हिणम् । राक्षसाश्च ददुस्तस्मै वराहमहिषावुभौ ॥

suparṇo ’sya dadau patraṁ mayūraṁ citrabarhiṇam । rākṣasāś ca dadus tasmai varāhamahiṣāv ubhau ॥

कुक्कुटं चाग्निसंकाशं प्रददौ वरुणः स्वयम् । चन्द्रमाः प्रददौ मेषमादित्यो रुचिरां प्रभाम् ॥

kukkuṭaṁ cāgnisaṁkāśaṁ pradadau varuṇaḥ svayam । candramāḥ pradadau meṣam ādityo rucirāṁ prabhām ॥

गवां माता च गा देवी ददौ शतसहस्रशः । छागमग्निर्गुणोपेतमिला पुष्पफलं बहु ॥

gavāṁ mātā ca gā devī dadau śatasahasraśaḥ । chāgam agnir guṇopetam ilā puṣpaphalaṁ bahu ॥

सुधन्वा शकटं चैव रथं चामितकूबरम् । वरुणो वारुणान्दिव्यान्भुजंगान्प्रददौ शुभान् । सिंहान्सुरेन्द्रो व्याघ्रांश्च द्वीपिनोऽन्यांश्च दंष्ट्रिणः ॥

sudhanvā śakaṭaṁ caiva rathaṁ cāmitakūbaram । varuṇo vāruṇān divyān bhujaṁgān pradadau śubhān । siṁhān surendro vyāghrāṁś ca dvīpino ’nyāṁś ca daṁṣṭriṇaḥ ॥

श्वापदांश्च बहून्घोरांश्छत्राणि विविधानि च । राक्षसासुरसंघाश्च येऽनुजग्मुस्तमीश्वरम् ॥

śvāpadāṁś ca bahūn ghorāṁś chatrāṇi vividhāni ca । rākṣasāsurasaṁghāś ca ye ’nujagmus tam īśvaram ॥

वर्धमानं तु तं दृष्ट्वा प्रार्थयामास तारकः । उपायैर्बहुभिर्हन्तुं नाशकच्चापि तं विभुम् ॥

vardhamānaṁ tu taṁ dr̥ṣṭvā prārthayām āsa tārakaḥ । upāyair bahubhir hantuṁ nāśakac cāpi taṁ vibhum ॥

सेनापत्येन तं देवाः पूजयित्वा गुहालयम् । शशंसुर्विप्रकारं तं तस्मै तारककारितम् ॥

senāpatyena taṁ devāḥ pūjayitvā guhālayam । śaśaṁsur viprakāraṁ taṁ tasmai tārakakāritam ॥

स विवृद्धो महावीर्यो देवसेनापतिः प्रभुः । जघानामोघया शक्त्या दानवं तारकं गुहः ॥

sa vivr̥ddho mahāvīryo devasenāpatiḥ prabhuḥ । jaghānāmoghayā śaktyā dānavaṁ tārakaṁ guhaḥ ॥

तेन तस्मिन्कुमारेण क्रीडता निहतेऽसुरे । सुरेन्द्रः स्थापितो राज्ये देवानां पुनरीश्वरः ॥

tena tasmin kumāreṇa krīḍatā nihate ’sure । surendraḥ sthāpito rājye devānāṁ punar īśvaraḥ ॥

स सेनापतिरेवाथ बभौ स्कन्दः प्रतापवान् । ईशो गोप्ता च देवानां प्रियकृच्छंकरस्य च ॥

sa senāpatir evātha babhau skandaḥ pratāpavān । īśo goptā ca devānāṁ priyakr̥c chaṁkarasya ca ॥

हिरण्यमूर्तिर्भगवानेष एव च पावकिः । सदा कुमारो देवानां सेनापत्यमवाप्तवान् ॥

hiraṇyamūrtir bhagavān eṣa eva ca pāvakiḥ । sadā kumāro devānāṁ senāpatyam avāptavān ॥

तस्मात्सुवर्णं मङ्गल्यं रत्नमक्षय्यमुत्तमम् । सहजं कार्त्तिकेयस्य वह्नेस्तेजः परं मतम् ॥

tasmāt suvarṇaṁ maṅgalyaṁ ratnam akṣayyam uttamam । sahajaṁ kārttikeyasya vahnes tejaḥ paraṁ matam ॥

एवं रामाय कौरव्य वसिष्ठोऽकथयत्पुरा । तस्मात्सुवर्णदानाय प्रयतस्व नराधिप ॥

evaṁ rāmāya kauravya vasiṣṭho ’kathayat purā । tasmāt suvarṇadānāya prayatasva narādhipa ॥

रामः सुवर्णं दत्त्वा हि विमुक्तः सर्वकिल्बिषैः । त्रिविष्टपे महत्स्थानमवापासुलभं नरैः ॥

rāmaḥ suvarṇaṁ dattvā hi vimuktaḥ sarvakilbiṣaiḥ । triviṣṭape mahat sthānam avāpāsulabhaṁ naraiḥ ॥