Adhyāya 8

युधिष्ठिर उवाच । के पूज्याः के नमस्कार्याः कान्नमस्यसि भारत । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व येषां स्पृहयसे नृप ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ke pūjyāḥ ke namaskāryāḥ kān namasyasi bhārata । etan me sarvam ācakṣva yeṣāṁ spr̥hayase nr̥pa ॥

उत्तमापद्गतस्यापि यत्र ते वर्तते मनः । मनुष्यलोके सर्वस्मिन्यदमुत्रेह चाप्युत ॥

uttamāpadgatasyāpi yatra te vartate manaḥ । manuṣyaloke sarvasmin yad amutreha cāpy uta ॥

भीष्म उवाच । स्पृहयामि द्विजातीनां येषां ब्रह्म परं धनम् । येषां स्वप्रत्ययः स्वर्गस्तपःस्वाध्यायसाधनः ॥

bhīṣma uvāca । spr̥hayāmi dvijātīnāṁ yeṣāṁ brahma paraṁ dhanam । yeṣāṁ svapratyayaḥ svargas tapaḥsvādhyāyasādhanaḥ ॥

येषां वृद्धाश्च बालाश्च पितृपैतामहीं धुरम् । उद्वहन्ति न सीदन्ति तेषां वै स्पृहयाम्यहम् ॥

yeṣāṁ vr̥ddhāś ca bālāś ca pitr̥paitāmahīṁ dhuram । udvahanti na sīdanti teṣāṁ vai spr̥hayāmy aham ॥

विद्यास्वभिविनीतानां दान्तानां मृदुभाषिणाम् । श्रुतवृत्तोपपन्नानां सदाक्षरविदां सताम् ॥

vidyāsv abhivinītānāṁ dāntānāṁ mr̥dubhāṣiṇām । śrutavr̥ttopapannānāṁ sadākṣaravidāṁ satām ॥

संसत्सु वदतां येषां हंसानामिव संघशः । मङ्गल्यरूपा रुचिरा दिव्यजीमूतनिःस्वनाः ॥

saṁsatsu vadatāṁ yeṣāṁ haṁsānām iva saṁghaśaḥ । maṅgalyarūpā rucirā divyajīmūtaniḥsvanāḥ ॥

सम्यगुच्चारिता वाचः श्रूयन्ते हि युधिष्ठिर । शुश्रूषमाणे नृपतौ प्रेत्य चेह सुखावहाः ॥

samyag uccāritā vācaḥ śrūyante hi yudhiṣṭhira । śuśrūṣamāṇe nr̥patau pretya ceha sukhāvahāḥ ॥

ये चापि तेषां श्रोतारः सदा सदसि संमताः । विज्ञानगुणसंपन्नास्तेषां च स्पृहयाम्यहम् ॥

ye cāpi teṣāṁ śrotāraḥ sadā sadasi saṁmatāḥ । vijñānaguṇasaṁpannās teṣāṁ ca spr̥hayāmy aham ॥

सुसंस्कृतानि प्रयताः शुचीनि गुणवन्ति च । ददत्यन्नानि तृप्त्यर्थं ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर । ये चापि सततं राजंस्तेषां च स्पृहयाम्यहम् ॥

susaṁskr̥tāni prayatāḥ śucīni guṇavanti ca । dadaty annāni tr̥ptyarthaṁ brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhira । ye cāpi satataṁ rājaṁs teṣāṁ ca spr̥hayāmy aham ॥

शक्यं ह्येवाहवे योद्धुं न दातुमनसूयितम् । शूरा वीराश्च शतशः सन्ति लोके युधिष्ठिर । तेषां संख्यायमानानां दानशूरो विशिष्यते ॥

śakyaṁ hy evāhave yoddhuṁ na dātum anasūyitam । śūrā vīrāś ca śataśaḥ santi loke yudhiṣṭhira । teṣāṁ saṁkhyāyamānānāṁ dānaśūro viśiṣyate ॥

धन्यः स्यां यद्यहं भूयः सौम्य ब्राह्मणकोऽपि वा । कुले जातो धर्मगतिस्तपोविद्यापरायणः ॥

dhanyaḥ syāṁ yady ahaṁ bhūyaḥ saumya brāhmaṇako ’pi vā । kule jāto dharmagatis tapovidyāparāyaṇaḥ ॥

न मे त्वत्तः प्रियतरो लोकेऽस्मिन्पाण्डुनन्दन । त्वत्तश्च मे प्रियतरा ब्राह्मणा भरतर्षभ ॥

na me tvattaḥ priyataro loke ’smin pāṇḍunandana । tvattaś ca me priyatarā brāhmaṇā bharatarṣabha ॥

यथा मम प्रियतरास्त्वत्तो विप्राः कुरूद्वह । तेन सत्येन गच्छेयं लोकान्यत्र स शंतनुः ॥

yathā mama priyatarās tvatto viprāḥ kurūdvaha । tena satyena gaccheyaṁ lokān yatra sa śaṁtanuḥ ॥

न मे पिता प्रियतरो ब्राह्मणेभ्यस्तथाभवत् । न मे पितुः पिता वापि ये चान्येऽपि सुहृज्जनाः ॥

na me pitā priyataro brāhmaṇebhyas tathābhavat । na me pituḥ pitā vāpi ye cānye ’pi suhr̥jjanāḥ ॥

न हि मे वृजिनं किंचिद्विद्यते ब्राह्मणेष्विह । अणु वा यदि वा स्थूलं विदितं साधुकर्मभिः ॥

na hi me vr̥jinaṁ kiṁ cid vidyate brāhmaṇeṣv iha । aṇu vā yadi vā sthūlaṁ viditaṁ sādhukarmabhiḥ ॥

कर्मणा मनसा वापि वाचा वापि परंतप । यन्मे कृतं ब्राह्मणेषु तेनाद्य न तपाम्यहम् ॥

karmaṇā manasā vāpi vācā vāpi paraṁtapa । yan me kr̥taṁ brāhmaṇeṣu tenādya na tapāmy aham ॥

ब्रह्मण्य इति मामाहुस्तया वाचास्मि तोषितः । एतदेव पवित्रेभ्यः सर्वेभ्यः परमं स्मृतम् ॥

brahmaṇya iti mām āhus tayā vācāsmi toṣitaḥ । etad eva pavitrebhyaḥ sarvebhyaḥ paramaṁ smr̥tam ॥

पश्यामि लोकानमलाञ्छुचीन्ब्राह्मणयायिनः । तेषु मे तात गन्तव्यमह्नाय च चिराय च ॥

paśyāmi lokān amalāñ chucīn brāhmaṇayāyinaḥ । teṣu me tāta gantavyam ahnāya ca cirāya ca ॥

यथा पत्याश्रयो धर्मः स्त्रीणां लोके युधिष्ठिर । स देवः सा गतिर्नान्या क्षत्रियस्य तथा द्विजाः ॥

yathā patyāśrayo dharmaḥ strīṇāṁ loke yudhiṣṭhira । sa devaḥ sā gatir nānyā kṣatriyasya tathā dvijāḥ ॥

क्षत्रियः शतवर्षी च दशवर्षी च ब्राह्मणः । पितापुत्रौ च विज्ञेयौ तयोर्हि ब्राह्मणः पिता ॥

kṣatriyaḥ śatavarṣī ca daśavarṣī ca brāhmaṇaḥ । pitāputrau ca vijñeyau tayor hi brāhmaṇaḥ pitā ॥

नारी तु पत्यभावे वै देवरं कुरुते पतिम् । पृथिवी ब्राह्मणालाभे क्षत्रियं कुरुते पतिम् ॥

nārī tu patyabhāve vai devaraṁ kurute patim । pr̥thivī brāhmaṇālābhe kṣatriyaṁ kurute patim ॥

पुत्रवच्च ततो रक्ष्या उपास्या गुरुवच्च ते । अग्निवच्चोपचर्या वै ब्राह्मणाः कुरुसत्तम ॥

putravac ca tato rakṣyā upāsyā guruvac ca te । agnivac copacaryā vai brāhmaṇāḥ kurusattama ॥

ऋजून्सतः सत्यशीलान्सर्वभूतहिते रतान् । आशीविषानिव क्रुद्धान्द्विजानुपचरेत्सदा ॥

r̥jūn sataḥ satyaśīlān sarvabhūtahite ratān । āśīviṣān iva kruddhān dvijān upacaret sadā ॥

तेजसस्तपसश्चैव नित्यं बिभ्येद्युधिष्ठिर । उभे चैते परित्याज्ये तेजश्चैव तपस्तथा ॥

tejasas tapasaś caiva nityaṁ bibhyed yudhiṣṭhira । ubhe caite parityājye tejaś caiva tapas tathā ॥

व्यवसायस्तयोः शीघ्रमुभयोरेव विद्यते । हन्युः क्रुद्धा महाराज ब्राह्मणा ये तपस्विनः ॥

vyavasāyas tayoḥ śīghram ubhayor eva vidyate । hanyuḥ kruddhā mahārāja brāhmaṇā ye tapasvinaḥ ॥

भूयः स्यादुभयं दत्तं ब्राह्मणाद्यदकोपनात् । कुर्यादुभयतःशेषं दत्तशेषं न शेषयेत् ॥

bhūyaḥ syād ubhayaṁ dattaṁ brāhmaṇād yad akopanāt । kuryād ubhayataḥśeṣaṁ dattaśeṣaṁ na śeṣayet ॥

दण्डपाणिर्यथा गोषु पालो नित्यं स्थिरो भवेत् । ब्राह्मणान्ब्रह्म च तथा क्षत्रियः परिपालयेत् ॥

daṇḍapāṇir yathā goṣu pālo nityaṁ sthiro bhavet । brāhmaṇān brahma ca tathā kṣatriyaḥ paripālayet ॥

पितेव पुत्रान्रक्षेथा ब्राह्मणान्ब्रह्मतेजसः । गृहे चैषामवेक्षेथाः कच्चिदस्तीह जीवनम् ॥

piteva putrān rakṣethā brāhmaṇān brahmatejasaḥ । gr̥he caiṣām avekṣethāḥ kaccid astīha jīvanam ॥