Adhyāya 76

वैशंपायन उवाच । ततो युधिष्ठिरो राजा भूयः शांतनवं नृप । गोदाने विस्तरं धीमान्पप्रच्छ विनयान्वितः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato yudhiṣṭhiro rājā bhūyaḥ śāṁtanavaṁ nr̥pa । godāne vistaraṁ dhīmān papraccha vinayānvitaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । गोप्रदाने गुणान्सम्यक्पुनः प्रब्रूहि भारत । न हि तृप्याम्यहं वीर शृण्वानोऽमृतमीदृशम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । gopradāne guṇān samyak punaḥ prabrūhi bhārata । na hi tr̥pyāmy ahaṁ vīra śr̥ṇvāno ’mr̥tam īdr̥śam ॥

इत्युक्तो धर्मराजेन तदा शांतनवो नृप । सम्यगाह गुणांस्तस्मै गोप्रदानस्य केवलान् ॥

ity ukto dharmarājena tadā śāṁtanavo nr̥pa । samyag āha guṇāṁs tasmai gopradānasya kevalān ॥

भीष्म उवाच । वत्सलां गुणसंपन्नां तरुणीं वस्त्रसंवृताम् । दत्त्वेदृशीं गां विप्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

bhīṣma uvāca । vatsalāṁ guṇasaṁpannāṁ taruṇīṁ vastrasaṁvr̥tām । dattvedr̥śīṁ gāṁ viprāya sarvapāpaiḥ pramucyate ॥

असुर्या नाम ते लोका गां दत्त्वा तत्र गच्छति । पीतोदकां जग्धतृणां नष्टदुग्धां निरिन्द्रियाम् ॥

asuryā nāma te lokā gāṁ dattvā tatra gacchati । pītodakāṁ jagdhatr̥ṇāṁ naṣṭadugdhāṁ nirindriyām ॥

जरोग्रामुपयुक्तार्थां जीर्णां कूपमिवाजलम् । दत्त्वा तमः प्रविशति द्विजं क्लेशेन योजयेत् ॥

jarogrām upayuktārthāṁ jīrṇāṁ kūpam ivājalam । dattvā tamaḥ praviśati dvijaṁ kleśena yojayet ॥

दुष्टा रुष्टा व्याधिता दुर्बला वा; न दातव्या याश्च मूल्यैरदत्तैः । क्लेशैर्विप्रं योऽफलैः संयुनक्ति; तस्यावीर्याश्चाफलाश्चैव लोकाः ॥

duṣṭā ruṣṭā vyādhitā durbalā vā; na dātavyā yāś ca mūlyair adattaiḥ । kleśair vipraṁ yo ’phalaiḥ saṁyunakti; tasyāvīryāś cāphalāś caiva lokāḥ ॥

बलान्विताः शीलवयोपपन्नाः; सर्वाः प्रशंसन्ति सुगन्धवत्यः । यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा; तथार्जुनीनां कपिला वरिष्ठा ॥

balānvitāḥ śīlavayopapannāḥ; sarvāḥ praśaṁsanti sugandhavatyaḥ । yathā hi gaṅgā saritāṁ variṣṭhā; tathārjunīnāṁ kapilā variṣṭhā ॥

युधिष्ठिर उवाच । कस्मात्समाने बहुलाप्रदाने; सद्भिः प्रशस्तं कपिलाप्रदानम् । विशेषमिच्छामि महानुभाव; श्रोतुं समर्थो हि भवान्प्रवक्तुम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kasmāt samāne bahulāpradāne; sadbhiḥ praśastaṁ kapilāpradānam । viśeṣam icchāmi mahānubhāva; śrotuṁ samartho hi bhavān pravaktum ॥

भीष्म उवाच । वृद्धानां ब्रुवतां तात श्रुतं मे यत्प्रभाषसे । वक्ष्यामि तदशेषेण रोहिण्यो निर्मिता यथा ॥

bhīṣma uvāca । vr̥ddhānāṁ bruvatāṁ tāta śrutaṁ me yat prabhāṣase । vakṣyāmi tad aśeṣeṇa rohiṇyo nirmitā yathā ॥

प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा । असृजद्वृत्तिमेवाग्रे प्रजानां हितकाम्यया ॥

prajāḥ sr̥jeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṁ dakṣaḥ svayaṁbhuvā । asr̥jad vr̥ttim evāgre prajānāṁ hitakāmyayā ॥

यथा ह्यमृतमाश्रित्य वर्तयन्ति दिवौकसः । तथा वृत्तिं समाश्रित्य वर्तयन्ति प्रजा विभो ॥

yathā hy amr̥tam āśritya vartayanti divaukasaḥ । tathā vr̥ttiṁ samāśritya vartayanti prajā vibho ॥

अचरेभ्यश्च भूतेभ्यश्चराः श्रेष्ठास्ततो नराः । ब्राह्मणाश्च ततः श्रेष्ठास्तेषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥

acarebhyaś ca bhūtebhyaś carāḥ śreṣṭhās tato narāḥ । brāhmaṇāś ca tataḥ śreṣṭhās teṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ ॥

यज्ञैराप्यायते सोमः स च गोषु प्रतिष्ठितः । सर्वे देवाः प्रमोदन्ते पूर्ववृत्तास्ततः प्रजाः ॥

yajñair āpyāyate somaḥ sa ca goṣu pratiṣṭhitaḥ । sarve devāḥ pramodante pūrvavr̥ttās tataḥ prajāḥ ॥

एतान्येव तु भूतानि प्राक्रोशन्वृत्तिकाङ्क्षया । वृत्तिदं चान्वपद्यन्त तृषिताः पितृमातृवत् ॥

etāny eva tu bhūtāni prākrośan vr̥ttikāṅkṣayā । vr̥ttidaṁ cānvapadyanta tr̥ṣitāḥ pitr̥mātr̥vat ॥

इतीदं मनसा गत्वा प्रजासर्गार्थमात्मनः । प्रजापतिर्बलाधानममृतं प्रापिबत्तदा ॥

itīdaṁ manasā gatvā prajāsargārtham ātmanaḥ । prajāpatir balādhānam amr̥taṁ prāpibat tadā ॥

स गतस्तस्य तृप्तिं तु गन्धं सुरभिमुद्गिरन् । ददर्शोद्गारसंवृत्तां सुरभिं मुखजां सुताम् ॥

sa gatas tasya tr̥ptiṁ tu gandhaṁ surabhim udgiran । dadarśodgārasaṁvr̥ttāṁ surabhiṁ mukhajāṁ sutām ॥

सासृजत्सौरभेयीस्तु सुरभिर्लोकमातरः । सुवर्णवर्णाः कपिलाः प्रजानां वृत्तिधेनवः ॥

sāsr̥jat saurabheyīs tu surabhir lokamātaraḥ । suvarṇavarṇāḥ kapilāḥ prajānāṁ vr̥ttidhenavaḥ ॥

तासाममृतवर्णानां क्षरन्तीनां समन्ततः । बभूवामृतजः फेनः स्रवन्तीनामिवोर्मिजः ॥

tāsām amr̥tavarṇānāṁ kṣarantīnāṁ samantataḥ । babhūvāmr̥tajaḥ phenaḥ sravantīnām ivormijaḥ ॥

स वत्समुखविभ्रष्टो भवस्य भुवि तिष्ठतः । शिरस्यवाप तत्क्रुद्धः स तदोदैक्षत प्रभुः । ललाटप्रभवेनाक्ष्णा रोहिणीः प्रदहन्निव ॥

sa vatsamukhavibhraṣṭo bhavasya bhuvi tiṣṭhataḥ । śirasy avāpa tat kruddhaḥ sa tadodaikṣata prabhuḥ । lalāṭaprabhavenākṣṇā rohiṇīḥ pradahann iva ॥

तत्तेजस्तु ततो रौद्रं कपिला गा विशां पते । नानावर्णत्वमनयन्मेघानिव दिवाकरः ॥

tat tejas tu tato raudraṁ kapilā gā viśāṁ pate । nānāvarṇatvam anayan meghān iva divākaraḥ ॥

यास्तु तस्मादपक्रम्य सोममेवाभिसंश्रिताः । यथोत्पन्नाः स्ववर्णस्थास्ता नीता नान्यवर्णताम् ॥

yās tu tasmād apakramya somam evābhisaṁśritāḥ । yathotpannāḥ svavarṇasthās tā nītā nānyavarṇatām ॥

अथ क्रुद्धं महादेवं प्रजापतिरभाषत । अमृतेनावसिक्तस्त्वं नोच्छिष्टं विद्यते गवाम् ॥

atha kruddhaṁ mahādevaṁ prajāpatir abhāṣata । amr̥tenāvasiktas tvaṁ nocchiṣṭaṁ vidyate gavām ॥

यथा ह्यमृतमादाय सोमो विष्यन्दते पुनः । तथा क्षीरं क्षरन्त्येता रोहिण्योऽमृतसंभवाः ॥

yathā hy amr̥tam ādāya somo viṣyandate punaḥ । tathā kṣīraṁ kṣaranty etā rohiṇyo ’mr̥tasaṁbhavāḥ ॥

न दुष्यत्यनिलो नाग्निर्न सुवर्णं न चोदधिः । नामृतेनामृतं पीतं वत्सपीता न वत्सला ॥

na duṣyaty anilo nāgnir na suvarṇaṁ na codadhiḥ । nāmr̥tenāmr̥taṁ pītaṁ vatsapītā na vatsalā ॥

इमाँल्लोकान्भरिष्यन्ति हविषा प्रस्नवेन च । आसामैश्वर्यमश्नीहि सर्वामृतमयं शुभम् ॥

imām̐l lokān bhariṣyanti haviṣā prasnavena ca । āsām aiśvaryam aśnīhi sarvāmr̥tamayaṁ śubham ॥

वृषभं च ददौ तस्मै सह ताभिः प्रजापतिः । प्रसादयामास मनस्तेन रुद्रस्य भारत ॥

vr̥ṣabhaṁ ca dadau tasmai saha tābhiḥ prajāpatiḥ । prasādayām āsa manas tena rudrasya bhārata ॥

प्रीतश्चापि महादेवश्चकार वृषभं तदा । ध्वजं च वाहनं चैव तस्मात्स वृषभध्वजः ॥

prītaś cāpi mahādevaś cakāra vr̥ṣabhaṁ tadā । dhvajaṁ ca vāhanaṁ caiva tasmāt sa vr̥ṣabhadhvajaḥ ॥

ततो देवैर्महादेवस्तदा पशुपतिः कृतः । ईश्वरः स गवां मध्ये वृषाङ्क इति चोच्यते ॥

tato devair mahādevas tadā paśupatiḥ kr̥taḥ । īśvaraḥ sa gavāṁ madhye vr̥ṣāṅka iti cocyate ॥

एवमव्यग्रवर्णानां कपिलानां महौजसाम् । प्रदाने प्रथमः कल्पः सर्वासामेव कीर्तितः ॥

evam avyagravarṇānāṁ kapilānāṁ mahaujasām । pradāne prathamaḥ kalpaḥ sarvāsām eva kīrtitaḥ ॥

लोकज्येष्ठा लोकवृत्तिप्रवृत्ता; रुद्रोपेताः सोमविष्यन्दभूताः । सौम्याः पुण्याः कामदाः प्राणदाश्च; गा वै दत्त्वा सर्वकामप्रदः स्यात् ॥

lokajyeṣṭhā lokavr̥ttipravr̥ttā; rudropetāḥ somaviṣyandabhūtāḥ । saumyāḥ puṇyāḥ kāmadāḥ prāṇadāś ca; gā vai dattvā sarvakāmapradaḥ syāt ॥

इमं गवां प्रभवविधानमुत्तमं; पठन्सदा शुचिरतिमङ्गलप्रियः । विमुच्यते कलिकलुषेण मानवः; प्रियं सुतान्पशुधनमाप्नुयात्तथा ॥

imaṁ gavāṁ prabhavavidhānam uttamaṁ; paṭhan sadā śucir atimaṅgalapriyaḥ । vimucyate kalikaluṣeṇa mānavaḥ; priyaṁ sutān paśudhanam āpnuyāt tathā ॥

हव्यं कव्यं तर्पणं शान्तिकर्म; यानं वासो वृद्धबालस्य पुष्टिम् । एतान्सर्वान्गोप्रदाने गुणान्वै; दाता राजन्नाप्नुयाद्वै सदैव ॥

havyaṁ kavyaṁ tarpaṇaṁ śāntikarma; yānaṁ vāso vr̥ddhabālasya puṣṭim । etān sarvān gopradāne guṇān vai; dātā rājann āpnuyād vai sadaiva ॥

वैशंपायन उवाच । पितामहस्याथ निशम्य वाक्यं; राजा सह भ्रातृभिराजमीढः । सौवर्णकांस्योपदुहास्ततो गाः; पार्थो ददौ ब्राह्मणसत्तमेभ्यः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । pitāmahasyātha niśamya vākyaṁ; rājā saha bhrātr̥bhir ājamīḍhaḥ । sauvarṇakāṁsyopaduhās tato gāḥ; pārtho dadau brāhmaṇasattamebhyaḥ ॥

तथैव तेभ्योऽभिददौ द्विजेभ्यो; गवां सहस्राणि शतानि चैव । यज्ञान्समुद्दिश्य च दक्षिणार्थे; लोकान्विजेतुं परमां च कीर्तिम् ॥

tathaiva tebhyo ’bhidadau dvijebhyo; gavāṁ sahasrāṇi śatāni caiva । yajñān samuddiśya ca dakṣiṇārthe; lokān vijetuṁ paramāṁ ca kīrtim ॥