Adhyāya 75

युधिष्ठिर उवाच । विधिं गवां परमहं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । येन ताञ्शाश्वताँल्लोकानखिलानश्नुवीमहि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । vidhiṁ gavāṁ param ahaṁ śrotum icchāmi tattvataḥ । yena tāñ śāśvatām̐l lokān akhilān aśnuvīmahi ॥

भीष्म उवाच । न गोदानात्परं किंचिद्विद्यते वसुधाधिप । गौर्हि न्यायागता दत्ता सद्यस्तारयते कुलम् ॥

bhīṣma uvāca । na godānāt paraṁ kiṁ cid vidyate vasudhādhipa । gaur hi nyāyāgatā dattā sadyas tārayate kulam ॥

सतामर्थे सम्यगुत्पादितो यः; स वै कॢप्तः सम्यगिष्टः प्रजाभ्यः । तस्मात्पूर्वं ह्यादिकाले प्रवृत्तं; गवां दाने शृणु राजन्विधिं मे ॥

satām arthe samyag utpādito yaḥ; sa vai kl̥ptaḥ samyag iṣṭaḥ prajābhyaḥ । tasmāt pūrvaṁ hy ādikāle pravr̥ttaṁ; gavāṁ dāne śr̥ṇu rājan vidhiṁ me ॥

पुरा गोषूपनीतासु गोषु संदिग्धदर्शिना । मान्धात्रा प्रकृतं प्रश्नं बृहस्पतिरभाषत ॥

purā goṣūpanītāsu goṣu saṁdigdhadarśinā । māndhātrā prakr̥taṁ praśnaṁ br̥haspatir abhāṣata ॥

द्विजातिमभिसत्कृत्य श्वः कालमभिवेद्य च । प्रदानार्थे नियुञ्जीत रोहिणीं नियतव्रतः ॥

dvijātim abhisatkr̥tya śvaḥ kālam abhivedya ca । pradānārthe niyuñjīta rohiṇīṁ niyatavrataḥ ॥

आह्वानं च प्रयुञ्जीत समङ्गे बहुलेति च । प्रविश्य च गवां मध्यमिमां श्रुतिमुदाहरेत् ॥

āhvānaṁ ca prayuñjīta samaṅge bahuleti ca । praviśya ca gavāṁ madhyam imāṁ śrutim udāharet ॥

गौर्मे माता गोवृषभः पिता मे; दिवं शर्म जगती मे प्रतिष्ठा । प्रपद्यैवं शर्वरीमुष्य गोषु; मुनिर्वाणीमुत्सृजेद्गोप्रदाने ॥

gaur me mātā govr̥ṣabhaḥ pitā me; divaṁ śarma jagatī me pratiṣṭhā । prapadyaivaṁ śarvarīm uṣya goṣu; munir vāṇīm utsr̥jed gopradāne ॥

स तामेकां निशां गोभिः समसख्यः समव्रतः । ऐकात्म्यगमनात्सद्यः कल्मषाद्विप्रमुच्यते ॥

sa tām ekāṁ niśāṁ gobhiḥ samasakhyaḥ samavrataḥ । aikātmyagamanāt sadyaḥ kalmaṣād vipramucyate ॥

उत्सृष्टवृषवत्सा हि प्रदेया सूर्यदर्शने । त्रिविधं प्रतिपत्तव्यमर्थवादाशिषः स्तवाः ॥

utsr̥ṣṭavr̥ṣavatsā hi pradeyā sūryadarśane । trividhaṁ pratipattavyam arthavādāśiṣaḥ stavāḥ ॥

ऊर्जस्विन्य ऊर्जमेधाश्च यज्ञो; गर्भोऽमृतस्य जगतश्च प्रतिष्ठा । क्षितौ राधःप्रभवः शश्वदेव; प्राजापत्याः सर्वमित्यर्थवादः ॥

ūrjasvinya ūrjamedhāś ca yajño; garbho ’mr̥tasya jagataś ca pratiṣṭhā । kṣitau rādhaḥprabhavaḥ śaśvad eva; prājāpatyāḥ sarvam ity arthavādaḥ ॥

गावो ममैनः प्रणुदन्तु सौर्या;स्तथा सौम्याः स्वर्गयानाय सन्तु । आम्नाता मे ददतीराश्रयं तु; तथानुक्ताः सन्तु सर्वाशिषो मे ॥

gāvo mamainaḥ praṇudantu sauryās; tathā saumyāḥ svargayānāya santu । āmnātā me dadatīr āśrayaṁ tu; tathānuktāḥ santu sarvāśiṣo me ॥

शेषोत्सर्गे कर्मभिर्देहमोक्षे; सरस्वत्यः श्रेयसि संप्रवृत्ताः । यूयं नित्यं पुण्यकर्मोपवाह्या; दिशध्वं मे गतिमिष्टां प्रपन्नाः ॥

śeṣotsarge karmabhir dehamokṣe; sarasvatyaḥ śreyasi saṁpravr̥ttāḥ । yūyaṁ nityaṁ puṇyakarmopavāhyā; diśadhvaṁ me gatim iṣṭāṁ prapannāḥ ॥

या वै यूयं सोऽहमद्यैकभावो; युष्मान्दत्त्वा चाहमात्मप्रदाता । मनश्च्युता मनएवोपपन्नाः; संधुक्षध्वं सौम्यरूपोग्ररूपाः ॥

yā vai yūyaṁ so ’ham adyaikabhāvo; yuṣmān dattvā cāham ātmapradātā । manaścyutā manaevopapannāḥ; saṁdhukṣadhvaṁ saumyarūpograrūpāḥ ॥

एवं तस्याग्रे पूर्वमर्धं वदेत; गवां दाता विधिवत्पूर्वदृष्टम् । प्रतिब्रूयाच्छेषमर्धं द्विजातिः; प्रतिगृह्णन्वै गोप्रदाने विधिज्ञः ॥

evaṁ tasyāgre pūrvam ardhaṁ vadeta; gavāṁ dātā vidhivat pūrvadr̥ṣṭam । pratibrūyāc cheṣam ardhaṁ dvijātiḥ; pratigr̥hṇan vai gopradāne vidhijñaḥ ॥

गां ददानीति वक्तव्यमर्घ्यवस्त्रवसुप्रदः । ऊधस्या भरितव्या च वैष्णवीति च चोदयेत् ॥

gāṁ dadānīti vaktavyam arghyavastravasupradaḥ । ūdhasyā bharitavyā ca vaiṣṇavīti ca codayet ॥

नाम संकीर्तयेत्तस्या यथासंख्योत्तरं स वै । फलं षड्विंशदष्टौ च सहस्राणि च विंशतिः ॥

nāma saṁkīrtayet tasyā yathāsaṁkhyottaraṁ sa vai । phalaṁ ṣaḍviṁśad aṣṭau ca sahasrāṇi ca viṁśatiḥ ॥

एवमेतान्गुणान्वृद्धान्गवादीनां यथाक्रमम् । गोप्रदाता समाप्नोति समस्तानष्टमे क्रमे ॥

evam etān guṇān vr̥ddhān gavādīnāṁ yathākramam । gopradātā samāpnoti samastān aṣṭame krame ॥

गोदः शीली निर्भयश्चार्घदाता; न स्याद्दुःखी वसुदाता च कामी । ऊधस्योढा भारत यश्च विद्वा;न्व्याख्यातास्ते वैष्णवाश्चन्द्रलोकाः ॥

godaḥ śīlī nirbhayaś cārghadātā; na syād duḥkhī vasudātā ca kāmī । ūdhasyoḍhā bhārata yaś ca vidvān; vyākhyātās te vaiṣṇavāś candralokāḥ ॥

गा वै दत्त्वा गोव्रती स्यात्त्रिरात्रं; निशां चैकां संवसेतेह ताभिः । काम्याष्टम्यां वर्तितव्यं त्रिरात्रं; रसैर्वा गोः शकृता प्रस्नवैर्वा ॥

gā vai dattvā govratī syāt trirātraṁ; niśāṁ caikāṁ saṁvaseteha tābhiḥ । kāmyāṣṭamyāṁ vartitavyaṁ trirātraṁ; rasair vā goḥ śakr̥tā prasnavair vā ॥

वेदव्रती स्याद्वृषभप्रदाता; वेदावाप्तिर्गोयुगस्य प्रदाने । तथा गवां विधिमासाद्य यज्वा; लोकानग्र्यान्विन्दते नाविधिज्ञः ॥

vedavratī syād vr̥ṣabhapradātā; vedāvāptir goyugasya pradāne । tathā gavāṁ vidhim āsādya yajvā; lokān agryān vindate nāvidhijñaḥ ॥

कामान्सर्वान्पार्थिवानेकसंस्था;न्यो वै दद्यात्कामदुघां च धेनुम् । सम्यक्ताः स्युर्हव्यकव्यौघवत्य;स्तासामुक्ष्णां ज्यायसां संप्रदानम् ॥

kāmān sarvān pārthivān ekasaṁsthān; yo vai dadyāt kāmadughāṁ ca dhenum । samyak tāḥ syur havyakavyaughavatyas; tāsām ukṣṇāṁ jyāyasāṁ saṁpradānam ॥

न चाशिष्यायाव्रतायोपकुर्या;न्नाश्रद्दधानाय न वक्रबुद्धये । गुह्यो ह्ययं सर्वलोकस्य धर्मो; नेमं धर्मं यत्र तत्र प्रजल्पेत् ॥

na cāśiṣyāyāvratāyopakuryān; nāśraddadhānāya na vakrabuddhaye । guhyo hy ayaṁ sarvalokasya dharmo; nemaṁ dharmaṁ yatra tatra prajalpet ॥

सन्ति लोके श्रद्दधाना मनुष्याः; सन्ति क्षुद्रा राक्षसा मानुषेषु । येषां दानं दीयमानं ह्यनिष्टं; नास्तिक्यं चाप्याश्रयन्ते ह्यपुण्याः ॥

santi loke śraddadhānā manuṣyāḥ; santi kṣudrā rākṣasā mānuṣeṣu । yeṣāṁ dānaṁ dīyamānaṁ hy aniṣṭaṁ; nāstikyaṁ cāpy āśrayante hy apuṇyāḥ ॥

बार्हस्पत्यं वाक्यमेतन्निशम्य; ये राजानो गोप्रदानानि कृत्वा । लोकान्प्राप्ताः पुण्यशीलाः सुवृत्ता;स्तान्मे राजन्कीर्त्यमानान्निबोध ॥

bārhaspatyaṁ vākyam etan niśamya; ye rājāno gopradānāni kr̥tvā । lokān prāptāḥ puṇyaśīlāḥ suvr̥ttās; tān me rājan kīrtyamānān nibodha ॥

उशीनरो विष्वगश्वो नृगश्च; भगीरथो विश्रुतो यौवनाश्वः । मान्धाता वै मुचुकुन्दश्च राजा; भूरिद्युम्नो नैषधः सोमकश्च ॥

uśīnaro viṣvagaśvo nr̥gaś ca; bhagīratho viśruto yauvanāśvaḥ । māndhātā vai mucukundaś ca rājā; bhūridyumno naiṣadhaḥ somakaś ca ॥

पुरूरवा भरतश्चक्रवर्ती; यस्यान्वये भारताः सर्व एव । तथा वीरो दाशरथिश्च रामो; ये चाप्यन्ये विश्रुताः कीर्तिमन्तः ॥

purūravā bharataś cakravartī; yasyānvaye bhāratāḥ sarva eva । tathā vīro dāśarathiś ca rāmo; ye cāpy anye viśrutāḥ kīrtimantaḥ ॥

तथा राजा पृथुकर्मा दिलीपो; दिवं प्राप्तो गोप्रदाने विधिज्ञः । यज्ञैर्दानैस्तपसा राजधर्मै;र्मान्धाताभूद्गोप्रदानैश्च युक्तः ॥

tathā rājā pr̥thukarmā dilīpo; divaṁ prāpto gopradāne vidhijñaḥ । yajñair dānais tapasā rājadharmair; māndhātābhūd gopradānaiś ca yuktaḥ ॥

तस्मात्पार्थ त्वमपीमां मयोक्तां; बार्हस्पतीं भारतीं धारयस्व । द्विजाग्र्येभ्यः संप्रयच्छ प्रतीतो; गाः पुण्या वै प्राप्य राज्यं कुरूणाम् ॥

tasmāt pārtha tvam apīmāṁ mayoktāṁ; bārhaspatīṁ bhāratīṁ dhārayasva । dvijāgryebhyaḥ saṁprayaccha pratīto; gāḥ puṇyā vai prāpya rājyaṁ kurūṇām ॥

वैशंपायन उवाच । तथा सर्वं कृतवान्धर्मराजो; भीष्मेणोक्तो विधिवद्गोप्रदाने । स मान्धातुर्देवदेवोपदिष्टं; सम्यग्धर्मं धारयामास राजा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā sarvaṁ kr̥tavān dharmarājo; bhīṣmeṇokto vidhivad gopradāne । sa māndhātur devadevopadiṣṭaṁ; samyag dharmaṁ dhārayām āsa rājā ॥

इति नृप सततं गवां प्रदाने; यवशकलान्सह गोमयैः पिबानः । क्षितितलशयनः शिखी यतात्मा; वृष इव राजवृषस्तदा बभूव ॥

iti nr̥pa satataṁ gavāṁ pradāne; yavaśakalān saha gomayaiḥ pibānaḥ । kṣititalaśayanaḥ śikhī yatātmā; vr̥ṣa iva rājavr̥ṣas tadā babhūva ॥

स नृपतिरभवत्सदैव ताभ्यः; प्रयतमना ह्यभिसंस्तुवंश्च गा वै । नृपधुरि च न गामयुङ्क्त भूय;स्तुरगवरैरगमच्च यत्र तत्र ॥

sa nr̥patir abhavat sadaiva tābhyaḥ; prayatamanā hy abhisaṁstuvaṁś ca gā vai । nr̥padhuri ca na gām ayuṅkta bhūyas; turagavarair agamac ca yatra tatra ॥