Adhyāya 74

युधिष्ठिर उवाच । विस्रम्भितोऽहं भवता धर्मान्प्रवदता विभो । प्रवक्ष्यामि तु संदेहं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । visrambhito ’haṁ bhavatā dharmān pravadatā vibho । pravakṣyāmi tu saṁdehaṁ tan me brūhi pitāmaha ॥

व्रतानां किं फलं प्रोक्तं कीदृशं वा महाद्युते । नियमानां फलं किं च स्वधीतस्य च किं फलम् ॥

vratānāṁ kiṁ phalaṁ proktaṁ kīdr̥śaṁ vā mahādyute । niyamānāṁ phalaṁ kiṁ ca svadhītasya ca kiṁ phalam ॥

दमस्येह फलं किं च वेदानां धारणे च किम् । अध्यापने फलं किं च सर्वमिच्छामि वेदितुम् ॥

damasyeha phalaṁ kiṁ ca vedānāṁ dhāraṇe ca kim । adhyāpane phalaṁ kiṁ ca sarvam icchāmi veditum ॥

अप्रतिग्राहके किं च फलं लोके पितामह । तस्य किं च फलं दृष्टं श्रुतं यः संप्रयच्छति ॥

apratigrāhake kiṁ ca phalaṁ loke pitāmaha । tasya kiṁ ca phalaṁ dr̥ṣṭaṁ śrutaṁ yaḥ saṁprayacchati ॥

स्वकर्मनिरतानां च शूराणां चापि किं फलम् । सत्ये च किं फलं प्रोक्तं ब्रह्मचर्ये च किं फलम् ॥

svakarmaniratānāṁ ca śūrāṇāṁ cāpi kiṁ phalam । satye ca kiṁ phalaṁ proktaṁ brahmacarye ca kiṁ phalam ॥

पितृशुश्रूषणे किं च मातृशुश्रूषणे तथा । आचार्यगुरुशुश्रूषास्वनुक्रोशानुकम्पने ॥

pitr̥śuśrūṣaṇe kiṁ ca mātr̥śuśrūṣaṇe tathā । ācāryaguruśuśrūṣāsv anukrośānukampane ॥

एतत्सर्वमशेषेण पितामह यथातथम् । वेत्तुमिच्छामि धर्मज्ञ परं कौतूहलं हि मे ॥

etat sarvam aśeṣeṇa pitāmaha yathātatham । vettum icchāmi dharmajña paraṁ kautūhalaṁ hi me ॥

भीष्म उवाच । यो व्रतं वै यथोद्दिष्टं तथा संप्रतिपद्यते । अखण्डं सम्यगारब्धं तस्य लोकाः सनातनाः ॥

bhīṣma uvāca । yo vrataṁ vai yathoddiṣṭaṁ tathā saṁpratipadyate । akhaṇḍaṁ samyag ārabdhaṁ tasya lokāḥ sanātanāḥ ॥

नियमानां फलं राजन्प्रत्यक्षमिह दृश्यते । नियमानां क्रतूनां च त्वयावाप्तमिदं फलम् ॥

niyamānāṁ phalaṁ rājan pratyakṣam iha dr̥śyate । niyamānāṁ kratūnāṁ ca tvayāvāptam idaṁ phalam ॥

स्वधीतस्यापि च फलं दृश्यतेऽमुत्र चेह च । इहलोकेऽर्थवान्नित्यं ब्रह्मलोके च मोदते ॥

svadhītasyāpi ca phalaṁ dr̥śyate ’mutra ceha ca । ihaloke ’rthavān nityaṁ brahmaloke ca modate ॥

दमस्य तु फलं राजञ्शृणु त्वं विस्तरेण मे । दान्ताः सर्वत्र सुखिनो दान्ताः सर्वत्र निर्वृताः ॥

damasya tu phalaṁ rājañ śr̥ṇu tvaṁ vistareṇa me । dāntāḥ sarvatra sukhino dāntāḥ sarvatra nirvr̥tāḥ ॥

यत्रेच्छागामिनो दान्ताः सर्वशत्रुनिषूदनाः । प्रार्थयन्ति च यद्दान्ता लभन्ते तन्न संशयः ॥

yatrecchāgāmino dāntāḥ sarvaśatruniṣūdanāḥ । prārthayanti ca yad dāntā labhante tan na saṁśayaḥ ॥

युज्यन्ते सर्वकामैर्हि दान्ताः सर्वत्र पाण्डव । स्वर्गे तथा प्रमोदन्ते तपसा विक्रमेण च ॥

yujyante sarvakāmair hi dāntāḥ sarvatra pāṇḍava । svarge tathā pramodante tapasā vikrameṇa ca ॥

दानैर्यज्ञैश्च विविधैर्यथा दान्ताः क्षमान्विताः । दाता कुप्यति नो दान्तस्तस्माद्दानात्परो दमः ॥

dānair yajñaiś ca vividhair yathā dāntāḥ kṣamānvitāḥ । dātā kupyati no dāntas tasmād dānāt paro damaḥ ॥

यस्तु दद्यादकुप्यन्हि तस्य लोकाः सनातनाः । क्रोधो हन्ति हि यद्दानं तस्माद्दानात्परो दमः ॥

yas tu dadyād akupyan hi tasya lokāḥ sanātanāḥ । krodho hanti hi yad dānaṁ tasmād dānāt paro damaḥ ॥

अदृश्यानि महाराज स्थानान्ययुतशो दिवि । ऋषीणां सर्वलोकेषु यानीतो यान्ति देवताः ॥

adr̥śyāni mahārāja sthānāny ayutaśo divi । r̥ṣīṇāṁ sarvalokeṣu yānīto yānti devatāḥ ॥

दमेन यानि नृपते गच्छन्ति परमर्षयः । कामयाना महत्स्थानं तस्माद्दानात्परो दमः ॥

damena yāni nr̥pate gacchanti paramarṣayaḥ । kāmayānā mahat sthānaṁ tasmād dānāt paro damaḥ ॥

अध्यापकः परिक्लेशादक्षयं फलमश्नुते । विधिवत्पावकं हुत्वा ब्रह्मलोके नराधिप ॥

adhyāpakaḥ parikleśād akṣayaṁ phalam aśnute । vidhivat pāvakaṁ hutvā brahmaloke narādhipa ॥

अधीत्यापि हि यो वेदान्न्यायविद्भ्यः प्रयच्छति । गुरुकर्मप्रशंसी च सोऽपि स्वर्गे महीयते ॥

adhītyāpi hi yo vedān nyāyavidbhyaḥ prayacchati । gurukarmapraśaṁsī ca so ’pi svarge mahīyate ॥

क्षत्रियोऽध्ययने युक्तो यजने दानकर्मणि । युद्धे यश्च परित्राता सोऽपि स्वर्गे महीयते ॥

kṣatriyo ’dhyayane yukto yajane dānakarmaṇi । yuddhe yaś ca paritrātā so ’pi svarge mahīyate ॥

वैश्यः स्वकर्मनिरतः प्रदानाल्लभते महत् । शूद्रः स्वकर्मनिरतः स्वर्गं शुश्रूषयार्च्छति ॥

vaiśyaḥ svakarmanirataḥ pradānāl labhate mahat । śūdraḥ svakarmanirataḥ svargaṁ śuśrūṣayārcchati ॥

शूरा बहुविधाः प्रोक्तास्तेषामर्थांश्च मे शृणु । शूरान्वयानां निर्दिष्टं फलं शूरस्य चैव ह ॥

śūrā bahuvidhāḥ proktās teṣām arthāṁś ca me śr̥ṇu । śūrānvayānāṁ nirdiṣṭaṁ phalaṁ śūrasya caiva ha ॥

यज्ञशूरा दमे शूराः सत्यशूरास्तथापरे । युद्धशूरास्तथैवोक्ता दानशूराश्च मानवाः ॥

yajñaśūrā dame śūrāḥ satyaśūrās tathāpare । yuddhaśūrās tathaivoktā dānaśūrāś ca mānavāḥ ॥

बुद्धिशूरास्तथैवान्ये क्षमाशूरास्तथापरे । आर्जवे च तथा शूराः शमे वर्तन्ति मानवाः ॥

buddhiśūrās tathaivānye kṣamāśūrās tathāpare । ārjave ca tathā śūrāḥ śame vartanti mānavāḥ ॥

तैस्तैस्तु नियमैः शूरा बहवः सन्ति चापरे । वेदाध्ययनशूराश्च शूराश्चाध्यापने रताः ॥

tais tais tu niyamaiḥ śūrā bahavaḥ santi cāpare । vedādhyayanaśūrāś ca śūrāś cādhyāpane ratāḥ ॥

गुरुशुश्रूषया शूराः पितृशुश्रूषयापरे । मातृशुश्रूषया शूरा भैक्ष्यशूरास्तथापरे ॥

guruśuśrūṣayā śūrāḥ pitr̥śuśrūṣayāpare । mātr̥śuśrūṣayā śūrā bhaikṣyaśūrās tathāpare ॥

सांख्यशूराश्च बहवो योगशूरास्तथापरे । अरण्ये गृहवासे च शूराश्चातिथिपूजने । सर्वे यान्ति पराँल्लोकान्स्वकर्मफलनिर्जितान् ॥

sāṁkhyaśūrāś ca bahavo yogaśūrās tathāpare । araṇye gr̥havāse ca śūrāś cātithipūjane । sarve yānti parām̐l lokān svakarmaphalanirjitān ॥

धारणं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम् । सत्यं च ब्रुवतो नित्यं समं वा स्यान्न वा समम् ॥

dhāraṇaṁ sarvavedānāṁ sarvatīrthāvagāhanam । satyaṁ ca bruvato nityaṁ samaṁ vā syān na vā samam ॥

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥

aśvamedhasahasraṁ ca satyaṁ ca tulayā dhr̥tam । aśvamedhasahasrād dhi satyam eva viśiṣyate ॥

सत्येन सूर्यस्तपति सत्येनाग्निः प्रदीप्यते । सत्येन मारुतो वाति सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥

satyena sūryas tapati satyenāgniḥ pradīpyate । satyena māruto vāti sarvaṁ satye pratiṣṭhitam ॥

सत्येन देवान्प्रीणाति पितॄन्वै ब्राह्मणांस्तथा । सत्यमाहुः परं धर्मं तस्मात्सत्यं न लङ्घयेत् ॥

satyena devān prīṇāti pitr̥̄n vai brāhmaṇāṁs tathā । satyam āhuḥ paraṁ dharmaṁ tasmāt satyaṁ na laṅghayet ॥

मुनयः सत्यनिरता मुनयः सत्यविक्रमाः । मुनयः सत्यशपथास्तस्मात्सत्यं विशिष्यते । सत्यवन्तः स्वर्गलोके मोदन्ते भरतर्षभ ॥

munayaḥ satyaniratā munayaḥ satyavikramāḥ । munayaḥ satyaśapathās tasmāt satyaṁ viśiṣyate । satyavantaḥ svargaloke modante bharatarṣabha ॥

दमः सत्यफलावाप्तिरुक्ता सर्वात्मना मया । असंशयं विनीतात्मा सर्वः स्वर्गे महीयते ॥

damaḥ satyaphalāvāptir uktā sarvātmanā mayā । asaṁśayaṁ vinītātmā sarvaḥ svarge mahīyate ॥

ब्रह्मचर्यस्य तु गुणाञ्शृणु मे वसुधाधिप । आ जन्ममरणाद्यस्तु ब्रह्मचारी भवेदिह । न तस्य किंचिदप्राप्यमिति विद्धि जनाधिप ॥

brahmacaryasya tu guṇāñ śr̥ṇu me vasudhādhipa । ā janmamaraṇād yas tu brahmacārī bhaved iha । na tasya kiṁ cid aprāpyam iti viddhi janādhipa ॥

बह्व्यः कोट्यस्त्वृषीणां तु ब्रह्मलोके वसन्त्युत । सत्ये रतानां सततं दान्तानामूर्ध्वरेतसाम् ॥

bahvyaḥ koṭyas tv r̥ṣīṇāṁ tu brahmaloke vasanty uta । satye ratānāṁ satataṁ dāntānām ūrdhvaretasām ॥

ब्रह्मचर्यं दहेद्राजन्सर्वपापान्युपासितम् । ब्राह्मणेन विशेषेण ब्राह्मणो ह्यग्निरुच्यते ॥

brahmacaryaṁ dahed rājan sarvapāpāny upāsitam । brāhmaṇena viśeṣeṇa brāhmaṇo hy agnir ucyate ॥

प्रत्यक्षं च तवाप्येतद्ब्राह्मणेषु तपस्विषु । बिभेति हि यथा शक्रो ब्रह्मचारिप्रधर्षितः । तद्ब्रह्मचर्यस्य फलमृषीणामिह दृश्यते ॥

pratyakṣaṁ ca tavāpy etad brāhmaṇeṣu tapasviṣu । bibheti hi yathā śakro brahmacāripradharṣitaḥ । tad brahmacaryasya phalam r̥ṣīṇām iha dr̥śyate ॥

मातापित्रोः पूजने यो धर्मस्तमपि मे शृणु । शुश्रूषते यः पितरं न चासूयेत्कथंचन । मातरं वानहंवादी गुरुमाचार्यमेव च ॥

mātāpitroḥ pūjane yo dharmas tam api me śr̥ṇu । śuśrūṣate yaḥ pitaraṁ na cāsūyet kathaṁ cana । mātaraṁ vānahaṁvādī gurum ācāryam eva ca ॥

तस्य राजन्फलं विद्धि स्वर्लोके स्थानमुत्तमम् । न च पश्येत नरकं गुरुशुश्रूषुरात्मवान् ॥

tasya rājan phalaṁ viddhi svarloke sthānam uttamam । na ca paśyeta narakaṁ guruśuśrūṣur ātmavān ॥