Adhyāya 69

भीष्म उवाच । अत्रैव कीर्त्यते सद्भिर्ब्राह्मणस्वाभिमर्शने । नृगेण सुमहत्कृच्छ्रं यदवाप्तं कुरूद्वह ॥

bhīṣma uvāca । atraiva kīrtyate sadbhir brāhmaṇasvābhimarśane । nr̥geṇa sumahat kr̥cchraṁ yad avāptaṁ kurūdvaha ॥

निविशन्त्यां पुरा पार्थ द्वारवत्यामिति श्रुतिः । अदृश्यत महाकूपस्तृणवीरुत्समावृतः ॥

niviśantyāṁ purā pārtha dvāravatyām iti śrutiḥ । adr̥śyata mahākūpas tr̥ṇavīrutsamāvr̥taḥ ॥

प्रयत्नं तत्र कुर्वाणास्तस्मात्कूपाज्जलार्थिनः । श्रमेण महता युक्तास्तस्मिंस्तोये सुसंवृते ॥

prayatnaṁ tatra kurvāṇās tasmāt kūpāj jalārthinaḥ । śrameṇa mahatā yuktās tasmiṁs toye susaṁvr̥te ॥

ददृशुस्ते महाकायं कृकलासमवस्थितम् । तस्य चोद्धरणे यत्नमकुर्वंस्ते सहस्रशः ॥

dadr̥śus te mahākāyaṁ kr̥kalāsam avasthitam । tasya coddharaṇe yatnam akurvaṁs te sahasraśaḥ ॥

प्रग्रहैश्चर्मपट्टैश्च तं बद्ध्वा पर्वतोपमम् । नाशक्नुवन्समुद्धर्तुं ततो जग्मुर्जनार्दनम् ॥

pragrahaiś carmapaṭṭaiś ca taṁ baddhvā parvatopamam । nāśaknuvan samuddhartuṁ tato jagmur janārdanam ॥

खमावृत्योदपानस्य कृकलासः स्थितो महान् । तस्य नास्ति समुद्धर्तेत्यथ कृष्णे न्यवेदयन् ॥

kham āvr̥tyodapānasya kr̥kalāsaḥ sthito mahān । tasya nāsti samuddhartety atha kr̥ṣṇe nyavedayan ॥

स वासुदेवेन समुद्धृतश्च; पृष्टश्च कामान्निजगाद राजा । नृगस्तदात्मानमथो न्यवेदय;त्पुरातनं यज्ञसहस्रयाजिनम् ॥

sa vāsudevena samuddhr̥taś ca; pr̥ṣṭaś ca kāmān nijagāda rājā । nr̥gas tadātmānam atho nyavedayat; purātanaṁ yajñasahasrayājinam ॥

तथा ब्रुवाणं तु तमाह माधवः; शुभं त्वया कर्म कृतं न पापकम् । कथं भवान्दुर्गतिमीदृशीं गतो; नरेन्द्र तद्ब्रूहि किमेतदीदृशम् ॥

tathā bruvāṇaṁ tu tam āha mādhavaḥ; śubhaṁ tvayā karma kr̥taṁ na pāpakam । kathaṁ bhavān durgatim īdr̥śīṁ gato; narendra tad brūhi kim etad īdr̥śam ॥

शतं सहस्राणि शतं गवां पुनः; पुनः शतान्यष्ट शतायुतानि । त्वया पुरा दत्तमितीह शुश्रुम; नृप द्विजेभ्यः क्व नु तद्गतं तव ॥

śataṁ sahasrāṇi śataṁ gavāṁ punaḥ; punaḥ śatāny aṣṭa śatāyutāni । tvayā purā dattam itīha śuśruma; nr̥pa dvijebhyaḥ kva nu tad gataṁ tava ॥

नृगस्ततोऽब्रवीत्कृष्णं ब्राह्मणस्याग्निहोत्रिणः । प्रोषितस्य परिभ्रष्टा गौरेका मम गोधने ॥

nr̥gas tato ’bravīt kr̥ṣṇaṁ brāhmaṇasyāgnihotriṇaḥ । proṣitasya paribhraṣṭā gaur ekā mama godhane ॥

गवां सहस्रे संख्याता तदा सा पशुपैर्मम । सा ब्राह्मणाय मे दत्ता प्रेत्यार्थमभिकाङ्क्षता ॥

gavāṁ sahasre saṁkhyātā tadā sā paśupair mama । sā brāhmaṇāya me dattā pretyārtham abhikāṅkṣatā ॥

अपश्यत्परिमार्गंश्च तां यां परगृहे द्विजः । ममेयमिति चोवाच ब्राह्मणो यस्य साभवत् ॥

apaśyat parimārgaṁś ca tāṁ yāṁ paragr̥he dvijaḥ । mameyam iti covāca brāhmaṇo yasya sābhavat ॥

तावुभौ समनुप्राप्तौ विवदन्तौ भृशज्वरौ । भवान्दाता भवान्हर्तेत्यथ तौ मां तदोचतुः ॥

tāv ubhau samanuprāptau vivadantau bhr̥śajvarau । bhavān dātā bhavān hartety atha tau māṁ tadocatuḥ ॥

शतेन शतसंख्येन गवां विनिमयेन वै । याचे प्रतिग्रहीतारं स तु मामब्रवीदिदम् ॥

śatena śatasaṁkhyena gavāṁ vinimayena vai । yāce pratigrahītāraṁ sa tu mām abravīd idam ॥

देशकालोपसंपन्ना दोग्ध्री क्षान्तातिवत्सला । स्वादुक्षीरप्रदा धन्या मम नित्यं निवेशने ॥

deśakālopasaṁpannā dogdhrī kṣāntātivatsalā । svādukṣīrapradā dhanyā mama nityaṁ niveśane ॥

कृशं च भरते या गौर्मम पुत्रमपस्तनम् । न सा शक्या मया हातुमित्युक्त्वा स जगाम ह ॥

kr̥śaṁ ca bharate yā gaur mama putram apastanam । na sā śakyā mayā hātum ity uktvā sa jagāma ha ॥

ततस्तमपरं विप्रं याचे विनिमयेन वै । गवां शतसहस्रं वै तत्कृते गृह्यतामिति ॥

tatas tam aparaṁ vipraṁ yāce vinimayena vai । gavāṁ śatasahasraṁ vai tatkr̥te gr̥hyatām iti ॥

ब्राह्मण उवाच । न राज्ञां प्रतिगृह्णामि शक्तोऽहं स्वस्य मार्गणे । सैव गौर्दीयतां शीघ्रं ममेति मधुसूदन ॥

brāhmaṇa uvāca । na rājñāṁ pratigr̥hṇāmi śakto ’haṁ svasya mārgaṇe । saiva gaur dīyatāṁ śīghraṁ mameti madhusūdana ॥

रुक्ममश्वांश्च ददतो रजतं स्यन्दनांस्तथा । न जग्राह ययौ चापि तदा स ब्राह्मणर्षभः ॥

rukmam aśvāṁś ca dadato rajataṁ syandanāṁs tathā । na jagrāha yayau cāpi tadā sa brāhmaṇarṣabhaḥ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु चोदितः कालधर्मणा । पितृलोकमहं प्राप्य धर्मराजमुपागमम् ॥

etasminn eva kāle tu coditaḥ kāladharmaṇā । pitr̥lokam ahaṁ prāpya dharmarājam upāgamam ॥

यमस्तु पूजयित्वा मां ततो वचनमब्रवीत् । नान्तः संख्यायते राजंस्तव पुण्यस्य कर्मणः ॥

yamas tu pūjayitvā māṁ tato vacanam abravīt । nāntaḥ saṁkhyāyate rājaṁs tava puṇyasya karmaṇaḥ ॥

अस्ति चैव कृतं पापमज्ञानात्तदपि त्वया । चरस्व पापं पश्चाद्वा पूर्वं वा त्वं यथेच्छसि ॥

asti caiva kr̥taṁ pāpam ajñānāt tad api tvayā । carasva pāpaṁ paścād vā pūrvaṁ vā tvaṁ yathecchasi ॥

रक्षितास्मीति चोक्तं ते प्रतिज्ञा चानृता तव । ब्राह्मणस्वस्य चादानं त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः ॥

rakṣitāsmīti coktaṁ te pratijñā cānr̥tā tava । brāhmaṇasvasya cādānaṁ trividhas te vyatikramaḥ ॥

पूर्वं कृच्छ्रं चरिष्येऽहं पश्चाच्छुभमिति प्रभो । धर्मराजं ब्रुवन्नेवं पतितोऽस्मि महीतले ॥

pūrvaṁ kr̥cchraṁ cariṣye ’haṁ paścāc chubham iti prabho । dharmarājaṁ bruvann evaṁ patito ’smi mahītale ॥

अश्रौषं प्रच्युतश्चाहं यमस्योच्चैः प्रभाषतः । वासुदेवः समुद्धर्ता भविता ते जनार्दनः ॥

aśrauṣaṁ pracyutaś cāhaṁ yamasyoccaiḥ prabhāṣataḥ । vāsudevaḥ samuddhartā bhavitā te janārdanaḥ ॥

पूर्णे वर्षसहस्रान्ते क्षीणे कर्मणि दुष्कृते । प्राप्स्यसे शाश्वताँल्लोकाञ्जितान्स्वेनैव कर्मणा ॥

pūrṇe varṣasahasrānte kṣīṇe karmaṇi duṣkr̥te । prāpsyase śāśvatām̐l lokāñ jitān svenaiva karmaṇā ॥

कूपेऽऽत्मानमधःशीर्षमपश्यं पतितं च ह । तिर्यग्योनिमनुप्राप्तं न तु मामजहात्स्मृतिः ॥

kūpe ’’tmānam adhaḥśīrṣam apaśyaṁ patitaṁ ca ha । tiryagyonim anuprāptaṁ na tu mām ajahāt smr̥tiḥ ॥

त्वया तु तारितोऽस्म्यद्य किमन्यत्र तपोबलात् । अनुजानीहि मां कृष्ण गच्छेयं दिवमद्य वै ॥

tvayā tu tārito ’smy adya kim anyatra tapobalāt । anujānīhi māṁ kr̥ṣṇa gaccheyaṁ divam adya vai ॥

अनुज्ञातः स कृष्णेन नमस्कृत्य जनार्दनम् । विमानं दिव्यमास्थाय ययौ दिवमरिंदम ॥

anujñātaḥ sa kr̥ṣṇena namaskr̥tya janārdanam । vimānaṁ divyam āsthāya yayau divam ariṁdama ॥

ततस्तस्मिन्दिवं प्राप्ते नृगे भरतसत्तम । वासुदेव इमं श्लोकं जगाद कुरुनन्दन ॥

tatas tasmin divaṁ prāpte nr̥ge bharatasattama । vāsudeva imaṁ ślokaṁ jagāda kurunandana ॥

ब्राह्मणस्वं न हर्तव्यं पुरुषेण विजानता । ब्राह्मणस्वं हृतं हन्ति नृगं ब्राह्मणगौरिव ॥

brāhmaṇasvaṁ na hartavyaṁ puruṣeṇa vijānatā । brāhmaṇasvaṁ hr̥taṁ hanti nr̥gaṁ brāhmaṇagaur iva ॥

सतां समागमः सद्भिर्नाफलः पार्थ विद्यते । विमुक्तं नरकात्पश्य नृगं साधुसमागमात् ॥

satāṁ samāgamaḥ sadbhir nāphalaḥ pārtha vidyate । vimuktaṁ narakāt paśya nr̥gaṁ sādhusamāgamāt ॥

प्रदानं फलवत्तत्र द्रोहस्तत्र तथाफलः । अपचारं गवां तस्माद्वर्जयेत युधिष्ठिर ॥

pradānaṁ phalavat tatra drohas tatra tathāphalaḥ । apacāraṁ gavāṁ tasmād varjayeta yudhiṣṭhira ॥