Adhyāya 70

युधिष्ठिर उवाच । दत्तानां फलसंप्राप्तिं गवां प्रब्रूहि मेऽनघ । विस्तरेण महाबाहो न हि तृप्यामि कथ्यताम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । dattānāṁ phalasaṁprāptiṁ gavāṁ prabrūhi me ’nagha । vistareṇa mahābāho na hi tr̥pyāmi kathyatām ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । ऋषेरुद्दालकेर्वाक्यं नाचिकेतस्य चोभयोः ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । r̥ṣer uddālaker vākyaṁ nāciketasya cobhayoḥ ॥

ऋषिरुद्दालकिर्दीक्षामुपगम्य ततः सुतम् । त्वं मामुपचरस्वेति नाचिकेतमभाषत । समाप्ते नियमे तस्मिन्महर्षिः पुत्रमब्रवीत् ॥

r̥ṣir uddālakir dīkṣām upagamya tataḥ sutam । tvaṁ mām upacarasveti nāciketam abhāṣata । samāpte niyame tasmin maharṣiḥ putram abravīt ॥

उपस्पर्शनसक्तस्य स्वाध्यायनिरतस्य च । इध्मा दर्भाः सुमनसः कलशश्चाभितो जलम् । विस्मृतं मे तदादाय नदीतीरादिहाव्रज ॥

upasparśanasaktasya svādhyāyaniratasya ca । idhmā darbhāḥ sumanasaḥ kalaśaś cābhito jalam । vismr̥taṁ me tad ādāya nadītīrād ihāvraja ॥

गत्वानवाप्य तत्सर्वं नदीवेगसमाप्लुतम् । न पश्यामि तदित्येवं पितरं सोऽब्रवीन्मुनिः ॥

gatvānavāpya tat sarvaṁ nadīvegasamāplutam । na paśyāmi tad ity evaṁ pitaraṁ so ’bravīn muniḥ ॥

क्षुत्पिपासाश्रमाविष्टो मुनिरुद्दालकिस्तदा । यमं पश्येति तं पुत्रमशपत्स महातपाः ॥

kṣutpipāsāśramāviṣṭo munir uddālakis tadā । yamaṁ paśyeti taṁ putram aśapat sa mahātapāḥ ॥

तथा स पित्राभिहतो वाग्वज्रेण कृताञ्जलिः । प्रसीदेति ब्रुवन्नेव गतसत्त्वोऽपतद्भुवि ॥

tathā sa pitrābhihato vāgvajreṇa kr̥tāñjaliḥ । prasīdeti bruvann eva gatasattvo ’patad bhuvi ॥

नाचिकेतं पिता दृष्ट्वा पतितं दुःखमूर्छितः । किं मया कृतमित्युक्त्वा निपपात महीतले ॥

nāciketaṁ pitā dr̥ṣṭvā patitaṁ duḥkhamūrchitaḥ । kiṁ mayā kr̥tam ity uktvā nipapāta mahītale ॥

तस्य दुःखपरीतस्य स्वं पुत्रमुपगूहतः । व्यतीतं तदहःशेषं सा चोग्रा तत्र शर्वरी ॥

tasya duḥkhaparītasya svaṁ putram upagūhataḥ । vyatītaṁ tad ahaḥśeṣaṁ sā cogrā tatra śarvarī ॥

पित्र्येणाश्रुप्रपातेन नाचिकेतः कुरूद्वह । प्रास्पन्दच्छयने कौश्ये वृष्ट्या सस्यमिवाप्लुतम् ॥

pitryeṇāśruprapātena nāciketaḥ kurūdvaha । prāspandacchayane kauśye vr̥ṣṭyā sasyam ivāplutam ॥

स पर्यपृच्छत्तं पुत्रं श्लाघ्यं प्रत्यागतं पुनः । दिव्यैर्गन्धैः समादिग्धं क्षीणस्वप्नमिवोत्थितम् ॥

sa paryapr̥cchat taṁ putraṁ ślāghyaṁ pratyāgataṁ punaḥ । divyair gandhaiḥ samādigdhaṁ kṣīṇasvapnam ivotthitam ॥

अपि पुत्र जिता लोकाः शुभास्ते स्वेन कर्मणा । दिष्ट्या चासि पुनः प्राप्तो न हि ते मानुषं वपुः ॥

api putra jitā lokāḥ śubhās te svena karmaṇā । diṣṭyā cāsi punaḥ prāpto na hi te mānuṣaṁ vapuḥ ॥

प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य पित्रा पृष्टो महात्मना । अन्वर्थं तं पितुर्मध्ये महर्षीणां न्यवेदयत् ॥

pratyakṣadarśī sarvasya pitrā pr̥ṣṭo mahātmanā । anvarthaṁ taṁ pitur madhye maharṣīṇāṁ nyavedayat ॥

कुर्वन्भवच्छासनमाशु यातो; ह्यहं विशालां रुचिरप्रभावाम् । वैवस्वतीं प्राप्य सभामपश्यं; सहस्रशो योजनहैमभौमाम् ॥

kurvan bhavacchāsanam āśu yāto; hy ahaṁ viśālāṁ ruciraprabhāvām । vaivasvatīṁ prāpya sabhām apaśyaṁ; sahasraśo yojanahaimabhaumām ॥

दृष्ट्वैव मामभिमुखमापतन्तं; गृहं निवेद्यासनमादिदेश । वैवस्वतोऽर्घ्यादिभिरर्हणैश्च; भवत्कृते पूजयामास मां सः ॥

dr̥ṣṭvaiva mām abhimukham āpatantaṁ; gr̥haṁ nivedyāsanam ādideśa । vaivasvato ’rghyādibhir arhaṇaiś ca; bhavatkr̥te pūjayām āsa māṁ saḥ ॥

ततस्त्वहं तं शनकैरवोचं; वृतं सदस्यैरभिपूज्यमानम् । प्राप्तोऽस्मि ते विषयं धर्मराज; लोकानर्हे यान्स्म तान्मे विधत्स्व ॥

tatas tv ahaṁ taṁ śanakair avocaṁ; vr̥taṁ sadasyair abhipūjyamānam । prāpto ’smi te viṣayaṁ dharmarāja; lokān arhe yān sma tān me vidhatsva ॥

यमोऽब्रवीन्मां न मृतोऽसि सौम्य; यमं पश्येत्याह तु त्वां तपस्वी । पिता प्रदीप्ताग्निसमानतेजा; न तच्छक्यमनृतं विप्र कर्तुम् ॥

yamo ’bravīn māṁ na mr̥to ’si saumya; yamaṁ paśyety āha tu tvāṁ tapasvī । pitā pradīptāgnisamānatejā; na tac chakyam anr̥taṁ vipra kartum ॥

दृष्टस्तेऽहं प्रतिगच्छस्व तात; शोचत्यसौ तव देहस्य कर्ता । ददामि किं चापि मनःप्रणीतं; प्रियातिथे तव कामान्वृणीष्व ॥

dr̥ṣṭas te ’haṁ pratigacchasva tāta; śocaty asau tava dehasya kartā । dadāmi kiṁ cāpi manaḥpraṇītaṁ; priyātithe tava kāmān vr̥ṇīṣva ॥

तेनैवमुक्तस्तमहं प्रत्यवोचं; प्राप्तोऽस्मि ते विषयं दुर्निवर्त्यम् । इच्छाम्यहं पुण्यकृतां समृद्धाँ;ल्लोकान्द्रष्टुं यदि तेऽहं वरार्हः ॥

tenaivam uktas tam ahaṁ pratyavocaṁ; prāpto ’smi te viṣayaṁ durnivartyam । icchāmy ahaṁ puṇyakr̥tāṁ samr̥ddhām̐l; lokān draṣṭuṁ yadi te ’haṁ varārhaḥ ॥

यानं समारोप्य तु मां स देवो; वाहैर्युक्तं सुप्रभं भानुमन्तम् । संदर्शयामास तदा स्म लोका;न्सर्वांस्तदा पुण्यकृतां द्विजेन्द्र ॥

yānaṁ samāropya tu māṁ sa devo; vāhair yuktaṁ suprabhaṁ bhānumantam । saṁdarśayām āsa tadā sma lokān; sarvāṁs tadā puṇyakr̥tāṁ dvijendra ॥

अपश्यं तत्र वेश्मानि तैजसानि कृतात्मनाम् । नानासंस्थानरूपाणि सर्वरत्नमयानि च ॥

apaśyaṁ tatra veśmāni taijasāni kr̥tātmanām । nānāsaṁsthānarūpāṇi sarvaratnamayāni ca ॥

चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च । अनेकशतभौमानि सान्तर्जलवनानि च ॥

candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca । anekaśatabhaumāni sāntarjalavanāni ca ॥

वैडूर्यार्कप्रकाशानि रूप्यरुक्ममयानि च । तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च ॥

vaiḍūryārkaprakāśāni rūpyarukmamayāni ca । taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca ॥

भक्ष्यभोज्यमयाञ्शैलान्वासांसि शयनानि च । सर्वकामफलांश्चैव वृक्षान्भवनसंस्थितान् ॥

bhakṣyabhojyamayāñ śailān vāsāṁsi śayanāni ca । sarvakāmaphalāṁś caiva vr̥kṣān bhavanasaṁsthitān ॥

नद्यो वीथ्यः सभा वापी दीर्घिकाश्चैव सर्वशः । घोषवन्ति च यानानि युक्तान्येव सहस्रशः ॥

nadyo vīthyaḥ sabhā vāpī dīrghikāś caiva sarvaśaḥ । ghoṣavanti ca yānāni yuktāny eva sahasraśaḥ ॥

क्षीरस्रवा वै सरितो गिरींश्च; सर्पिस्तथा विमलं चापि तोयम् । वैवस्वतस्यानुमतांश्च देशा;नदृष्टपूर्वान्सुबहूनपश्यम् ॥

kṣīrasravā vai sarito girīṁś ca; sarpis tathā vimalaṁ cāpi toyam । vaivasvatasyānumatāṁś ca deśān; adr̥ṣṭapūrvān subahūn apaśyam ॥

सर्वं दृष्ट्वा तदहं धर्मराज;मवोचं वै प्रभविष्णुं पुराणम् । क्षीरस्यैताः सर्पिषश्चैव नद्यः; शश्वत्स्रोताः कस्य भोज्याः प्रदिष्टाः ॥

sarvaṁ dr̥ṣṭvā tad ahaṁ dharmarājam; avocaṁ vai prabhaviṣṇuṁ purāṇam । kṣīrasyaitāḥ sarpiṣaś caiva nadyaḥ; śaśvat srotāḥ kasya bhojyāḥ pradiṣṭāḥ ॥

यमोऽब्रवीद्विद्धि भोज्यास्त्वमेता; ये दातारः साधवो गोरसानाम् । अन्ये लोकाः शाश्वता वीतशोकाः; समाकीर्णा गोप्रदाने रतानाम् ॥

yamo ’bravīd viddhi bhojyās tvam etā; ye dātāraḥ sādhavo gorasānām । anye lokāḥ śāśvatā vītaśokāḥ; samākīrṇā gopradāne ratānām ॥

न त्वेवासां दानमात्रं प्रशस्तं; पात्रं कालो गोविशेषो विधिश्च । ज्ञात्वा देया विप्र गवान्तरं हि; दुःखं ज्ञातुं पावकादित्यभूतम् ॥

na tv evāsāṁ dānamātraṁ praśastaṁ; pātraṁ kālo goviśeṣo vidhiś ca । jñātvā deyā vipra gavāntaraṁ hi; duḥkhaṁ jñātuṁ pāvakādityabhūtam ॥

स्वाध्यायाढ्यो योऽतिमात्रं तपस्वी; वैतानस्थो ब्राह्मणः पात्रमासाम् । कृच्छ्रोत्सृष्टाः पोषणाभ्यागताश्च; द्वारैरेतैर्गोविशेषाः प्रशस्ताः ॥

svādhyāyāḍhyo yo ’timātraṁ tapasvī; vaitānastho brāhmaṇaḥ pātram āsām । kr̥cchrotsr̥ṣṭāḥ poṣaṇābhyāgatāś ca; dvārair etair goviśeṣāḥ praśastāḥ ॥

तिस्रो रात्रीरद्भिरुपोष्य भूमौ; तृप्ता गावस्तर्पितेभ्यः प्रदेयाः । वत्सैः प्रीताः सुप्रजाः सोपचारा;स्त्र्यहं दत्त्वा गोरसैर्वर्तितव्यम् ॥

tisro rātrīr adbhir upoṣya bhūmau; tr̥ptā gāvas tarpitebhyaḥ pradeyāḥ । vatsaiḥ prītāḥ suprajāḥ sopacārās; tryahaṁ dattvā gorasair vartitavyam ॥

दत्त्वा धेनुं सुव्रतां कांस्यदोहां; कल्याणवत्सामपलायिनीं च । यावन्ति लोमानि भवन्ति तस्या;स्तावद्वर्षाण्यश्नुते स्वर्गलोकम् ॥

dattvā dhenuṁ suvratāṁ kāṁsyadohāṁ; kalyāṇavatsām apalāyinīṁ ca । yāvanti lomāni bhavanti tasyās; tāvad varṣāṇy aśnute svargalokam ॥

तथानड्वाहं ब्राह्मणाय प्रदाय; दान्तं धुर्यं बलवन्तं युवानम् । कुलानुजीवं वीर्यवन्तं बृहन्तं; भुङ्क्ते लोकान्संमितान्धेनुदस्य ॥

tathānaḍvāhaṁ brāhmaṇāya pradāya; dāntaṁ dhuryaṁ balavantaṁ yuvānam । kulānujīvaṁ vīryavantaṁ br̥hantaṁ; bhuṅkte lokān saṁmitān dhenudasya ॥

गोषु क्षान्तं गोशरण्यं कृतज्ञं; वृत्तिग्लानं तादृशं पात्रमाहुः । वृत्तिग्लाने संभ्रमे वा महार्थे; कृष्यर्थे वा होमहेतोः प्रसूत्याम् ॥

goṣu kṣāntaṁ gośaraṇyaṁ kr̥tajñaṁ; vr̥ttiglānaṁ tādr̥śaṁ pātram āhuḥ । vr̥ttiglāne saṁbhrame vā mahārthe; kr̥ṣyarthe vā homahetoḥ prasūtyām ॥

गुर्वर्थे वा बालपुष्ट्याभिषङ्गा;द्गावो दातुं देशकालोऽविशिष्टः । अन्तर्जाताः सुक्रयज्ञानलब्धाः; प्राणक्रीता निर्जिताश्चौदकाश्च ॥

gurvarthe vā bālapuṣṭyābhiṣaṅgād; gāvo dātuṁ deśakālo ’viśiṣṭaḥ । antarjātāḥ sukrayajñānalabdhāḥ; prāṇakrītā nirjitāś caudakāś ca ॥

नाचिकेत उवाच । श्रुत्वा वैवस्वतवचस्तमहं पुनरब्रुवम् । अगोमी गोप्रदातॄणां कथं लोकान्निगच्छति ॥

nāciketa uvāca । śrutvā vaivasvatavacas tam ahaṁ punar abruvam । agomī gopradātr̥̄ṇāṁ kathaṁ lokān nigacchati ॥

ततो यमोऽब्रवीद्धीमान्गोप्रदाने परां गतिम् । गोप्रदानानुकल्पं तु गामृते सन्ति गोप्रदाः ॥

tato yamo ’bravīd dhīmān gopradāne parāṁ gatim । gopradānānukalpaṁ tu gām r̥te santi gopradāḥ ॥

अलाभे यो गवां दद्याद्घृतधेनुं यतव्रतः । तस्यैता घृतवाहिन्यः क्षरन्ते वत्सला इव ॥

alābhe yo gavāṁ dadyād ghr̥tadhenuṁ yatavrataḥ । tasyaitā ghr̥tavāhinyaḥ kṣarante vatsalā iva ॥

घृतालाभे च यो दद्यात्तिलधेनुं यतव्रतः । स दुर्गात्तारितो धेन्वा क्षीरनद्यां प्रमोदते ॥

ghr̥tālābhe ca yo dadyāt tiladhenuṁ yatavrataḥ । sa durgāt tārito dhenvā kṣīranadyāṁ pramodate ॥

तिलालाभे च यो दद्याज्जलधेनुं यतव्रतः । स कामप्रवहां शीतां नदीमेतामुपाश्नुते ॥

tilālābhe ca yo dadyāj jaladhenuṁ yatavrataḥ । sa kāmapravahāṁ śītāṁ nadīm etām upāśnute ॥

एवमादीनि मे तत्र धर्मराजो न्यदर्शयत् । दृष्ट्वा च परमं हर्षमवापमहमच्युत ॥

evamādīni me tatra dharmarājo nyadarśayat । dr̥ṣṭvā ca paramaṁ harṣam avāpam aham acyuta ॥

निवेदये चापि प्रियं भवत्सु; क्रतुर्महानल्पधनप्रचारः । प्राप्तो मया तात स मत्प्रसूतः; प्रपत्स्यते वेदविधिप्रवृत्तः ॥

nivedaye cāpi priyaṁ bhavatsu; kratur mahān alpadhanapracāraḥ । prāpto mayā tāta sa matprasūtaḥ; prapatsyate vedavidhipravr̥ttaḥ ॥

शापो ह्ययं भवतोऽनुग्रहाय; प्राप्तो मया यत्र दृष्टो यमो मे । दानव्युष्टिं तत्र दृष्ट्वा महार्थां; निःसंदिग्धं दानधर्मांश्चरिष्ये ॥

śāpo hy ayaṁ bhavato ’nugrahāya; prāpto mayā yatra dr̥ṣṭo yamo me । dānavyuṣṭiṁ tatra dr̥ṣṭvā mahārthāṁ; niḥsaṁdigdhaṁ dānadharmāṁś cariṣye ॥

इदं च मामब्रवीद्धर्मराजः; पुनः पुनः संप्रहृष्टो द्विजर्षे । दानेन तात प्रयतोऽभूः सदैव; विशेषतो गोप्रदानं च कुर्याः ॥

idaṁ ca mām abravīd dharmarājaḥ; punaḥ punaḥ saṁprahr̥ṣṭo dvijarṣe । dānena tāta prayato ’bhūḥ sadaiva; viśeṣato gopradānaṁ ca kuryāḥ ॥

शुद्धो ह्यर्थो नावमन्यः स्वधर्मा;त्पात्रे देयं देशकालोपपन्ने । तस्माद्गावस्ते नित्यमेव प्रदेया; मा भूच्च ते संशयः कश्चिदत्र ॥

śuddho hy artho nāvamanyaḥ svadharmāt; pātre deyaṁ deśakālopapanne । tasmād gāvas te nityam eva pradeyā; mā bhūc ca te saṁśayaḥ kaś cid atra ॥

एताः पुरा अददन्नित्यमेव; शान्तात्मानो दानपथे निविष्टाः । तपांस्युग्राण्यप्रतिशङ्कमाना;स्ते वै दानं प्रददुश्चापि शक्त्या ॥

etāḥ purā adadan nityam eva; śāntātmāno dānapathe niviṣṭāḥ । tapāṁsy ugrāṇy apratiśaṅkamānās; te vai dānaṁ pradaduś cāpi śaktyā ॥

काले शक्त्या मत्सरं वर्जयित्वा; शुद्धात्मानः श्रद्धिनः पुण्यशीलाः । दत्त्वा तप्त्वा लोकममुं प्रपन्ना; देदीप्यन्ते पुण्यशीलाश्च नाके ॥

kāle śaktyā matsaraṁ varjayitvā; śuddhātmānaḥ śraddhinaḥ puṇyaśīlāḥ । dattvā taptvā lokam amuṁ prapannā; dedīpyante puṇyaśīlāś ca nāke ॥

एतद्दानं न्यायलब्धं द्विजेभ्यः; पात्रे दत्तं प्रापणीयं परीक्ष्य । काम्याष्टम्यां वर्तितव्यं दशाहं; रसैर्गवां शकृता प्रस्नवैर्वा ॥

etad dānaṁ nyāyalabdhaṁ dvijebhyaḥ; pātre dattaṁ prāpaṇīyaṁ parīkṣya । kāmyāṣṭamyāṁ vartitavyaṁ daśāhaṁ; rasair gavāṁ śakr̥tā prasnavair vā ॥

वेदव्रती स्याद्वृषभप्रदाता; वेदावाप्तिर्गोयुगस्य प्रदाने । तीर्थावाप्तिर्गोप्रयुक्तप्रदाने; पापोत्सर्गः कपिलायाः प्रदाने ॥

vedavratī syād vr̥ṣabhapradātā; vedāvāptir goyugasya pradāne । tīrthāvāptir goprayuktapradāne; pāpotsargaḥ kapilāyāḥ pradāne ॥

गामप्येकां कपिलां संप्रदाय; न्यायोपेतां कल्मषाद्विप्रमुच्येत् । गवां रसात्परमं नास्ति किंचि;द्गवां दानं सुमहत्तद्वदन्ति ॥

gām apy ekāṁ kapilāṁ saṁpradāya; nyāyopetāṁ kalmaṣād vipramucyet । gavāṁ rasāt paramaṁ nāsti kiṁ cid; gavāṁ dānaṁ sumahat tad vadanti ॥

गावो लोकान्धारयन्ति क्षरन्त्यो; गावश्चान्नं संजनयन्ति लोके । यस्तज्जानन्न गवां हार्दमेति; स वै गन्ता निरयं पापचेताः ॥

gāvo lokān dhārayanti kṣarantyo; gāvaś cānnaṁ saṁjanayanti loke । yas taj jānan na gavāṁ hārdam eti; sa vai gantā nirayaṁ pāpacetāḥ ॥

यत्ते दातुं गोसहस्रं शतं वा; शतार्धं वा दश वा साधुवत्साः । अप्येकां वा साधवे ब्राह्मणाय; सास्यामुष्मिन्पुण्यतीर्था नदी वै ॥

yat te dātuṁ gosahasraṁ śataṁ vā; śatārdhaṁ vā daśa vā sādhuvatsāḥ । apy ekāṁ vā sādhave brāhmaṇāya; sāsyāmuṣmin puṇyatīrthā nadī vai ॥

प्राप्त्या पुष्ट्या लोकसंरक्षणेन; गावस्तुल्याः सूर्यपादैः पृथिव्याम् । शब्दश्चैकः संततिश्चोपभोग;स्तस्माद्गोदः सूर्य इवाभिभाति ॥

prāptyā puṣṭyā lokasaṁrakṣaṇena; gāvas tulyāḥ sūryapādaiḥ pr̥thivyām । śabdaś caikaḥ saṁtatiś copabhogas; tasmād godaḥ sūrya ivābhibhāti ॥

गुरुं शिष्यो वरयेद्गोप्रदाने; स वै वक्ता नियतं स्वर्गदाता । विधिज्ञानां सुमहानेष धर्मो; विधिं ह्याद्यं विधयः संश्रयन्ति ॥

guruṁ śiṣyo varayed gopradāne; sa vai vaktā niyataṁ svargadātā । vidhijñānāṁ sumahān eṣa dharmo; vidhiṁ hy ādyaṁ vidhayaḥ saṁśrayanti ॥

एतद्दानं न्यायलब्धं द्विजेभ्यः; पात्रे दत्त्वा प्रापयेथाः परीक्ष्य । त्वय्याशंसन्त्यमरा मानवाश्च; वयं चापि प्रसृते पुण्यशीलाः ॥

etad dānaṁ nyāyalabdhaṁ dvijebhyaḥ; pātre dattvā prāpayethāḥ parīkṣya । tvayy āśaṁsanty amarā mānavāś ca; vayaṁ cāpi prasr̥te puṇyaśīlāḥ ॥

इत्युक्तोऽहं धर्मराज्ञा महर्षे; धर्मात्मानं शिरसाभिप्रणम्य । अनुज्ञातस्तेन वैवस्वतेन; प्रत्यागमं भगवत्पादमूलम् ॥

ity ukto ’haṁ dharmarājñā maharṣe; dharmātmānaṁ śirasābhipraṇamya । anujñātas tena vaivasvatena; pratyāgamaṁ bhagavatpādamūlam ॥