Adhyāya 65

युधिष्ठिर उवाच । दह्यमानाय विप्राय यः प्रयच्छत्युपानहौ । यत्फलं तस्य भवति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । dahyamānāya viprāya yaḥ prayacchaty upānahau । yat phalaṁ tasya bhavati tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । उपानहौ प्रयच्छेद्यो ब्राह्मणेभ्यः समाहितः । मर्दते कण्टकान्सर्वान्विषमान्निस्तरत्यपि । स शत्रूणामुपरि च संतिष्ठति युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । upānahau prayacched yo brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ । mardate kaṇṭakān sarvān viṣamān nistaraty api । sa śatrūṇām upari ca saṁtiṣṭhati yudhiṣṭhira ॥

यानं चाश्वतरीयुक्तं तस्य शुभ्रं विशां पते । उपतिष्ठति कौन्तेय रूप्यकाञ्चनभूषणम् । शकटं दम्यसंयुक्तं दत्तं भवति चैव हि ॥

yānaṁ cāśvatarīyuktaṁ tasya śubhraṁ viśāṁ pate । upatiṣṭhati kaunteya rūpyakāñcanabhūṣaṇam । śakaṭaṁ damyasaṁyuktaṁ dattaṁ bhavati caiva hi ॥

युधिष्ठिर उवाच । यत्फलं तिलदाने च भूमिदाने च कीर्तितम् । गोप्रदानेऽन्नदाने च भूयस्तद्ब्रूहि कौरव ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yat phalaṁ tiladāne ca bhūmidāne ca kīrtitam । gopradāne ’nnadāne ca bhūyas tad brūhi kaurava ॥

भीष्म उवाच । शृणुष्व मम कौन्तेय तिलदानस्य यत्फलम् । निशम्य च यथान्यायं प्रयच्छ कुरुसत्तम ॥

bhīṣma uvāca । śr̥ṇuṣva mama kaunteya tiladānasya yat phalam । niśamya ca yathānyāyaṁ prayaccha kurusattama ॥

पितॄणां प्रथमं भोज्यं तिलाः सृष्टाः स्वयंभुवा । तिलदानेन वै तस्मात्पितृपक्षः प्रमोदते ॥

pitr̥̄ṇāṁ prathamaṁ bhojyaṁ tilāḥ sr̥ṣṭāḥ svayaṁbhuvā । tiladānena vai tasmāt pitr̥pakṣaḥ pramodate ॥

माघमासे तिलान्यस्तु ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । सर्वसत्त्वसमाकीर्णं नरकं स न पश्यति ॥

māghamāse tilān yas tu brāhmaṇebhyaḥ prayacchati । sarvasattvasamākīrṇaṁ narakaṁ sa na paśyati ॥

सर्वकामैः स यजते यस्तिलैर्यजते पितॄन् । न चाकामेन दातव्यं तिलश्राद्धं कथंचन ॥

sarvakāmaiḥ sa yajate yas tilair yajate pitr̥̄n । na cākāmena dātavyaṁ tilaśrāddhaṁ kathaṁ cana ॥

महर्षेः कश्यपस्यैते गात्रेभ्यः प्रसृतास्तिलाः । ततो दिव्यं गता भावं प्रदानेषु तिलाः प्रभो ॥

maharṣeḥ kaśyapasyaite gātrebhyaḥ prasr̥tās tilāḥ । tato divyaṁ gatā bhāvaṁ pradāneṣu tilāḥ prabho ॥

पौष्टिका रूपदाश्चैव तथा पापविनाशनाः । तस्मात्सर्वप्रदानेभ्यस्तिलदानं विशिष्यते ॥

pauṣṭikā rūpadāś caiva tathā pāpavināśanāḥ । tasmāt sarvapradānebhyas tiladānaṁ viśiṣyate ॥

आपस्तम्बश्च मेधावी शङ्खश्च लिखितस्तथा । महर्षिर्गौतमश्चापि तिलदानैर्दिवं गताः ॥

āpastambaś ca medhāvī śaṅkhaś ca likhitas tathā । maharṣir gautamaś cāpi tiladānair divaṁ gatāḥ ॥

तिलहोमपरा विप्राः सर्वे संयतमैथुनाः । समा गव्येन हविषा प्रवृत्तिषु च संस्थिताः ॥

tilahomaparā viprāḥ sarve saṁyatamaithunāḥ । samā gavyena haviṣā pravr̥ttiṣu ca saṁsthitāḥ ॥

सर्वेषामेव दानानां तिलदानं परं स्मृतम् । अक्षयं सर्वदानानां तिलदानमिहोच्यते ॥

sarveṣām eva dānānāṁ tiladānaṁ paraṁ smr̥tam । akṣayaṁ sarvadānānāṁ tiladānam ihocyate ॥

उत्पन्ने च पुरा हव्ये कुशिकर्षिः परंतप । तिलैरग्नित्रयं हुत्वा प्राप्तवान्गतिमुत्तमाम् ॥

utpanne ca purā havye kuśikarṣiḥ paraṁtapa । tilair agnitrayaṁ hutvā prāptavān gatim uttamām ॥

इति प्रोक्तं कुरुश्रेष्ठ तिलदानमनुत्तमम् । विधानं येन विधिना तिलानामिह शस्यते ॥

iti proktaṁ kuruśreṣṭha tiladānam anuttamam । vidhānaṁ yena vidhinā tilānām iha śasyate ॥

अत ऊर्ध्वं निबोधेदं देवानां यष्टुमिच्छताम् । समागमं महाराज ब्रह्मणा वै स्वयंभुवा ॥

ata ūrdhvaṁ nibodhedaṁ devānāṁ yaṣṭum icchatām । samāgamaṁ mahārāja brahmaṇā vai svayaṁbhuvā ॥

देवाः समेत्य ब्रह्माणं भूमिभागं यियक्षवः । शुभं देशमयाचन्त यजेम इति पार्थिव ॥

devāḥ sametya brahmāṇaṁ bhūmibhāgaṁ yiyakṣavaḥ । śubhaṁ deśam ayācanta yajema iti pārthiva ॥

देवा ऊचुः । भगवंस्त्वं प्रभुर्भूमेः सर्वस्य त्रिदिवस्य च । यजेमहि महाभाग यज्ञं भवदनुज्ञया । नाननुज्ञातभूमिर्हि यज्ञस्य फलमश्नुते ॥

devā ūcuḥ । bhagavaṁs tvaṁ prabhur bhūmeḥ sarvasya tridivasya ca । yajemahi mahābhāga yajñaṁ bhavadanujñayā । nānanujñātabhūmir hi yajñasya phalam aśnute ॥

त्वं हि सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च । प्रभुर्भवसि तस्मात्त्वं समनुज्ञातुमर्हसि ॥

tvaṁ hi sarvasya jagataḥ sthāvarasya carasya ca । prabhur bhavasi tasmāt tvaṁ samanujñātum arhasi ॥

ब्रह्मोवाच । ददामि मेदिनीभागं भवद्भ्योऽहं सुरर्षभाः । यस्मिन्देशे करिष्यध्वं यज्ञं काश्यपनन्दनाः ॥

brahmovāca । dadāmi medinībhāgaṁ bhavadbhyo ’haṁ surarṣabhāḥ । yasmin deśe kariṣyadhvaṁ yajñaṁ kāśyapanandanāḥ ॥

देवा ऊचुः । भगवन्कृतकामाः स्मो यक्ष्यामस्त्वाप्तदक्षिणैः । इमं तु देशं मुनयः पर्युपासन्त नित्यदा ॥

devā ūcuḥ । bhagavan kr̥takāmāḥ smo yakṣyāmas tv āptadakṣiṇaiḥ । imaṁ tu deśaṁ munayaḥ paryupāsanta nityadā ॥

भीष्म उवाच । ततोऽगस्त्यश्च कण्वश्च भृगुरत्रिर्वृषाकपिः । असितो देवलश्चैव देवयज्ञमुपागमन् ॥

bhīṣma uvāca । tato ’gastyaś ca kaṇvaś ca bhr̥gur atrir vr̥ṣākapiḥ । asito devalaś caiva devayajñam upāgaman ॥

ततो देवा महात्मान ईजिरे यज्ञमच्युत । तथा समापयामासुर्यथाकालं सुरर्षभाः ॥

tato devā mahātmāna ījire yajñam acyuta । tathā samāpayām āsur yathākālaṁ surarṣabhāḥ ॥

त इष्टयज्ञास्त्रिदशा हिमवत्यचलोत्तमे । षष्ठमंशं क्रतोस्तस्य भूमिदानं प्रचक्रिरे ॥

ta iṣṭayajñās tridaśā himavaty acalottame । ṣaṣṭham aṁśaṁ kratos tasya bhūmidānaṁ pracakrire ॥

प्रादेशमात्रं भूमेस्तु यो दद्यादनुपस्कृतम् । न सीदति स कृच्छ्रेषु न च दुर्गाण्यवाप्नुते ॥

prādeśamātraṁ bhūmes tu yo dadyād anupaskr̥tam । na sīdati sa kr̥cchreṣu na ca durgāṇy avāpnute ॥

शीतवातातपसहां गृहभूमिं सुसंस्कृताम् । प्रदाय सुरलोकस्थः पुण्यान्तेऽपि न चाल्यते ॥

śītavātātapasahāṁ gr̥habhūmiṁ susaṁskr̥tām । pradāya suralokasthaḥ puṇyānte ’pi na cālyate ॥

मुदितो वसते प्राज्ञः शक्रेण सह पार्थिव । प्रतिश्रयप्रदाता च सोऽपि स्वर्गे महीयते ॥

mudito vasate prājñaḥ śakreṇa saha pārthiva । pratiśrayapradātā ca so ’pi svarge mahīyate ॥

अध्यापककुले जातः श्रोत्रियो नियतेन्द्रियः । गृहे यस्य वसेत्तुष्टः प्रधानं लोकमश्नुते ॥

adhyāpakakule jātaḥ śrotriyo niyatendriyaḥ । gr̥he yasya vaset tuṣṭaḥ pradhānaṁ lokam aśnute ॥

तथा गवार्थे शरणं शीतवर्षसहं महत् । आसप्तमं तारयति कुलं भरतसत्तम ॥

tathā gavārthe śaraṇaṁ śītavarṣasahaṁ mahat । āsaptamaṁ tārayati kulaṁ bharatasattama ॥

क्षेत्रभूमिं ददल्लोके पुत्र श्रियमवाप्नुयात् । रत्नभूमिं प्रदत्त्वा तु कुलवंशं विवर्धयेत् ॥

kṣetrabhūmiṁ dadal loke putra śriyam avāpnuyāt । ratnabhūmiṁ pradattvā tu kulavaṁśaṁ vivardhayet ॥

न चोषरां न निर्दग्धां महीं दद्यात्कथंचन । न श्मशानपरीतां च न च पापनिषेविताम् ॥

na coṣarāṁ na nirdagdhāṁ mahīṁ dadyāt kathaṁ cana । na śmaśānaparītāṁ ca na ca pāpaniṣevitām ॥

पारक्ये भूमिदेशे तु पितॄणां निर्वपेत्तु यः । तद्भूमिस्वामिपितृभिः श्राद्धकर्म विहन्यते ॥

pārakye bhūmideśe tu pitr̥̄ṇāṁ nirvapet tu yaḥ । tad bhūmisvāmipitr̥bhiḥ śrāddhakarma vihanyate ॥

तस्मात्क्रीत्वा महीं दद्यात्स्वल्पामपि विचक्षणः । पिण्डः पितृभ्यो दत्तो वै तस्यां भवति शाश्वतः ॥

tasmāt krītvā mahīṁ dadyāt svalpām api vicakṣaṇaḥ । piṇḍaḥ pitr̥bhyo datto vai tasyāṁ bhavati śāśvataḥ ॥

अटवीपर्वताश्चैव नदीतीर्थानि यानि च । सर्वाण्यस्वामिकान्याहुर्न हि तत्र परिग्रहः ॥

aṭavīparvatāś caiva nadītīrthāni yāni ca । sarvāṇy asvāmikāny āhur na hi tatra parigrahaḥ ॥

इत्येतद्भूमिदानस्य फलमुक्तं विशां पते । अतः परं तु गोदानं कीर्तयिष्यामि तेऽनघ ॥

ity etad bhūmidānasya phalam uktaṁ viśāṁ pate । ataḥ paraṁ tu godānaṁ kīrtayiṣyāmi te ’nagha ॥

गावोऽधिकास्तपस्विभ्यो यस्मात्सर्वेभ्य एव च । तस्मान्महेश्वरो देवस्तपस्ताभिः समास्थितः ॥

gāvo ’dhikās tapasvibhyo yasmāt sarvebhya eva ca । tasmān maheśvaro devas tapas tābhiḥ samāsthitaḥ ॥

ब्रह्मलोके वसन्त्येताः सोमेन सह भारत । आसां ब्रह्मर्षयः सिद्धाः प्रार्थयन्ति परां गतिम् ॥

brahmaloke vasanty etāḥ somena saha bhārata । āsāṁ brahmarṣayaḥ siddhāḥ prārthayanti parāṁ gatim ॥

पयसा हविषा दध्ना शकृताप्यथ चर्मणा । अस्थिभिश्चोपकुर्वन्ति शृङ्गैर्वालैश्च भारत ॥

payasā haviṣā dadhnā śakr̥tāpy atha carmaṇā । asthibhiś copakurvanti śr̥ṅgair vālaiś ca bhārata ॥

नासां शीतातपौ स्यातां सदैताः कर्म कुर्वते । न वर्षं विषमं वापि दुःखमासां भवत्युत ॥

nāsāṁ śītātapau syātāṁ sadaitāḥ karma kurvate । na varṣaṁ viṣamaṁ vāpi duḥkham āsāṁ bhavaty uta ॥

ब्राह्मणैः सहिता यान्ति तस्मात्परतरं पदम् । एकं गोब्राह्मणं तस्मात्प्रवदन्ति मनीषिणः ॥

brāhmaṇaiḥ sahitā yānti tasmāt parataraṁ padam । ekaṁ gobrāhmaṇaṁ tasmāt pravadanti manīṣiṇaḥ ॥

रन्तिदेवस्य यज्ञे ताः पशुत्वेनोपकल्पिताः । ततश्चर्मण्वती राजन्गोचर्मभ्यः प्रवर्तिता ॥

rantidevasya yajñe tāḥ paśutvenopakalpitāḥ । tataś carmaṇvatī rājan gocarmabhyaḥ pravartitā ॥

पशुत्वाच्च विनिर्मुक्ताः प्रदानायोपकल्पिताः । ता इमा विप्रमुख्येभ्यो यो ददाति महीपते । निस्तरेदापदं कृच्छ्रां विषमस्थोऽपि पार्थिव ॥

paśutvāc ca vinirmuktāḥ pradānāyopakalpitāḥ । tā imā vipramukhyebhyo yo dadāti mahīpate । nistared āpadaṁ kr̥cchrāṁ viṣamastho ’pi pārthiva ॥

गवां सहस्रदः प्रेत्य नरकं न प्रपश्यति । सर्वत्र विजयं चापि लभते मनुजाधिप ॥

gavāṁ sahasradaḥ pretya narakaṁ na prapaśyati । sarvatra vijayaṁ cāpi labhate manujādhipa ॥

अमृतं वै गवां क्षीरमित्याह त्रिदशाधिपः । तस्माद्ददाति यो धेनुममृतं स प्रयच्छति ॥

amr̥taṁ vai gavāṁ kṣīram ity āha tridaśādhipaḥ । tasmād dadāti yo dhenum amr̥taṁ sa prayacchati ॥

अग्नीनामव्ययं ह्येतद्धौम्यं वेदविदो विदुः । तस्माद्ददाति यो धेनुं स हौम्यं संप्रयच्छति ॥

agnīnām avyayaṁ hy etad dhaumyaṁ vedavido viduḥ । tasmād dadāti yo dhenuṁ sa haumyaṁ saṁprayacchati ॥

स्वर्गो वै मूर्तिमानेष वृषभं यो गवां पतिम् । विप्रे गुणयुते दद्यात्स वै स्वर्गे महीयते ॥

svargo vai mūrtimān eṣa vr̥ṣabhaṁ yo gavāṁ patim । vipre guṇayute dadyāt sa vai svarge mahīyate ॥

प्राणा वै प्राणिनामेते प्रोच्यन्ते भरतर्षभ । तस्माद्ददाति यो धेनुं प्राणान्वै स प्रयच्छति ॥

prāṇā vai prāṇinām ete procyante bharatarṣabha । tasmād dadāti yo dhenuṁ prāṇān vai sa prayacchati ॥

गावः शरण्या भूतानामिति वेदविदो विदुः । तस्माद्ददाति यो धेनुं शरणं संप्रयच्छति ॥

gāvaḥ śaraṇyā bhūtānām iti vedavido viduḥ । tasmād dadāti yo dhenuṁ śaraṇaṁ saṁprayacchati ॥

न वधार्थं प्रदातव्या न कीनाशे न नास्तिके । गोजीविने न दातव्या तथा गौः पुरुषर्षभ ॥

na vadhārthaṁ pradātavyā na kīnāśe na nāstike । gojīvine na dātavyā tathā gauḥ puruṣarṣabha ॥

ददाति तादृशानां वै नरो गाः पापकर्मणाम् । अक्षयं नरकं यातीत्येवमाहुर्मनीषिणः ॥

dadāti tādr̥śānāṁ vai naro gāḥ pāpakarmaṇām । akṣayaṁ narakaṁ yātīty evam āhur manīṣiṇaḥ ॥

न कृशां पापवत्सां वा वन्ध्यां रोगान्वितां तथा । न व्यङ्गां न परिश्रान्तां दद्याद्गां ब्राह्मणाय वै ॥

na kr̥śāṁ pāpavatsāṁ vā vandhyāṁ rogānvitāṁ tathā । na vyaṅgāṁ na pariśrāntāṁ dadyād gāṁ brāhmaṇāya vai ॥

दशगोसहस्रदः सम्यक्शक्रेण सह मोदते । अक्षयाँल्लभते लोकान्नरः शतसहस्रदः ॥

daśagosahasradaḥ samyak śakreṇa saha modate । akṣayām̐l labhate lokān naraḥ śatasahasradaḥ ॥

इत्येतद्गोप्रदानं च तिलदानं च कीर्तितम् । तथा भूमिप्रदानं च शृणुष्वान्ने च भारत ॥

ity etad gopradānaṁ ca tiladānaṁ ca kīrtitam । tathā bhūmipradānaṁ ca śr̥ṇuṣvānne ca bhārata ॥

अन्नदानं प्रधानं हि कौन्तेय परिचक्षते । अन्नस्य हि प्रदानेन रन्तिदेवो दिवं गतः ॥

annadānaṁ pradhānaṁ hi kaunteya paricakṣate । annasya hi pradānena rantidevo divaṁ gataḥ ॥

श्रान्ताय क्षुधितायान्नं यः प्रयच्छति भूमिप । स्वायंभुवं महाभागं स पश्यति नराधिप ॥

śrāntāya kṣudhitāyānnaṁ yaḥ prayacchati bhūmipa । svāyaṁbhuvaṁ mahābhāgaṁ sa paśyati narādhipa ॥

न हिरण्यैर्न वासोभिर्नाश्वदानेन भारत । प्राप्नुवन्ति नराः श्रेयो यथेहान्नप्रदाः प्रभो ॥

na hiraṇyair na vāsobhir nāśvadānena bhārata । prāpnuvanti narāḥ śreyo yathehānnapradāḥ prabho ॥

अन्नं वै परमं द्रव्यमन्नं श्रीश्च परा मता । अन्नात्प्राणः प्रभवति तेजो वीर्यं बलं तथा ॥

annaṁ vai paramaṁ dravyam annaṁ śrīś ca parā matā । annāt prāṇaḥ prabhavati tejo vīryaṁ balaṁ tathā ॥

सद्भ्यो ददाति यश्चान्नं सदैकाग्रमना नरः । न स दुर्गाण्यवाप्नोतीत्येवमाह पराशरः ॥

sadbhyo dadāti yaś cānnaṁ sadaikāgramanā naraḥ । na sa durgāṇy avāpnotīty evam āha parāśaraḥ ॥

अर्चयित्वा यथान्यायं देवेभ्योऽन्नं निवेदयेत् । यदन्नो हि नरो राजंस्तदन्नास्तस्य देवताः ॥

arcayitvā yathānyāyaṁ devebhyo ’nnaṁ nivedayet । yadanno hi naro rājaṁs tadannās tasya devatāḥ ॥

कौमुद्यां शुक्लपक्षे तु योऽन्नदानं करोत्युत । स संतरति दुर्गाणि प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ॥

kaumudyāṁ śuklapakṣe tu yo ’nnadānaṁ karoty uta । sa saṁtarati durgāṇi pretya cānantyam aśnute ॥

अभुक्त्वातिथये चान्नं प्रयच्छेद्यः समाहितः । स वै ब्रह्मविदां लोकान्प्राप्नुयाद्भरतर्षभ ॥

abhuktvātithaye cānnaṁ prayacched yaḥ samāhitaḥ । sa vai brahmavidāṁ lokān prāpnuyād bharatarṣabha ॥

सुकृच्छ्रामापदं प्राप्तश्चान्नदः पुरुषस्तरेत् । पापं तरति चैवेह दुष्कृतं चापकर्षति ॥

sukr̥cchrām āpadaṁ prāptaś cānnadaḥ puruṣas taret । pāpaṁ tarati caiveha duṣkr̥taṁ cāpakarṣati ॥

इत्येतदन्नदानस्य तिलदानस्य चैव ह । भूमिदानस्य च फलं गोदानस्य च कीर्तितम् ॥

ity etad annadānasya tiladānasya caiva ha । bhūmidānasya ca phalaṁ godānasya ca kīrtitam ॥