Adhyāya 63

युधिष्ठिर उवाच । श्रुतं मे भवतो वाक्यमन्नदानस्य यो विधिः । नक्षत्रयोगस्येदानीं दानकल्पं ब्रवीहि मे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śrutaṁ me bhavato vākyam annadānasya yo vidhiḥ । nakṣatrayogasyedānīṁ dānakalpaṁ bravīhi me ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । देवक्याश्चैव संवादं देवर्षेर्नारदस्य च ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । devakyāś caiva saṁvādaṁ devarṣer nāradasya ca ॥

द्वारकामनुसंप्राप्तं नारदं देवदर्शनम् । पप्रच्छैनं ततः प्रश्नं देवकी धर्मदर्शिनी ॥

dvārakām anusaṁprāptaṁ nāradaṁ devadarśanam । papracchainaṁ tataḥ praśnaṁ devakī dharmadarśinī ॥

तस्याः संपृच्छमानाया देवर्षिर्नारदस्तदा । आचष्ट विधिवत्सर्वं यत्तच्छृणु विशां पते ॥

tasyāḥ saṁpr̥cchamānāyā devarṣir nāradas tadā । ācaṣṭa vidhivat sarvaṁ yat tac chr̥ṇu viśāṁ pate ॥

नारद उवाच । कृत्तिकासु महाभागे पायसेन ससर्पिषा । संतर्प्य ब्राह्मणान्साधूँल्लोकानाप्नोत्यनुत्तमान् ॥

nārada uvāca । kr̥ttikāsu mahābhāge pāyasena sasarpiṣā । saṁtarpya brāhmaṇān sādhūm̐l lokān āpnoty anuttamān ॥

रोहिण्यां प्रथितैर्मांसैर्माषैरन्नेन सर्पिषा । पयोऽनुपानं दातव्यमानृण्यार्थं द्विजातये ॥

rohiṇyāṁ prathitair māṁsair māṣair annena sarpiṣā । payo ’nupānaṁ dātavyam ānr̥ṇyārthaṁ dvijātaye ॥

दोग्ध्रीं दत्त्वा सवत्सां तु नक्षत्रे सोमदैवते । गच्छन्ति मानुषाल्लोकात्स्वर्गलोकमनुत्तमम् ॥

dogdhrīṁ dattvā savatsāṁ tu nakṣatre somadaivate । gacchanti mānuṣāl lokāt svargalokam anuttamam ॥

आर्द्रायां कृसरं दत्त्वा तैलमिश्रमुपोषितः । नरस्तरति दुर्गाणि क्षुरधारांश्च पर्वतान् ॥

ārdrāyāṁ kr̥saraṁ dattvā tailamiśram upoṣitaḥ । naras tarati durgāṇi kṣuradhārāṁś ca parvatān ॥

अपूपान्पुनर्वसौ दत्त्वा तथैवान्नानि शोभने । यशस्वी रूपसंपन्नो बह्वन्ने जायते कुले ॥

apūpān punarvasau dattvā tathaivānnāni śobhane । yaśasvī rūpasaṁpanno bahvanne jāyate kule ॥

पुष्ये तु कनकं दत्त्वा कृतं चाकृतमेव च । अनालोकेषु लोकेषु सोमवत्स विराजते ॥

puṣye tu kanakaṁ dattvā kr̥taṁ cākr̥tam eva ca । anālokeṣu lokeṣu somavat sa virājate ॥

आश्लेषायां तु यो रूप्यमृषभं वा प्रयच्छति । स सर्वभयनिर्मुक्तः शात्रवानधितिष्ठति ॥

āśleṣāyāṁ tu yo rūpyam r̥ṣabhaṁ vā prayacchati । sa sarvabhayanirmuktaḥ śātravān adhitiṣṭhati ॥

मघासु तिलपूर्णानि वर्धमानानि मानवः । प्रदाय पुत्रपशुमानिह प्रेत्य च मोदते ॥

maghāsu tilapūrṇāni vardhamānāni mānavaḥ । pradāya putrapaśumān iha pretya ca modate ॥

फल्गुनीपूर्वसमये ब्राह्मणानामुपोषितः । भक्षान्फाणितसंयुक्तान्दत्त्वा सौभाग्यमृच्छति ॥

phalgunīpūrvasamaye brāhmaṇānām upoṣitaḥ । bhakṣān phāṇitasaṁyuktān dattvā saubhāgyam r̥cchati ॥

घृतक्षीरसमायुक्तं विधिवत्षष्टिकौदनम् । उत्तराविषये दत्त्वा स्वर्गलोके महीयते ॥

ghr̥takṣīrasamāyuktaṁ vidhivat ṣaṣṭikaudanam । uttarāviṣaye dattvā svargaloke mahīyate ॥

यद्यत्प्रदीयते दानमुत्तराविषये नरैः । महाफलमनन्तं च भवतीति विनिश्चयः ॥

yad yat pradīyate dānam uttarāviṣaye naraiḥ । mahāphalam anantaṁ ca bhavatīti viniścayaḥ ॥

हस्ते हस्तिरथं दत्त्वा चतुर्युक्तमुपोषितः । प्राप्नोति परमाँल्लोकान्पुण्यकामसमन्वितान् ॥

haste hastirathaṁ dattvā caturyuktam upoṣitaḥ । prāpnoti paramām̐l lokān puṇyakāmasamanvitān ॥

चित्रायामृषभं दत्त्वा पुण्यान्गन्धांश्च भारत । चरत्यप्सरसां लोके रमते नन्दने तथा ॥

citrāyām r̥ṣabhaṁ dattvā puṇyān gandhāṁś ca bhārata । caraty apsarasāṁ loke ramate nandane tathā ॥

स्वातावथ धनं दत्त्वा यदिष्टतममात्मनः । प्राप्नोति लोकान्स शुभानिह चैव महद्यशः ॥

svātāv atha dhanaṁ dattvā yad iṣṭatamam ātmanaḥ । prāpnoti lokān sa śubhān iha caiva mahad yaśaḥ ॥

विशाखायामनड्वाहं धेनुं दत्त्वा च दुग्धदाम् । सप्रासङ्गं च शकटं सधान्यं वस्त्रसंयुतम् ॥

viśākhāyām anaḍvāhaṁ dhenuṁ dattvā ca dugdhadām । saprāsaṅgaṁ ca śakaṭaṁ sadhānyaṁ vastrasaṁyutam ॥

पितॄन्देवांश्च प्रीणाति प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते । न च दुर्गाण्यवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥

pitr̥̄n devāṁś ca prīṇāti pretya cānantyam aśnute । na ca durgāṇy avāpnoti svargalokaṁ ca gacchati ॥

दत्त्वा यथोक्तं विप्रेभ्यो वृत्तिमिष्टां स विन्दति । नरकादींश्च संक्लेशान्नाप्नोतीति विनिश्चयः ॥

dattvā yathoktaṁ viprebhyo vr̥ttim iṣṭāṁ sa vindati । narakādīṁś ca saṁkleśān nāpnotīti viniścayaḥ ॥

अनुराधासु प्रावारं वस्त्रान्तरमुपोषितः । दत्त्वा युगशतं चापि नरः स्वर्गे महीयते ॥

anurādhāsu prāvāraṁ vastrāntaram upoṣitaḥ । dattvā yugaśataṁ cāpi naraḥ svarge mahīyate ॥

कालशाकं तु विप्रेभ्यो दत्त्वा मर्त्यः समूलकम् । ज्येष्ठायामृद्धिमिष्टां वै गतिमिष्टां च विन्दति ॥

kālaśākaṁ tu viprebhyo dattvā martyaḥ samūlakam । jyeṣṭhāyām r̥ddhim iṣṭāṁ vai gatim iṣṭāṁ ca vindati ॥

मूले मूलफलं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः समाहितः । पितॄन्प्रीणयते चापि गतिमिष्टां च गच्छति ॥

mūle mūlaphalaṁ dattvā brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ । pitr̥̄n prīṇayate cāpi gatim iṣṭāṁ ca gacchati ॥

अथ पूर्वास्वषाढासु दधिपात्राण्युपोषितः । कुलवृत्तोपसंपन्ने ब्राह्मणे वेदपारगे । प्रदाय जायते प्रेत्य कुले सुबहुगोकुले ॥

atha pūrvāsv aṣāḍhāsu dadhipātrāṇy upoṣitaḥ । kulavr̥ttopasaṁpanne brāhmaṇe vedapārage । pradāya jāyate pretya kule subahugokule ॥

उदमन्थं ससर्पिष्कं प्रभूतमधुफाणितम् । दत्त्वोत्तरास्वषाढासु सर्वकामानवाप्नुयात् ॥

udamanthaṁ sasarpiṣkaṁ prabhūtamadhuphāṇitam । dattvottarāsv aṣāḍhāsu sarvakāmān avāpnuyāt ॥

दुग्धं त्वभिजिते योगे दत्त्वा मधुघृताप्लुतम् । धर्मनित्यो मनीषिभ्यः स्वर्गलोके महीयते ॥

dugdhaṁ tv abhijite yoge dattvā madhughr̥tāplutam । dharmanityo manīṣibhyaḥ svargaloke mahīyate ॥

श्रवणे कम्बलं दत्त्वा वस्त्रान्तरितमेव च । श्वेतेन याति यानेन सर्वलोकानसंवृतान् ॥

śravaṇe kambalaṁ dattvā vastrāntaritam eva ca । śvetena yāti yānena sarvalokān asaṁvr̥tān ॥

गोप्रयुक्तं धनिष्ठासु यानं दत्त्वा समाहितः । वस्त्ररश्मिधरं सद्यः प्रेत्य राज्यं प्रपद्यते ॥

goprayuktaṁ dhaniṣṭhāsu yānaṁ dattvā samāhitaḥ । vastraraśmidharaṁ sadyaḥ pretya rājyaṁ prapadyate ॥

गन्धाञ्शतभिषग्योगे दत्त्वा सागुरुचन्दनान् । प्राप्नोत्यप्सरसां लोकान्प्रेत्य गन्धांश्च शाश्वतान् ॥

gandhāñ śatabhiṣagyoge dattvā sāgurucandanān । prāpnoty apsarasāṁ lokān pretya gandhāṁś ca śāśvatān ॥

पूर्वभाद्रपदायोगे राजमाषान्प्रदाय तु । सर्वभक्षफलोपेतः स वै प्रेत्य सुखी भवेत् ॥

pūrvabhādrapadāyoge rājamāṣān pradāya tu । sarvabhakṣaphalopetaḥ sa vai pretya sukhī bhavet ॥

औरभ्रमुत्तरायोगे यस्तु मांसं प्रयच्छति । स पितॄन्प्रीणयति वै प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ॥

aurabhram uttarāyoge yas tu māṁsaṁ prayacchati । sa pitr̥̄n prīṇayati vai pretya cānantyam aśnute ॥

कांस्योपदोहनां धेनुं रेवत्यां यः प्रयच्छति । सा प्रेत्य कामानादाय दातारमुपतिष्ठति ॥

kāṁsyopadohanāṁ dhenuṁ revatyāṁ yaḥ prayacchati । sā pretya kāmān ādāya dātāram upatiṣṭhati ॥

रथमश्वसमायुक्तं दत्त्वाश्विन्यां नरोत्तमः । हस्त्यश्वरथसंपन्ने वर्चस्वी जायते कुले ॥

ratham aśvasamāyuktaṁ dattvāśvinyāṁ narottamaḥ । hastyaśvarathasaṁpanne varcasvī jāyate kule ॥

भरणीषु द्विजातिभ्यस्तिलधेनुं प्रदाय वै । गाः सुप्रभूताः प्राप्नोति नरः प्रेत्य यशस्तथा ॥

bharaṇīṣu dvijātibhyas tiladhenuṁ pradāya vai । gāḥ suprabhūtāḥ prāpnoti naraḥ pretya yaśas tathā ॥

भीष्म उवाच । इत्येष लक्षणोद्देशः प्रोक्तो नक्षत्रयोगतः । देवक्या नारदेनेह सा स्नुषाभ्योऽब्रवीदिदम् ॥

bhīṣma uvāca । ity eṣa lakṣaṇoddeśaḥ prokto nakṣatrayogataḥ । devakyā nāradeneha sā snuṣābhyo ’bravīd idam ॥