Adhyāya 62

युधिष्ठिर उवाच । कानि दानानि लोकेऽस्मिन्दातुकामो महीपतिः । गुणाधिकेभ्यो विप्रेभ्यो दद्याद्भरतसत्तम ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kāni dānāni loke ’smin dātukāmo mahīpatiḥ । guṇādhikebhyo viprebhyo dadyād bharatasattama ॥

केन तुष्यन्ति ते सद्यस्तुष्टाः किं प्रदिशन्त्युत । शंस मे तन्महाबाहो फलं पुण्यकृतं महत् ॥

kena tuṣyanti te sadyas tuṣṭāḥ kiṁ pradiśanty uta । śaṁsa me tan mahābāho phalaṁ puṇyakr̥taṁ mahat ॥

दत्तं किं फलवद्राजन्निह लोके परत्र च । भवतः श्रोतुमिच्छामि तन्मे विस्तरतो वद ॥

dattaṁ kiṁ phalavad rājann iha loke paratra ca । bhavataḥ śrotum icchāmi tan me vistarato vada ॥

भीष्म उवाच । इममर्थं पुरा पृष्टो नारदो देवदर्शनः । यदुक्तवानसौ तन्मे गदतः शृणु भारत ॥

bhīṣma uvāca । imam arthaṁ purā pr̥ṣṭo nārado devadarśanaḥ । yad uktavān asau tan me gadataḥ śr̥ṇu bhārata ॥

नारद उवाच । अन्नमेव प्रशंसन्ति देवाः सर्षिगणाः पुरा । लोकतन्त्रं हि यज्ञाश्च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् ॥

nārada uvāca । annam eva praśaṁsanti devāḥ sarṣigaṇāḥ purā । lokatantraṁ hi yajñāś ca sarvam anne pratiṣṭhitam ॥

अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति । तस्मादन्नं विशेषेण दातुमिच्छन्ति मानवाः ॥

annena sadr̥śaṁ dānaṁ na bhūtaṁ na bhaviṣyati । tasmād annaṁ viśeṣeṇa dātum icchanti mānavāḥ ॥

अन्नमूर्जस्करं लोके प्राणाश्चान्ने प्रतिष्ठिताः । अन्नेन धार्यते सर्वं विश्वं जगदिदं प्रभो ॥

annam ūrjaskaraṁ loke prāṇāś cānne pratiṣṭhitāḥ । annena dhāryate sarvaṁ viśvaṁ jagad idaṁ prabho ॥

अन्नाद्गृहस्था लोकेऽस्मिन्भिक्षवस्तत एव च । अन्नात्प्रभवति प्राणः प्रत्यक्षं नात्र संशयः ॥

annād gr̥hasthā loke ’smin bhikṣavas tata eva ca । annāt prabhavati prāṇaḥ pratyakṣaṁ nātra saṁśayaḥ ॥

कुटुम्बं पीडयित्वापि ब्राह्मणाय महात्मने । दातव्यं भिक्षवे चान्नमात्मनो भूतिमिच्छता ॥

kuṭumbaṁ pīḍayitvāpi brāhmaṇāya mahātmane । dātavyaṁ bhikṣave cānnam ātmano bhūtim icchatā ॥

ब्राह्मणायाभिरूपाय यो दद्यादन्नमर्थिने । निदधाति निधिं श्रेष्ठं पारलौकिकमात्मनः ॥

brāhmaṇāyābhirūpāya yo dadyād annam arthine । nidadhāti nidhiṁ śreṣṭhaṁ pāralaukikam ātmanaḥ ॥

श्रान्तमध्वनि वर्तन्तं वृद्धमर्हमुपस्थितम् । अर्चयेद्भूतिमन्विच्छन्गृहस्थो गृहमागतम् ॥

śrāntam adhvani vartantaṁ vr̥ddham arham upasthitam । arcayed bhūtim anvicchan gr̥hastho gr̥ham āgatam ॥

क्रोधमुत्पतितं हित्वा सुशीलो वीतमत्सरः । अन्नदः प्राप्नुते राजन्दिवि चेह च यत्सुखम् ॥

krodham utpatitaṁ hitvā suśīlo vītamatsaraḥ । annadaḥ prāpnute rājan divi ceha ca yat sukham ॥

नावमन्येदभिगतं न प्रणुद्यात्कथंचन । अपि श्वपाके शुनि वा न दानं विप्रणश्यति ॥

nāvamanyed abhigataṁ na praṇudyāt kathaṁ cana । api śvapāke śuni vā na dānaṁ vipraṇaśyati ॥

यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते । श्रान्तायादृष्टपूर्वाय स महद्धर्ममाप्नुयात् ॥

yo dadyād aparikliṣṭam annam adhvani vartate । śrāntāyādr̥ṣṭapūrvāya sa mahad dharmam āpnuyāt ॥

पितॄन्देवानृषीन्विप्रानतिथींश्च जनाधिप । यो नरः प्रीणयत्यन्नैस्तस्य पुण्यफलं महत् ॥

pitr̥̄n devān r̥ṣīn viprān atithīṁś ca janādhipa । yo naraḥ prīṇayaty annais tasya puṇyaphalaṁ mahat ॥

कृत्वापि पापकं कर्म यो दद्यादन्नमर्थिने । ब्राह्मणाय विशेषेण न स पापेन युज्यते ॥

kr̥tvāpi pāpakaṁ karma yo dadyād annam arthine । brāhmaṇāya viśeṣeṇa na sa pāpena yujyate ॥

ब्राह्मणेष्वक्षयं दानमन्नं शूद्रे महाफलम् । अन्नदानं च शूद्रे च ब्राह्मणे च विशिष्यते ॥

brāhmaṇeṣv akṣayaṁ dānam annaṁ śūdre mahāphalam । annadānaṁ ca śūdre ca brāhmaṇe ca viśiṣyate ॥

न पृच्छेद्गोत्रचरणं स्वाध्यायं देशमेव वा । भिक्षितो ब्राह्मणेनेह जन्म वान्नं प्रयाचितः ॥

na pr̥cched gotracaraṇaṁ svādhyāyaṁ deśam eva vā । bhikṣito brāhmaṇeneha janma vānnaṁ prayācitaḥ ॥

अन्नदस्यान्नवृक्षाश्च सर्वकामफलान्विताः । भवन्तीहाथ वामुत्र नृपते नात्र संशयः ॥

annadasyānnavr̥kṣāś ca sarvakāmaphalānvitāḥ । bhavantīhātha vāmutra nr̥pate nātra saṁśayaḥ ॥

आशंसन्ते हि पितरः सुवृष्टिमिव कर्षकाः । अस्माकमपि पुत्रो वा पौत्रो वान्नं प्रदास्यति ॥

āśaṁsante hi pitaraḥ suvr̥ṣṭim iva karṣakāḥ । asmākam api putro vā pautro vānnaṁ pradāsyati ॥

ब्राह्मणो हि महद्भूतं स्वयं देहीति याचते । अकामो वा सकामो वा दत्त्वा पुण्यमवाप्नुयात् ॥

brāhmaṇo hi mahad bhūtaṁ svayaṁ dehīti yācate । akāmo vā sakāmo vā dattvā puṇyam avāpnuyāt ॥

ब्राह्मणः सर्वभूतानामतिथिः प्रसृताग्रभुक् । विप्रा यमभिगच्छन्ति भिक्षमाणा गृहं सदा ॥

brāhmaṇaḥ sarvabhūtānām atithiḥ prasr̥tāgrabhuk । viprā yam abhigacchanti bhikṣamāṇā gr̥haṁ sadā ॥

सत्कृताश्च निवर्तन्ते तदतीव प्रवर्धते । महाभोगे कुले जन्म प्रेत्य प्राप्नोति भारत ॥

satkr̥tāś ca nivartante tad atīva pravardhate । mahābhoge kule janma pretya prāpnoti bhārata ॥

दत्त्वा त्वन्नं नरो लोके तथा स्थानमनुत्तमम् । मृष्टमृष्टान्नदायी तु स्वर्गे वसति सत्कृतः ॥

dattvā tv annaṁ naro loke tathā sthānam anuttamam । mr̥ṣṭamr̥ṣṭānnadāyī tu svarge vasati satkr̥taḥ ॥

अन्नं प्राणा नराणां हि सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् । अन्नदः पशुमान्पुत्री धनवान्भोगवानपि ॥

annaṁ prāṇā narāṇāṁ hi sarvam anne pratiṣṭhitam । annadaḥ paśumān putrī dhanavān bhogavān api ॥

प्राणवांश्चापि भवति रूपवांश्च तथा नृप । अन्नदः प्राणदो लोके सर्वदः प्रोच्यते तु सः ॥

prāṇavāṁś cāpi bhavati rūpavāṁś ca tathā nr̥pa । annadaḥ prāṇado loke sarvadaḥ procyate tu saḥ ॥

अन्नं हि दत्त्वातिथये ब्राह्मणाय यथाविधि । प्रदाता सुखमाप्नोति देवैश्चाप्यभिपूज्यते ॥

annaṁ hi dattvātithaye brāhmaṇāya yathāvidhi । pradātā sukham āpnoti devaiś cāpy abhipūjyate ॥

ब्राह्मणो हि महद्भूतं क्षेत्रं चरति पादवत् । उप्यते तत्र यद्बीजं तद्धि पुण्यफलं महत् ॥

brāhmaṇo hi mahad bhūtaṁ kṣetraṁ carati pādavat । upyate tatra yad bījaṁ tad dhi puṇyaphalaṁ mahat ॥

प्रत्यक्षं प्रीतिजननं भोक्तृदात्रोर्भवत्युत । सर्वाण्यन्यानि दानानि परोक्षफलवन्त्युत ॥

pratyakṣaṁ prītijananaṁ bhoktr̥dātror bhavaty uta । sarvāṇy anyāni dānāni parokṣaphalavanty uta ॥

अन्नाद्धि प्रसवं विद्धि रतिमन्नाद्धि भारत । धर्मार्थावन्नतो विद्धि रोगनाशं तथान्नतः ॥

annād dhi prasavaṁ viddhi ratim annād dhi bhārata । dharmārthāv annato viddhi roganāśaṁ tathānnataḥ ॥

अन्नं ह्यमृतमित्याह पुराकल्पे प्रजापतिः । अन्नं भुवं दिवं खं च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् ॥

annaṁ hy amr̥tam ity āha purākalpe prajāpatiḥ । annaṁ bhuvaṁ divaṁ khaṁ ca sarvam anne pratiṣṭhitam ॥

अन्नप्रणाशे भिद्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः । बलं बलवतोऽपीह प्रणश्यत्यन्नहानितः ॥

annapraṇāśe bhidyante śarīre pañca dhātavaḥ । balaṁ balavato ’pīha praṇaśyaty annahānitaḥ ॥

आवाहाश्च विवाहाश्च यज्ञाश्चान्नमृते तथा । न वर्तन्ते नरश्रेष्ठ ब्रह्म चात्र प्रलीयते ॥

āvāhāś ca vivāhāś ca yajñāś cānnam r̥te tathā । na vartante naraśreṣṭha brahma cātra pralīyate ॥

अन्नतः सर्वमेतद्धि यत्किंचित्स्थाणु जङ्गमम् । त्रिषु लोकेषु धर्मार्थमन्नं देयमतो बुधैः ॥

annataḥ sarvam etad dhi yat kiṁ cit sthāṇu jaṅgamam । triṣu lokeṣu dharmārtham annaṁ deyam ato budhaiḥ ॥

अन्नदस्य मनुष्यस्य बलमोजो यशः सुखम् । कीर्तिश्च वर्धते शश्वत्त्रिषु लोकेषु पार्थिव ॥

annadasya manuṣyasya balam ojo yaśaḥ sukham । kīrtiś ca vardhate śaśvat triṣu lokeṣu pārthiva ॥

मेघेष्वम्भः संनिधत्ते प्राणानां पवनः शिवः । तच्च मेघगतं वारि शक्रो वर्षति भारत ॥

megheṣv ambhaḥ saṁnidhatte prāṇānāṁ pavanaḥ śivaḥ । tac ca meghagataṁ vāri śakro varṣati bhārata ॥

आदत्ते च रसं भौममादित्यः स्वगभस्तिभिः । वायुरादित्यतस्तांश्च रसान्देवः प्रजापतिः ॥

ādatte ca rasaṁ bhaumam ādityaḥ svagabhastibhiḥ । vāyur ādityatas tāṁś ca rasān devaḥ prajāpatiḥ ॥

तद्यदा मेघतो वारि पतितं भवति क्षितौ । तदा वसुमती देवी स्निग्धा भवति भारत ॥

tad yadā meghato vāri patitaṁ bhavati kṣitau । tadā vasumatī devī snigdhā bhavati bhārata ॥

ततः सस्यानि रोहन्ति येन वर्तयते जगत् । मांसमेदोस्थिशुक्राणां प्रादुर्भावस्ततः पुनः ॥

tataḥ sasyāni rohanti yena vartayate jagat । māṁsamedosthiśukrāṇāṁ prādurbhāvas tataḥ punaḥ ॥

संभवन्ति ततः शुक्रात्प्राणिनः पृथिवीपते । अग्नीषोमौ हि तच्छुक्रं प्रजनः पुष्यतश्च ह ॥

saṁbhavanti tataḥ śukrāt prāṇinaḥ pr̥thivīpate । agnīṣomau hi tac chukraṁ prajanaḥ puṣyataś ca ha ॥

एवमन्नं च सूर्यश्च पवनः शुक्रमेव च । एक एव स्मृतो राशिर्यतो भूतानि जज्ञिरे ॥

evam annaṁ ca sūryaś ca pavanaḥ śukram eva ca । eka eva smr̥to rāśir yato bhūtāni jajñire ॥

प्राणान्ददाति भूतानां तेजश्च भरतर्षभ । गृहमभ्यागतायाशु यो दद्यादन्नमर्थिने ॥

prāṇān dadāti bhūtānāṁ tejaś ca bharatarṣabha । gr̥ham abhyāgatāyāśu yo dadyād annam arthine ॥

भीष्म उवाच । नारदेनैवमुक्तोऽहमदामन्नं सदा नृप । अनसूयुस्त्वमप्यन्नं तस्माद्देहि गतज्वरः ॥

bhīṣma uvāca । nāradenaivam ukto ’ham adām annaṁ sadā nr̥pa । anasūyus tvam apy annaṁ tasmād dehi gatajvaraḥ ॥

दत्त्वान्नं विधिवद्राजन्विप्रेभ्यस्त्वमपि प्रभो । यथावदनुरूपेभ्यस्ततः स्वर्गमवाप्स्यसि ॥

dattvānnaṁ vidhivad rājan viprebhyas tvam api prabho । yathāvad anurūpebhyas tataḥ svargam avāpsyasi ॥

अन्नदानां हि ये लोकास्तांस्त्वं शृणु नराधिप । भवनानि प्रकाशन्ते दिवि तेषां महात्मनाम् । नानासंस्थानरूपाणि नानास्तम्भान्वितानि च ॥

annadānāṁ hi ye lokās tāṁs tvaṁ śr̥ṇu narādhipa । bhavanāni prakāśante divi teṣāṁ mahātmanām । nānāsaṁsthānarūpāṇi nānāstambhānvitāni ca ॥

चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च । तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च ॥

candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca । taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca ॥

अनेकशतभौमानि सान्तर्जलवनानि च । वैडूर्यार्कप्रकाशानि रौप्यरुक्ममयानि च ॥

anekaśatabhaumāni sāntarjalavanāni ca । vaiḍūryārkaprakāśāni raupyarukmamayāni ca ॥

सर्वकामफलाश्चापि वृक्षा भवनसंस्थिताः । वाप्यो वीथ्यः सभाः कूपा दीर्घिकाश्चैव सर्वशः ॥

sarvakāmaphalāś cāpi vr̥kṣā bhavanasaṁsthitāḥ । vāpyo vīthyaḥ sabhāḥ kūpā dīrghikāś caiva sarvaśaḥ ॥

घोषवन्ति च यानानि युक्तान्यथ सहस्रशः । भक्ष्यभोज्यमयाः शैला वासांस्याभरणानि च ॥

ghoṣavanti ca yānāni yuktāny atha sahasraśaḥ । bhakṣyabhojyamayāḥ śailā vāsāṁsy ābharaṇāni ca ॥

क्षीरं स्रवन्त्यः सरितस्तथा चैवान्नपर्वताः । प्रासादाः पाण्डुराभ्राभाः शय्याश्च कनकोज्ज्वलाः । तानन्नदाः प्रपद्यन्ते तस्मादन्नप्रदो भव ॥

kṣīraṁ sravantyaḥ saritas tathā caivānnaparvatāḥ । prāsādāḥ pāṇḍurābhrābhāḥ śayyāś ca kanakojjvalāḥ । tān annadāḥ prapadyante tasmād annaprado bhava ॥

एते लोकाः पुण्यकृतामन्नदानां महात्मनाम् । तस्मादन्नं विशेषेण दातव्यं मानवैर्भुवि ॥

ete lokāḥ puṇyakr̥tām annadānāṁ mahātmanām । tasmād annaṁ viśeṣeṇa dātavyaṁ mānavair bhuvi ॥