Adhyāya 6

युधिष्ठिर उवाच । पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । दैवे पुरुषकारे च किं स्विच्छ्रेष्ठतरं भवेत् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada । daive puruṣakāre ca kiṁ svic chreṣṭhataraṁ bhavet ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वसिष्ठस्य च संवादं ब्रह्मणश्च युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । vasiṣṭhasya ca saṁvādaṁ brahmaṇaś ca yudhiṣṭhira ॥

दैवमानुषयोः किं स्वित्कर्मणोः श्रेष्ठमित्युत । पुरा वसिष्ठो भगवान्पितामहमपृच्छत ॥

daivamānuṣayoḥ kiṁ svit karmaṇoḥ śreṣṭham ity uta । purā vasiṣṭho bhagavān pitāmaham apr̥cchata ॥

ततः पद्मोद्भवो राजन्देवदेवः पितामहः । उवाच मधुरं वाक्यमर्थवद्धेतुभूषितम् ॥

tataḥ padmodbhavo rājan devadevaḥ pitāmahaḥ । uvāca madhuraṁ vākyam arthavad dhetubhūṣitam ॥

नाबीजं जायते किंचिन्न बीजेन विना फलम् । बीजाद्बीजं प्रभवति बीजादेव फलं स्मृतम् ॥

nābījaṁ jāyate kiṁ cin na bījena vinā phalam । bījād bījaṁ prabhavati bījād eva phalaṁ smr̥tam ॥

यादृशं वपते बीजं क्षेत्रमासाद्य कर्षकः । सुकृते दुष्कृते वापि तादृशं लभते फलम् ॥

yādr̥śaṁ vapate bījaṁ kṣetram āsādya karṣakaḥ । sukr̥te duṣkr̥te vāpi tādr̥śaṁ labhate phalam ॥

यथा बीजं विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम् । तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥

yathā bījaṁ vinā kṣetram uptaṁ bhavati niṣphalam । tathā puruṣakāreṇa vinā daivaṁ na sidhyati ॥

क्षेत्रं पुरुषकारस्तु दैवं बीजमुदाहृतम् । क्षेत्रबीजसमायोगात्ततः सस्यं समृध्यते ॥

kṣetraṁ puruṣakāras tu daivaṁ bījam udāhr̥tam । kṣetrabījasamāyogāt tataḥ sasyaṁ samr̥dhyate ॥

कर्मणः फलनिर्वृत्तिं स्वयमश्नाति कारकः । प्रत्यक्षं दृश्यते लोके कृतस्याप्यकृतस्य च ॥

karmaṇaḥ phalanirvr̥ttiṁ svayam aśnāti kārakaḥ । pratyakṣaṁ dr̥śyate loke kr̥tasyāpy akr̥tasya ca ॥

शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा । कृतं सर्वत्र लभते नाकृतं भुज्यते क्वचित् ॥

śubhena karmaṇā saukhyaṁ duḥkhaṁ pāpena karmaṇā । kr̥taṁ sarvatra labhate nākr̥taṁ bhujyate kva cit ॥

कृती सर्वत्र लभते प्रतिष्ठां भाग्यविक्षतः । अकृती लभते भ्रष्टः क्षते क्षारावसेचनम् ॥

kr̥tī sarvatra labhate pratiṣṭhāṁ bhāgyavikṣataḥ । akr̥tī labhate bhraṣṭaḥ kṣate kṣārāvasecanam ॥

तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च । प्राप्यते कर्मणा सर्वं न दैवादकृतात्मना ॥

tapasā rūpasaubhāgyaṁ ratnāni vividhāni ca । prāpyate karmaṇā sarvaṁ na daivād akr̥tātmanā ॥

तथा स्वर्गश्च भोगश्च निष्ठा या च मनीषिता । सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहोपपद्यते ॥

tathā svargaś ca bhogaś ca niṣṭhā yā ca manīṣitā । sarvaṁ puruṣakāreṇa kr̥tenehopapadyate ॥

ज्योतींषि त्रिदशा नागा यक्षाश्चन्द्रार्कमारुताः । सर्वे पुरुषकारेण मानुष्याद्देवतां गताः ॥

jyotīṁṣi tridaśā nāgā yakṣāś candrārkamārutāḥ । sarve puruṣakāreṇa mānuṣyād devatāṁ gatāḥ ॥

अर्थो वा मित्रवर्गो वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम् । श्रीश्चापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभिः ॥

artho vā mitravargo vā aiśvaryaṁ vā kulānvitam । śrīś cāpi durlabhā bhoktuṁ tathaivākr̥takarmabhiḥ ॥

शौचेन लभते विप्रः क्षत्रियो विक्रमेण च । वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषया श्रियम् ॥

śaucena labhate vipraḥ kṣatriyo vikrameṇa ca । vaiśyaḥ puruṣakāreṇa śūdraḥ śuśrūṣayā śriyam ॥

नादातारं भजन्त्यर्था न क्लीबं नापि निष्क्रियम् । नाकर्मशीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम् ॥

nādātāraṁ bhajanty arthā na klībaṁ nāpi niṣkriyam । nākarmaśīlaṁ nāśūraṁ tathā naivātapasvinam ॥

येन लोकास्त्रयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश्च देवताः । स एष भगवान्विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः ॥

yena lokās trayaḥ sr̥ṣṭā daityāḥ sarvāś ca devatāḥ । sa eṣa bhagavān viṣṇuḥ samudre tapyate tapaḥ ॥

स्वं चेत्कर्मफलं न स्यात्सर्वमेवाफलं भवेत् । लोको दैवं समालम्ब्य उदासीनो भवेन्न तु ॥

svaṁ cet karmaphalaṁ na syāt sarvam evāphalaṁ bhavet । loko daivaṁ samālambya udāsīno bhaven na tu ॥

अकृत्वा मानुषं कर्म यो दैवमनुवर्तते । वृथा श्राम्यति संप्राप्य पतिं क्लीबमिवाङ्गना ॥

akr̥tvā mānuṣaṁ karma yo daivam anuvartate । vr̥thā śrāmyati saṁprāpya patiṁ klībam ivāṅganā ॥

न तथा मानुषे लोके भयमस्ति शुभाशुभे । यथा त्रिदशलोके हि भयमल्पेन जायते ॥

na tathā mānuṣe loke bhayam asti śubhāśubhe । yathā tridaśaloke hi bhayam alpena jāyate ॥

कृतः पुरुषकारस्तु दैवमेवानुवर्तते । न दैवमकृते किंचित्कस्यचिद्दातुमर्हति ॥

kr̥taḥ puruṣakāras tu daivam evānuvartate । na daivam akr̥te kiṁ cit kasya cid dātum arhati ॥

यदा स्थानान्यनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्वपि । कथं कर्म विना दैवं स्थास्यते स्थापयिष्यति ॥

yadā sthānāny anityāni dr̥śyante daivateṣv api । kathaṁ karma vinā daivaṁ sthāsyate sthāpayiṣyati ॥

न दैवतानि लोकेऽस्मिन्व्यापारं यान्ति कस्यचित् । व्यासङ्गं जनयन्त्युग्रमात्माभिभवशङ्कया ॥

na daivatāni loke ’smin vyāpāraṁ yānti kasya cit । vyāsaṅgaṁ janayanty ugram ātmābhibhavaśaṅkayā ॥

ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः । कस्य वाचा ह्यदैवं स्याद्यतो दैवं प्रवर्तते ॥

r̥ṣīṇāṁ devatānāṁ ca sadā bhavati vigrahaḥ । kasya vācā hy adaivaṁ syād yato daivaṁ pravartate ॥

कथं चास्य समुत्पत्तिर्यथा दैवं प्रवर्तते । एवं त्रिदशलोकेऽपि प्राप्यन्ते बहवश्छलाः ॥

kathaṁ cāsya samutpattir yathā daivaṁ pravartate । evaṁ tridaśaloke ’pi prāpyante bahavaś chalāḥ ॥

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः । आत्मैव चात्मनः साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च ॥

ātmaiva hy ātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ । ātmaiva cātmanaḥ sākṣī kr̥tasyāpy akr̥tasya ca ॥

कृतं च विकृतं किंचित्कृते कर्मणि सिध्यति । सुकृते दुष्कृतं कर्म न यथार्थं प्रपद्यते ॥

kr̥taṁ ca vikr̥taṁ kiṁ cit kr̥te karmaṇi sidhyati । sukr̥te duṣkr̥taṁ karma na yathārthaṁ prapadyate ॥

देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैरवाप्यते । पुण्यशीलं नरं प्राप्य किं दैवं प्रकरिष्यति ॥

devānāṁ śaraṇaṁ puṇyaṁ sarvaṁ puṇyair avāpyate । puṇyaśīlaṁ naraṁ prāpya kiṁ daivaṁ prakariṣyati ॥

पुरा ययातिर्विभ्रष्टश्च्यावितः पतितः क्षितौ । पुनरारोपितः स्वर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः ॥

purā yayātir vibhraṣṭaś cyāvitaḥ patitaḥ kṣitau । punar āropitaḥ svargaṁ dauhitraiḥ puṇyakarmabhiḥ ॥

पुरूरवाश्च राजर्षिर्द्विजैरभिहितः पुरा । ऐल इत्यभिविख्यातः स्वर्गं प्राप्तो महीपतिः ॥

purūravāś ca rājarṣir dvijair abhihitaḥ purā । aila ity abhivikhyātaḥ svargaṁ prāpto mahīpatiḥ ॥

अश्वमेधादिभिर्यज्ञैः सत्कृतः कोसलाधिपः । महर्षिशापात्सौदासः पुरुषादत्वमागतः ॥

aśvamedhādibhir yajñaiḥ satkr̥taḥ kosalādhipaḥ । maharṣiśāpāt saudāsaḥ puruṣādatvam āgataḥ ॥

अश्वत्थामा च रामश्च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौ । न गच्छतः स्वर्गलोकं सुकृतेनेह कर्मणा ॥

aśvatthāmā ca rāmaś ca muniputrau dhanurdharau । na gacchataḥ svargalokaṁ sukr̥teneha karmaṇā ॥

वसुर्यज्ञशतैरिष्ट्वा द्वितीय इव वासवः । मिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः ॥

vasur yajñaśatair iṣṭvā dvitīya iva vāsavaḥ । mithyābhidhānenaikena rasātalatalaṁ gataḥ ॥

बलिर्वैरोचनिर्बद्धो धर्मपाशेन दैवतैः । विष्णोः पुरुषकारेण पातालशयनः कृतः ॥

balir vairocanir baddho dharmapāśena daivataiḥ । viṣṇoḥ puruṣakāreṇa pātālaśayanaḥ kr̥taḥ ॥

शक्रस्योदस्य चरणं प्रस्थितो जनमेजयः । द्विजस्त्रीणां वधं कृत्वा किं दैवेन न वारितः ॥

śakrasyodasya caraṇaṁ prasthito janamejayaḥ । dvijastrīṇāṁ vadhaṁ kr̥tvā kiṁ daivena na vāritaḥ ॥

अज्ञानाद्ब्राह्मणं हत्वा स्पृष्टो बालवधेन च । वैशंपायनविप्रर्षिः किं दैवेन निवारितः ॥

ajñānād brāhmaṇaṁ hatvā spr̥ṣṭo bālavadhena ca । vaiśaṁpāyanaviprarṣiḥ kiṁ daivena nivāritaḥ ॥

गोप्रदानेन मिथ्या च ब्राह्मणेभ्यो महामखे । पुरा नृगश्च राजर्षिः कृकलासत्वमागतः ॥

gopradānena mithyā ca brāhmaṇebhyo mahāmakhe । purā nr̥gaś ca rājarṣiḥ kr̥kalāsatvam āgataḥ ॥

धुन्धुमारश्च राजर्षिः सत्रेष्वेव जरां गतः । प्रीतिदायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे ॥

dhundhumāraś ca rājarṣiḥ satreṣv eva jarāṁ gataḥ । prītidāyaṁ parityajya suṣvāpa sa girivraje ॥

पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर्महाबलैः । पुनः प्रत्याहृतं चैव न दैवाद्भुजसंश्रयात् ॥

pāṇḍavānāṁ hr̥taṁ rājyaṁ dhārtarāṣṭrair mahābalaiḥ । punaḥ pratyāhr̥taṁ caiva na daivād bhujasaṁśrayāt ॥

तपोनियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताः । किं ते दैवबलाच्छापमुत्सृजन्ते न कर्मणा ॥

taponiyamasaṁyuktā munayaḥ saṁśitavratāḥ । kiṁ te daivabalāc chāpam utsr̥jante na karmaṇā ॥

पापमुत्सृजते लोके सर्वं प्राप्य सुदुर्लभम् । लोभमोहसमापन्नं न दैवं त्रायते नरम् ॥

pāpam utsr̥jate loke sarvaṁ prāpya sudurlabham । lobhamohasamāpannaṁ na daivaṁ trāyate naram ॥

यथाग्निः पवनोद्धूतः सूक्ष्मोऽपि भवते महान् । तथा कर्मसमायुक्तं दैवं साधु विवर्धते ॥

yathāgniḥ pavanoddhūtaḥ sūkṣmo ’pi bhavate mahān । tathā karmasamāyuktaṁ daivaṁ sādhu vivardhate ॥

यथा तैलक्षयाद्दीपः प्रम्लानिमुपगच्छति । तथा कर्मक्षयाद्दैवं प्रम्लानिमुपगच्छति ॥

yathā tailakṣayād dīpaḥ pramlānim upagacchati । tathā karmakṣayād daivaṁ pramlānim upagacchati ॥

विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान्स्त्रियो वा; पुरुष इह न शक्तः कर्महीनोऽपि भोक्तुम् । सुनिहितमपि चार्थं दैवतै रक्ष्यमाणं; व्ययगुणमपि साधुं कर्मणा संश्रयन्ते ॥

vipulam api dhanaughaṁ prāpya bhogān striyo vā; puruṣa iha na śaktaḥ karmahīno ’pi bhoktum । sunihitam api cārthaṁ daivatai rakṣyamāṇaṁ; vyayaguṇam api sādhuṁ karmaṇā saṁśrayante ॥

भवति मनुजलोकाद्देवलोको विशिष्टो; बहुतरसुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणि । पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणां; न च फलति विकर्मा जीवलोकेन दैवम् ॥

bhavati manujalokād devaloko viśiṣṭo; bahutarasusamr̥ddhyā mānuṣāṇāṁ gr̥hāṇi । pitr̥vanabhavanābhaṁ dr̥śyate cāmarāṇāṁ; na ca phalati vikarmā jīvalokena daivam ॥

व्यपनयति विमार्गं नास्ति दैवे प्रभुत्वं; गुरुमिव कृतमग्र्यं कर्म संयाति दैवम् । अनुपहतमदीनं कामकारेण दैवं; नयति पुरुषकारः संचितस्तत्र तत्र ॥

vyapanayati vimārgaṁ nāsti daive prabhutvaṁ; gurum iva kr̥tam agryaṁ karma saṁyāti daivam । anupahatam adīnaṁ kāmakāreṇa daivaṁ; nayati puruṣakāraḥ saṁcitas tatra tatra ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया वै मुनिसत्तम । फलं पुरुषकारस्य सदा संदृश्य तत्त्वतः ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ mayā vai munisattama । phalaṁ puruṣakārasya sadā saṁdr̥śya tattvataḥ ॥

अभ्युत्थानेन दैवस्य समारब्धेन कर्मणा । विधिना कर्मणा चैव स्वर्गमार्गमवाप्नुयात् ॥

abhyutthānena daivasya samārabdhena karmaṇā । vidhinā karmaṇā caiva svargamārgam avāpnuyāt ॥