Adhyāya 5

युधिष्ठिर उवाच । आनृशंसस्य धर्मस्य गुणान्भक्तजनस्य च । श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्न्येन तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ānr̥śaṁsasya dharmasya guṇān bhaktajanasya ca । śrotum icchāmi kārtsnyena tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । विषये काशिराजस्य ग्रामान्निष्क्रम्य लुब्धकः । सविषं काण्डमादाय मृगयामास वै मृगम् ॥

bhīṣma uvāca । viṣaye kāśirājasya grāmān niṣkramya lubdhakaḥ । saviṣaṁ kāṇḍam ādāya mr̥gayām āsa vai mr̥gam ॥

तत्र चामिषलुब्धेन लुब्धकेन महावने । अविदूरे मृगं दृष्ट्वा बाणः प्रतिसमाहितः ॥

tatra cāmiṣalubdhena lubdhakena mahāvane । avidūre mr̥gaṁ dr̥ṣṭvā bāṇaḥ pratisamāhitaḥ ॥

तेन दुर्वारितास्त्रेण निमित्तचपलेषुणा । महान्वनतरुर्विद्धो मृगं तत्र जिघांसता ॥

tena durvāritāstreṇa nimittacapaleṣuṇā । mahān vanatarur viddho mr̥gaṁ tatra jighāṁsatā ॥

स तीक्ष्णविषदिग्धेन शरेणातिबलात्कृतः । उत्सृज्य फलपत्राणि पादपः शोषमागतः ॥

sa tīkṣṇaviṣadigdhena śareṇātibalātkr̥taḥ । utsr̥jya phalapatrāṇi pādapaḥ śoṣam āgataḥ ॥

तस्मिन्वृक्षे तथाभूते कोटरेषु चिरोषितः । न जहाति शुको वासं तस्य भक्त्या वनस्पतेः ॥

tasmin vr̥kṣe tathābhūte koṭareṣu ciroṣitaḥ । na jahāti śuko vāsaṁ tasya bhaktyā vanaspateḥ ॥

निष्प्रचारो निराहारो ग्लानः शिथिलवागपि । कृतज्ञः सह वृक्षेण धर्मात्मा स व्यशुष्यत ॥

niṣpracāro nirāhāro glānaḥ śithilavāg api । kr̥tajñaḥ saha vr̥kṣeṇa dharmātmā sa vyaśuṣyata ॥

तमुदारं महासत्त्वमतिमानुषचेष्टितम् । समदुःखसुखं ज्ञात्वा विस्मितः पाकशासनः ॥

tam udāraṁ mahāsattvam atimānuṣaceṣṭitam । samaduḥkhasukhaṁ jñātvā vismitaḥ pākaśāsanaḥ ॥

ततश्चिन्तामुपगतः शक्रः कथमयं द्विजः । तिर्यग्योनावसंभाव्यमानृशंस्यं समास्थितः ॥

tataś cintām upagataḥ śakraḥ katham ayaṁ dvijaḥ । tiryagyonāv asaṁbhāvyam ānr̥śaṁsyaṁ samāsthitaḥ ॥

अथ वा नात्र चित्रं हीत्यभवद्वासवस्य तु । प्राणिनामिह सर्वेषां सर्वं सर्वत्र दृश्यते ॥

atha vā nātra citraṁ hīty abhavad vāsavasya tu । prāṇinām iha sarveṣāṁ sarvaṁ sarvatra dr̥śyate ॥

ततो ब्राह्मणवेषेण मानुषं रूपमास्थितः । अवतीर्य महीं शक्रस्तं पक्षिणमुवाच ह ॥

tato brāhmaṇaveṣeṇa mānuṣaṁ rūpam āsthitaḥ । avatīrya mahīṁ śakras taṁ pakṣiṇam uvāca ha ॥

शुक भोः पक्षिणां श्रेष्ठ दाक्षेयी सुप्रजास्त्वया । पृच्छे त्वा शुष्कमेतं वै कस्मान्न त्यजसि द्रुमम् ॥

śuka bhoḥ pakṣiṇāṁ śreṣṭha dākṣeyī suprajās tvayā । pr̥cche tvā śuṣkam etaṁ vai kasmān na tyajasi drumam ॥

अथ पृष्टः शुकः प्राह मूर्ध्ना समभिवाद्य तम् । स्वागतं देवराजाय विज्ञातस्तपसा मया ॥

atha pr̥ṣṭaḥ śukaḥ prāha mūrdhnā samabhivādya tam । svāgataṁ devarājāya vijñātas tapasā mayā ॥

ततो दशशताक्षेण साधु साध्विति भाषितम् । अहो विज्ञानमित्येवं तपसा पूजितस्ततः ॥

tato daśaśatākṣeṇa sādhu sādhv iti bhāṣitam । aho vijñānam ity evaṁ tapasā pūjitas tataḥ ॥

तमेवं शुभकर्माणं शुकं परमधार्मिकम् । विजानन्नपि तां प्राप्तिं पप्रच्छ बलसूदनः ॥

tam evaṁ śubhakarmāṇaṁ śukaṁ paramadhārmikam । vijānann api tāṁ prāptiṁ papraccha balasūdanaḥ ॥

निष्पत्रमफलं शुष्कमशरण्यं पतत्रिणाम् । किमर्थं सेवसे वृक्षं यदा महदिदं वनम् ॥

niṣpatram aphalaṁ śuṣkam aśaraṇyaṁ patatriṇām । kimarthaṁ sevase vr̥kṣaṁ yadā mahad idaṁ vanam ॥

अन्येऽपि बहवो वृक्षाः पत्रसंछन्नकोटराः । शुभाः पर्याप्तसंचारा विद्यन्तेऽस्मिन्महावने ॥

anye ’pi bahavo vr̥kṣāḥ patrasaṁchannakoṭarāḥ । śubhāḥ paryāptasaṁcārā vidyante ’smin mahāvane ॥

गतायुषमसामर्थ्यं क्षीणसारं हतश्रियम् । विमृश्य प्रज्ञया धीर जहीमं ह्यस्थिरं द्रुमम् ॥

gatāyuṣam asāmarthyaṁ kṣīṇasāraṁ hataśriyam । vimr̥śya prajñayā dhīra jahīmaṁ hy asthiraṁ drumam ॥

तदुपश्रुत्य धर्मात्मा शुकः शक्रेण भाषितम् । सुदीर्घमभिनिःश्वस्य दीनो वाक्यमुवाच ह ॥

tad upaśrutya dharmātmā śukaḥ śakreṇa bhāṣitam । sudīrgham abhiniḥśvasya dīno vākyam uvāca ha ॥

अनतिक्रमणीयानि दैवतानि शचीपते । यत्राभवस्तत्र भवस्तन्निबोध सुराधिप ॥

anatikramaṇīyāni daivatāni śacīpate । yatrābhavas tatra bhavas tan nibodha surādhipa ॥

अस्मिन्नहं द्रुमे जातः साधुभिश्च गुणैर्युतः । बालभावे च संगुप्तः शत्रुभिश्च न धर्षितः ॥

asminn ahaṁ drume jātaḥ sādhubhiś ca guṇair yutaḥ । bālabhāve ca saṁguptaḥ śatrubhiś ca na dharṣitaḥ ॥

किमनुक्रोशवैफल्यमुत्पादयसि मेऽनघ । आनृशंस्येऽनुरक्तस्य भक्तस्यानुगतस्य च ॥

kim anukrośavaiphalyam utpādayasi me ’nagha । ānr̥śaṁsye ’nuraktasya bhaktasyānugatasya ca ॥

अनुक्रोशो हि साधूनां सुमहद्धर्मलक्षणम् । अनुक्रोशश्च साधूनां सदा प्रीतिं प्रयच्छति ॥

anukrośo hi sādhūnāṁ sumahad dharmalakṣaṇam । anukrośaś ca sādhūnāṁ sadā prītiṁ prayacchati ॥

त्वमेव दैवतैः सर्वैः पृच्छ्यसे धर्मसंशयान् । अतस्त्वं देव देवानामाधिपत्ये प्रतिष्ठितः ॥

tvam eva daivataiḥ sarvaiḥ pr̥cchyase dharmasaṁśayān । atas tvaṁ deva devānām ādhipatye pratiṣṭhitaḥ ॥

नार्हसि त्वं सहस्राक्ष त्याजयित्वेह भक्तितः । समर्थमुपजीव्येमं त्यजेयं कथमद्य वै ॥

nārhasi tvaṁ sahasrākṣa tyājayitveha bhaktitaḥ । samartham upajīvyemaṁ tyajeyaṁ katham adya vai ॥

तस्य वाक्येन सौम्येन हर्षितः पाकशासनः । शुकं प्रोवाच धर्मज्ञमानृशंस्येन तोषितः ॥

tasya vākyena saumyena harṣitaḥ pākaśāsanaḥ । śukaṁ provāca dharmajñam ānr̥śaṁsyena toṣitaḥ ॥

वरं वृणीष्वेति तदा स च वव्रे वरं शुकः । आनृशंस्यपरो नित्यं तस्य वृक्षस्य संभवम् ॥

varaṁ vr̥ṇīṣveti tadā sa ca vavre varaṁ śukaḥ । ānr̥śaṁsyaparo nityaṁ tasya vr̥kṣasya saṁbhavam ॥

विदित्वा च दृढां शक्रस्तां शुके शीलसंपदम् । प्रीतः क्षिप्रमथो वृक्षममृतेनावसिक्तवान् ॥

viditvā ca dr̥ḍhāṁ śakras tāṁ śuke śīlasaṁpadam । prītaḥ kṣipram atho vr̥kṣam amr̥tenāvasiktavān ॥

ततः फलानि पत्राणि शाखाश्चापि मनोरमाः । शुकस्य दृढभक्तित्वाच्छ्रीमत्त्वं चाप स द्रुमः ॥

tataḥ phalāni patrāṇi śākhāś cāpi manoramāḥ । śukasya dr̥ḍhabhaktitvāc chrīmattvaṁ cāpa sa drumaḥ ॥

शुकश्च कर्मणा तेन आनृशंस्यकृतेन ह । आयुषोऽन्ते महाराज प्राप शक्रसलोकताम् ॥

śukaś ca karmaṇā tena ānr̥śaṁsyakr̥tena ha । āyuṣo ’nte mahārāja prāpa śakrasalokatām ॥

एवमेव मनुष्येन्द्र भक्तिमन्तं समाश्रितः । सर्वार्थसिद्धिं लभते शुकं प्राप्य यथा द्रुमः ॥

evam eva manuṣyendra bhaktimantaṁ samāśritaḥ । sarvārthasiddhiṁ labhate śukaṁ prāpya yathā drumaḥ ॥