Adhyāya 48

युधिष्ठिर उवाच । अर्थाश्रयाद्वा कामाद्वा वर्णानां वाप्यनिश्चयात् । अज्ञानाद्वापि वर्णानां जायते वर्णसंकरः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । arthāśrayād vā kāmād vā varṇānāṁ vāpy aniścayāt । ajñānād vāpi varṇānāṁ jāyate varṇasaṁkaraḥ ॥

तेषामेतेन विधिना जातानां वर्णसंकरे । को धर्मः कानि कर्माणि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

teṣām etena vidhinā jātānāṁ varṇasaṁkare । ko dharmaḥ kāni karmāṇi tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि चातुर्वर्ण्यं च केवलम् । असृजत्स ह यज्ञार्थे पूर्वमेव प्रजापतिः ॥

bhīṣma uvāca । cāturvarṇyasya karmāṇi cāturvarṇyaṁ ca kevalam । asr̥jat sa ha yajñārthe pūrvam eva prajāpatiḥ ॥

भार्याश्चतस्रो विप्रस्य द्वयोरात्मास्य जायते । आनुपूर्व्याद्द्वयोर्हीनौ मातृजात्यौ प्रसूयतः ॥

bhāryāś catasro viprasya dvayor ātmāsya jāyate । ānupūrvyād dvayor hīnau mātr̥jātyau prasūyataḥ ॥

परं शवाद्ब्राह्मणस्यैष पुत्रः; शूद्रापुत्रं पारशवं तमाहुः । शुश्रूषकः स्वस्य कुलस्य स स्या;त्स्वं चारित्रं नित्यमथो न जह्यात् ॥

paraṁ śavād brāhmaṇasyaiṣa putraḥ; śūdrāputraṁ pāraśavaṁ tam āhuḥ । śuśrūṣakaḥ svasya kulasya sa syāt; svaṁ cāritraṁ nityam atho na jahyāt ॥

सर्वानुपायानपि संप्रधार्य; समुद्धरेत्स्वस्य कुलस्य तन्तुम् । ज्येष्ठो यवीयानपि यो द्विजस्य; शुश्रूषवान्दानपरायणः स्यात् ॥

sarvān upāyān api saṁpradhārya; samuddharet svasya kulasya tantum । jyeṣṭho yavīyān api yo dvijasya; śuśrūṣavān dānaparāyaṇaḥ syāt ॥

तिस्रः क्षत्रियसंबन्धाद्द्वयोरात्मास्य जायते । हीनवर्णस्तृतीयायां शूद्र उग्र इति स्मृतः ॥

tisraḥ kṣatriyasaṁbandhād dvayor ātmāsya jāyate । hīnavarṇas tr̥tīyāyāṁ śūdra ugra iti smr̥taḥ ॥

द्वे चापि भार्ये वैश्यस्य द्वयोरात्मास्य जायते । शूद्रा शूद्रस्य चाप्येका शूद्रमेव प्रजायते ॥

dve cāpi bhārye vaiśyasya dvayor ātmāsya jāyate । śūdrā śūdrasya cāpy ekā śūdram eva prajāyate ॥

अतो विशिष्टस्त्वधमो गुरुदारप्रधर्षकः । बाह्यं वर्णं जनयति चातुर्वर्ण्यविगर्हितम् ॥

ato viśiṣṭas tv adhamo gurudārapradharṣakaḥ । bāhyaṁ varṇaṁ janayati cāturvarṇyavigarhitam ॥

अयाज्यं क्षत्रियो व्रात्यं सूतं स्तोमक्रियापरम् । वैश्यो वैदेहकं चापि मौद्गल्यमपवर्जितम् ॥

ayājyaṁ kṣatriyo vrātyaṁ sūtaṁ stomakriyāparam । vaiśyo vaidehakaṁ cāpi maudgalyam apavarjitam ॥

शूद्रश्चण्डालमत्युग्रं वध्यघ्नं बाह्यवासिनम् । ब्राह्मण्यां संप्रजायन्त इत्येते कुलपांसनाः । एते मतिमतां श्रेष्ठ वर्णसंकरजाः प्रभो ॥

śūdraś caṇḍālam atyugraṁ vadhyaghnaṁ bāhyavāsinam । brāhmaṇyāṁ saṁprajāyanta ity ete kulapāṁsanāḥ । ete matimatāṁ śreṣṭha varṇasaṁkarajāḥ prabho ॥

बन्दी तु जायते वैश्यान्मागधो वाक्यजीवनः । शूद्रान्निषादो मत्स्यघ्नः क्षत्रियायां व्यतिक्रमात् ॥

bandī tu jāyate vaiśyān māgadho vākyajīvanaḥ । śūdrān niṣādo matsyaghnaḥ kṣatriyāyāṁ vyatikramāt ॥

शूद्रादायोगवश्चापि वैश्यायां ग्रामधर्मिणः । ब्राह्मणैरप्रतिग्राह्यस्तक्षा स वनजीवनः ॥

śūdrād āyogavaś cāpi vaiśyāyāṁ grāmadharmiṇaḥ । brāhmaṇair apratigrāhyas takṣā sa vanajīvanaḥ ॥

एतेऽपि सदृशं वर्णं जनयन्ति स्वयोनिषु । मातृजात्यां प्रसूयन्ते प्रवरा हीनयोनिषु ॥

ete ’pi sadr̥śaṁ varṇaṁ janayanti svayoniṣu । mātr̥jātyāṁ prasūyante pravarā hīnayoniṣu ॥

यथा चतुर्षु वर्णेषु द्वयोरात्मास्य जायते । आनन्तर्यात्तु जायन्ते तथा बाह्याः प्रधानतः ॥

yathā caturṣu varṇeṣu dvayor ātmāsya jāyate । ānantaryāt tu jāyante tathā bāhyāḥ pradhānataḥ ॥

ते चापि सदृशं वर्णं जनयन्ति स्वयोनिषु । परस्परस्य वर्तन्तो जनयन्ति विगर्हितान् ॥

te cāpi sadr̥śaṁ varṇaṁ janayanti svayoniṣu । parasparasya vartanto janayanti vigarhitān ॥

यथा च शूद्रो ब्राह्मण्यां जन्तुं बाह्यं प्रसूयते । एवं बाह्यतराद्बाह्यश्चातुर्वर्ण्यात्प्रसूयते ॥

yathā ca śūdro brāhmaṇyāṁ jantuṁ bāhyaṁ prasūyate । evaṁ bāhyatarād bāhyaś cāturvarṇyāt prasūyate ॥

प्रतिलोमं तु वर्तन्तो बाह्याद्बाह्यतरं पुनः । हीना हीनात्प्रसूयन्ते वर्णाः पञ्चदशैव ते ॥

pratilomaṁ tu vartanto bāhyād bāhyataraṁ punaḥ । hīnā hīnāt prasūyante varṇāḥ pañcadaśaiva te ॥

अगम्यागमनाच्चैव वर्तते वर्णसंकरः । व्रात्यानामत्र जायन्ते सैरन्ध्रा मागधेषु च । प्रसाधनोपचारज्ञमदासं दासजीवनम् ॥

agamyāgamanāc caiva vartate varṇasaṁkaraḥ । vrātyānām atra jāyante sairandhrā māgadheṣu ca । prasādhanopacārajñam adāsaṁ dāsajīvanam ॥

अतश्चायोगवं सूते वागुरावनजीवनम् । मैरेयकं च वैदेहः संप्रसूतेऽथ माधुकम् ॥

ataś cāyogavaṁ sūte vāgurāvanajīvanam । maireyakaṁ ca vaidehaḥ saṁprasūte ’tha mādhukam ॥

निषादो मुद्गरं सूते दाशं नावोपजीविनम् । मृतपं चापि चण्डालः श्वपाकमतिकुत्सितम् ॥

niṣādo mudgaraṁ sūte dāśaṁ nāvopajīvinam । mr̥tapaṁ cāpi caṇḍālaḥ śvapākam atikutsitam ॥

चतुरो मागधी सूते क्रूरान्मायोपजीविनः । मांसस्वादुकरं सूदं सौगन्धमिति संज्ञितम् ॥

caturo māgadhī sūte krūrān māyopajīvinaḥ । māṁsasvādukaraṁ sūdaṁ saugandham iti saṁjñitam ॥

वैदेहकाच्च पापिष्ठं क्रूरं भार्योपजीविनम् । निषादान्मद्रनाभं च खरयानप्रयायिनम् ॥

vaidehakāc ca pāpiṣṭhaṁ krūraṁ bhāryopajīvinam । niṣādān madranābhaṁ ca kharayānaprayāyinam ॥

चण्डालात्पुल्कसं चापि खराश्वगजभोजिनम् । मृतचेलप्रतिच्छन्नं भिन्नभाजनभोजिनम् ॥

caṇḍālāt pulkasaṁ cāpi kharāśvagajabhojinam । mr̥tacelapraticchannaṁ bhinnabhājanabhojinam ॥

आयोगवीषु जायन्ते हीनवर्णासु ते त्रयः । क्षुद्रो वैदेहकादन्ध्रो बहिर्ग्रामप्रतिश्रयः ॥

āyogavīṣu jāyante hīnavarṇāsu te trayaḥ । kṣudro vaidehakād andhro bahir grāmapratiśrayaḥ ॥

कारावरो निषाद्यां तु चर्मकारात्प्रजायते । चण्डालात्पाण्डुसौपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान् ॥

kārāvaro niṣādyāṁ tu carmakārāt prajāyate । caṇḍālāt pāṇḍusaupākas tvaksāravyavahāravān ॥

आहिण्डिको निषादेन वैदेह्यां संप्रजायते । चण्डालेन तु सौपाको मौद्गल्यसमवृत्तिमान् ॥

āhiṇḍiko niṣādena vaidehyāṁ saṁprajāyate । caṇḍālena tu saupāko maudgalyasamavr̥ttimān ॥

निषादी चापि चण्डालात्पुत्रमन्तावसायिनम् । श्मशानगोचरं सूते बाह्यैरपि बहिष्कृतम् ॥

niṣādī cāpi caṇḍālāt putram antāvasāyinam । śmaśānagocaraṁ sūte bāhyair api bahiṣkr̥tam ॥

इत्येताः संकरे जात्यः पितृमातृव्यतिक्रमात् । प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः ॥

ity etāḥ saṁkare jātyaḥ pitr̥mātr̥vyatikramāt । pracchannā vā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ ॥

चतुर्णामेव वर्णानां धर्मो नान्यस्य विद्यते । वर्णानां धर्महीनेषु संज्ञा नास्तीह कस्यचित् ॥

caturṇām eva varṇānāṁ dharmo nānyasya vidyate । varṇānāṁ dharmahīneṣu saṁjñā nāstīha kasya cit ॥

यदृच्छयोपसंपन्नैर्यज्ञसाधुबहिष्कृतैः । बाह्या बाह्यैस्तु जायन्ते यथावृत्ति यथाश्रयम् ॥

yadr̥cchayopasaṁpannair yajñasādhubahiṣkr̥taiḥ । bāhyā bāhyais tu jāyante yathāvr̥tti yathāśrayam ॥

चतुष्पथश्मशानानि शैलांश्चान्यान्वनस्पतीन् । युञ्जन्ते चाप्यलंकारांस्तथोपकरणानि च ॥

catuṣpathaśmaśānāni śailāṁś cānyān vanaspatīn । yuñjante cāpy alaṁkārāṁs tathopakaraṇāni ca ॥

गोब्राह्मणार्थे साहाय्यं कुर्वाणा वै न संशयः । आनृशंस्यमनुक्रोशः सत्यवाक्यमथ क्षमा ॥

gobrāhmaṇārthe sāhāyyaṁ kurvāṇā vai na saṁśayaḥ । ānr̥śaṁsyam anukrośaḥ satyavākyam atha kṣamā ॥

स्वशरीरैः परित्राणं बाह्यानां सिद्धिकारकम् । मनुजव्याघ्र भवति तत्र मे नास्ति संशयः ॥

svaśarīraiḥ paritrāṇaṁ bāhyānāṁ siddhikārakam । manujavyāghra bhavati tatra me nāsti saṁśayaḥ ॥

यथोपदेशं परिकीर्तितासु; नरः प्रजायेत विचार्य बुद्धिमान् । विहीनयोनिर्हि सुतोऽवसादये;त्तितीर्षमाणं सलिले यथोपलम् ॥

yathopadeśaṁ parikīrtitāsu; naraḥ prajāyeta vicārya buddhimān । vihīnayonir hi suto ’vasādayet; titīrṣamāṇaṁ salile yathopalam ॥

अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः । नयन्ते ह्युत्पथं नार्यः कामक्रोधवशानुगम् ॥

avidvāṁsam alaṁ loke vidvāṁsam api vā punaḥ । nayante hy utpathaṁ nāryaḥ kāmakrodhavaśānugam ॥

स्वभावश्चैव नारीणां नराणामिह दूषणम् । इत्यर्थं न प्रसज्जन्ते प्रमदासु विपश्चितः ॥

svabhāvaś caiva nārīṇāṁ narāṇām iha dūṣaṇam । ityarthaṁ na prasajjante pramadāsu vipaścitaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुषयोनिजम् । आर्यरूपमिवानार्यं कथं विद्यामहे नृप ॥

yudhiṣṭhira uvāca । varṇāpetam avijñātaṁ naraṁ kaluṣayonijam । āryarūpam ivānāryaṁ kathaṁ vidyāmahe nr̥pa ॥

भीष्म उवाच । योनिसंकलुषे जातं नानाचारसमाहितम् । कर्मभिः सज्जनाचीर्णैर्विज्ञेया योनिशुद्धता ॥

bhīṣma uvāca । yonisaṁkaluṣe jātaṁ nānācārasamāhitam । karmabhiḥ sajjanācīrṇair vijñeyā yoniśuddhatā ॥

अनार्यत्वमनाचारः क्रूरत्वं निष्क्रियात्मता । पुरुषं व्यञ्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम् ॥

anāryatvam anācāraḥ krūratvaṁ niṣkriyātmatā । puruṣaṁ vyañjayantīha loke kaluṣayonijam ॥

पित्र्यं वा भजते शीलं मातृजं वा तथोभयम् । न कथंचन संकीर्णः प्रकृतिं स्वां नियच्छति ॥

pitryaṁ vā bhajate śīlaṁ mātr̥jaṁ vā tathobhayam । na kathaṁ cana saṁkīrṇaḥ prakr̥tiṁ svāṁ niyacchati ॥

यथैव सदृशो रूपे मातापित्रोर्हि जायते । व्याघ्रश्चित्रैस्तथा योनिं पुरुषः स्वां नियच्छति ॥

yathaiva sadr̥śo rūpe mātāpitror hi jāyate । vyāghraś citrais tathā yoniṁ puruṣaḥ svāṁ niyacchati ॥

कुलस्रोतसि संछन्ने यस्य स्याद्योनिसंकरः । संश्रयत्येव तच्छीलं नरोऽल्पमपि वा बहु ॥

kulasrotasi saṁchanne yasya syād yonisaṁkaraḥ । saṁśrayaty eva tacchīlaṁ naro ’lpam api vā bahu ॥

आर्यरूपसमाचारं चरन्तं कृतके पथि । स्ववर्णमन्यवर्णं वा स्वशीलं शास्ति निश्चये ॥

āryarūpasamācāraṁ carantaṁ kr̥take pathi । svavarṇam anyavarṇaṁ vā svaśīlaṁ śāsti niścaye ॥

नानावृत्तेषु भूतेषु नानाकर्मरतेषु च । जन्मवृत्तसमं लोके सुश्लिष्टं न विरज्यते ॥

nānāvr̥tteṣu bhūteṣu nānākarmarateṣu ca । janmavr̥ttasamaṁ loke suśliṣṭaṁ na virajyate ॥

शरीरमिह सत्त्वेन नरस्य परिकृष्यते । ज्येष्ठमध्यावरं सत्त्वं तुल्यसत्त्वं प्रमोदते ॥

śarīram iha sattvena narasya parikr̥ṣyate । jyeṣṭhamadhyāvaraṁ sattvaṁ tulyasattvaṁ pramodate ॥

ज्यायांसमपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत् । अपि शूद्रं तु सद्वृत्तं धर्मज्ञमभिपूजयेत् ॥

jyāyāṁsam api śīlena vihīnaṁ naiva pūjayet । api śūdraṁ tu sadvr̥ttaṁ dharmajñam abhipūjayet ॥

आत्मानमाख्याति हि कर्मभिर्नरः; स्वशीलचारित्रकृतैः शुभाशुभैः । प्रनष्टमप्यात्मकुलं तथा नरः; पुनः प्रकाशं कुरुते स्वकर्मभिः ॥

ātmānam ākhyāti hi karmabhir naraḥ; svaśīlacāritrakr̥taiḥ śubhāśubhaiḥ । pranaṣṭam apy ātmakulaṁ tathā naraḥ; punaḥ prakāśaṁ kurute svakarmabhiḥ ॥

योनिष्वेतासु सर्वासु संकीर्णास्वितरासु च । यत्रात्मानं न जनयेद्बुधस्ताः परिवर्जयेत् ॥

yoniṣv etāsu sarvāsu saṁkīrṇāsv itarāsu ca । yatrātmānaṁ na janayed budhas tāḥ parivarjayet ॥