Adhyāya 47

युधिष्ठिर उवाच । सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मार्थवित्तम । अतीव संशयच्छेत्ता भवान्वै प्रथितः क्षितौ ॥

yudhiṣṭhira uvāca । sarvaśāstravidhānajña rājadharmārthavittama । atīva saṁśayacchettā bhavān vai prathitaḥ kṣitau ॥

कश्चित्तु संशयो मेऽस्ति तन्मे ब्रूहि पितामह । अस्यामापदि कष्टायामन्यं पृच्छाम कं वयम् ॥

kaś cit tu saṁśayo me ’sti tan me brūhi pitāmaha । asyām āpadi kaṣṭāyām anyaṁ pr̥cchāma kaṁ vayam ॥

यथा नरेण कर्तव्यं यश्च धर्मः सनातनः । एतत्सर्वं महाबाहो भवान्व्याख्यातुमर्हति ॥

yathā nareṇa kartavyaṁ yaś ca dharmaḥ sanātanaḥ । etat sarvaṁ mahābāho bhavān vyākhyātum arhati ॥

चतस्रो विहिता भार्या ब्राह्मणस्य पितामह । ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिमिच्छतः ॥

catasro vihitā bhāryā brāhmaṇasya pitāmaha । brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca ratim icchataḥ ॥

तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम । आनुपूर्व्येण कस्तेषां पित्र्यं दायाद्यमर्हति ॥

tatra jāteṣu putreṣu sarvāsāṁ kurusattama । ānupūrvyeṇa kas teṣāṁ pitryaṁ dāyādyam arhati ॥

केन वा किं ततो हार्यं पितृवित्तात्पितामह । एतदिच्छामि कथितं विभागस्तेषु यः स्मृतः ॥

kena vā kiṁ tato hāryaṁ pitr̥vittāt pitāmaha । etad icchāmi kathitaṁ vibhāgas teṣu yaḥ smr̥taḥ ॥

भीष्म उवाच । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः । एतेषु विहितो धर्मो ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyas trayo varṇā dvijātayaḥ । eteṣu vihito dharmo brāhmaṇasya yudhiṣṭhira ॥

वैषम्यादथ वा लोभात्कामाद्वापि परंतप । ब्राह्मणस्य भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता ॥

vaiṣamyād atha vā lobhāt kāmād vāpi paraṁtapa । brāhmaṇasya bhavec chūdrā na tu dr̥ṣṭāntataḥ smr̥tā ॥

शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणः पीडितो भवेत् । प्रायश्चित्तीयते चापि विधिदृष्टेन हेतुना ॥

śūdrāṁ śayanam āropya brāhmaṇaḥ pīḍito bhavet । prāyaścittīyate cāpi vidhidr̥ṣṭena hetunā ॥

तत्र जातेष्वपत्येषु द्विगुणं स्याद्युधिष्ठिर । अतस्ते नियमं वित्ते संप्रवक्ष्यामि भारत ॥

tatra jāteṣv apatyeṣu dviguṇaṁ syād yudhiṣṭhira । atas te niyamaṁ vitte saṁpravakṣyāmi bhārata ॥

लक्षण्यो गोवृषो यानं यत्प्रधानतमं भवेत् । ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्पुत्र एकांशं वै पितुर्धनात् ॥

lakṣaṇyo govr̥ṣo yānaṁ yat pradhānatamaṁ bhavet । brāhmaṇyās tad dharet putra ekāṁśaṁ vai pitur dhanāt ॥

शेषं तु दशधा कार्यं ब्राह्मणस्वं युधिष्ठिर । तत्र तेनैव हर्तव्याश्चत्वारोंऽशाः पितुर्धनात् ॥

śeṣaṁ tu daśadhā kāryaṁ brāhmaṇasvaṁ yudhiṣṭhira । tatra tenaiva hartavyāś catvāro ’ṁśāḥ pitur dhanāt ॥

क्षत्रियायास्तु यः पुत्रो ब्राह्मणः सोऽप्यसंशयः । स तु मातृविशेषेण त्रीनंशान्हर्तुमर्हति ॥

kṣatriyāyās tu yaḥ putro brāhmaṇaḥ so ’py asaṁśayaḥ । sa tu mātr̥viśeṣeṇa trīn aṁśān hartum arhati ॥

वर्णे तृतीये जातस्तु वैश्यायां ब्राह्मणादपि । द्विरंशस्तेन हर्तव्यो ब्राह्मणस्वाद्युधिष्ठिर ॥

varṇe tr̥tīye jātas tu vaiśyāyāṁ brāhmaṇād api । dviraṁśas tena hartavyo brāhmaṇasvād yudhiṣṭhira ॥

शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो नित्यादेयधनः स्मृतः । अल्पं वापि प्रदातव्यं शूद्रापुत्राय भारत ॥

śūdrāyāṁ brāhmaṇāj jāto nityādeyadhanaḥ smr̥taḥ । alpaṁ vāpi pradātavyaṁ śūdrāputrāya bhārata ॥

दशधा प्रविभक्तस्य धनस्यैष भवेत्क्रमः । सवर्णासु तु जातानां समान्भागान्प्रकल्पयेत् ॥

daśadhā pravibhaktasya dhanasyaiṣa bhavet kramaḥ । savarṇāsu tu jātānāṁ samān bhāgān prakalpayet ॥

अब्राह्मणं तु मन्यन्ते शूद्रापुत्रमनैपुणात् । त्रिषु वर्णेषु जातो हि ब्राह्मणाद्ब्राह्मणो भवेत् ॥

abrāhmaṇaṁ tu manyante śūdrāputram anaipuṇāt । triṣu varṇeṣu jāto hi brāhmaṇād brāhmaṇo bhavet ॥

स्मृता वर्णाश्च चत्वारः पञ्चमो नाधिगम्यते । हरेत्तु दशमं भागं शूद्रापुत्रः पितुर्धनात् ॥

smr̥tā varṇāś ca catvāraḥ pañcamo nādhigamyate । haret tu daśamaṁ bhāgaṁ śūdrāputraḥ pitur dhanāt ॥

तत्तु दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति । अवश्यं हि धनं देयं शूद्रापुत्राय भारत ॥

tat tu dattaṁ haret pitrā nādattaṁ hartum arhati । avaśyaṁ hi dhanaṁ deyaṁ śūdrāputrāya bhārata ॥

आनृशंस्यं परो धर्म इति तस्मै प्रदीयते । यत्र तत्र समुत्पन्नो गुणायैवोपकल्पते ॥

ānr̥śaṁsyaṁ paro dharma iti tasmai pradīyate । yatra tatra samutpanno guṇāyaivopakalpate ॥

यदि वाप्येकपुत्रः स्यादपुत्रो यदि वा भवेत् । नाधिकं दशमाद्दद्याच्छूद्रापुत्राय भारत ॥

yadi vāpy ekaputraḥ syād aputro yadi vā bhavet । nādhikaṁ daśamād dadyāc chūdrāputrāya bhārata ॥

त्रैवार्षिकाद्यदा भक्तादधिकं स्याद्द्विजस्य तु । यजेत तेन द्रव्येण न वृथा साधयेद्धनम् ॥

traivārṣikād yadā bhaktād adhikaṁ syād dvijasya tu । yajeta tena dravyeṇa na vr̥thā sādhayed dhanam ॥

त्रिसाहस्रपरो दायः स्त्रियो देयो धनस्य वै । तच्च भर्त्रा धनं दत्तं नादत्तं भोक्तुमर्हति ॥

trisāhasraparo dāyaḥ striyo deyo dhanasya vai । tac ca bhartrā dhanaṁ dattaṁ nādattaṁ bhoktum arhati ॥

स्त्रीणां तु पतिदायाद्यमुपभोगफलं स्मृतम् । नापहारं स्त्रियः कुर्युः पतिवित्तात्कथंचन ॥

strīṇāṁ tu patidāyādyam upabhogaphalaṁ smr̥tam । nāpahāraṁ striyaḥ kuryuḥ pativittāt kathaṁ cana ॥

स्त्रियास्तु यद्भवेद्वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर । ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्कन्या यथा पुत्रस्तथा हि सा । सा हि पुत्रसमा राजन्विहिता कुरुनन्दन ॥

striyās tu yad bhaved vittaṁ pitrā dattaṁ yudhiṣṭhira । brāhmaṇyās tad dharet kanyā yathā putras tathā hi sā । sā hi putrasamā rājan vihitā kurunandana ॥

एवमेतत्समुद्दिष्टं धर्मेषु भरतर्षभ । एतद्धर्ममनुस्मृत्य न वृथा साधयेद्धनम् ॥

evam etat samuddiṣṭaṁ dharmeṣu bharatarṣabha । etad dharmam anusmr̥tya na vr̥thā sādhayed dhanam ॥

युधिष्ठिर उवाच । शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो यद्यदेयधनः स्मृतः । केन प्रतिविशेषेण दशमोऽप्यस्य दीयते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śūdrāyāṁ brāhmaṇāj jāto yady adeyadhanaḥ smr̥taḥ । kena prativiśeṣeṇa daśamo ’py asya dīyate ॥

ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणः स्यान्न संशयः । क्षत्रियायां तथैव स्याद्वैश्यायामपि चैव हि ॥

brāhmaṇyāṁ brāhmaṇāj jāto brāhmaṇaḥ syān na saṁśayaḥ । kṣatriyāyāṁ tathaiva syād vaiśyāyām api caiva hi ॥

कस्मात्ते विषमं भागं भजेरन्नृपसत्तम । यदा सर्वे त्रयो वर्णास्त्वयोक्ता ब्राह्मणा इति ॥

kasmāt te viṣamaṁ bhāgaṁ bhajeran nr̥pasattama । yadā sarve trayo varṇās tvayoktā brāhmaṇā iti ॥

भीष्म उवाच । दारा इत्युच्यते लोके नाम्नैकेन परंतप । प्रोक्तेन चैकनाम्नायं विशेषः सुमहान्भवेत् ॥

bhīṣma uvāca । dārā ity ucyate loke nāmnaikena paraṁtapa । proktena caikanāmnāyaṁ viśeṣaḥ sumahān bhavet ॥

तिस्रः कृत्वा पुरो भार्याः पश्चाद्विन्देत ब्राह्मणीम् । सा ज्येष्ठा सा च पूज्या स्यात्सा च ताभ्यो गरीयसी ॥

tisraḥ kr̥tvā puro bhāryāḥ paścād vindeta brāhmaṇīm । sā jyeṣṭhā sā ca pūjyā syāt sā ca tābhyo garīyasī ॥

स्नानं प्रसाधनं भर्तुर्दन्तधावनमञ्जनम् । हव्यं कव्यं च यच्चान्यद्धर्मयुक्तं भवेद्गृहे ॥

snānaṁ prasādhanaṁ bhartur dantadhāvanam añjanam । havyaṁ kavyaṁ ca yac cānyad dharmayuktaṁ bhaved gr̥he ॥

न तस्यां जातु तिष्ठन्त्यामन्या तत्कर्तुमर्हति । ब्राह्मणी त्वेव तत्कुर्याद्ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर ॥

na tasyāṁ jātu tiṣṭhantyām anyā tat kartum arhati । brāhmaṇī tv eva tat kuryād brāhmaṇasya yudhiṣṭhira ॥

अन्नं पानं च माल्यं च वासांस्याभरणानि च । ब्राह्मण्यै तानि देयानि भर्तुः सा हि गरीयसी ॥

annaṁ pānaṁ ca mālyaṁ ca vāsāṁsy ābharaṇāni ca । brāhmaṇyai tāni deyāni bhartuḥ sā hi garīyasī ॥

मनुनाभिहितं शास्त्रं यच्चापि कुरुनन्दन । तत्राप्येष महाराज दृष्टो धर्मः सनातनः ॥

manunābhihitaṁ śāstraṁ yac cāpi kurunandana । tatrāpy eṣa mahārāja dr̥ṣṭo dharmaḥ sanātanaḥ ॥

अथ चेदन्यथा कुर्याद्यदि कामाद्युधिष्ठिर । यथा ब्राह्मणचण्डालः पूर्वदृष्टस्तथैव सः ॥

atha ced anyathā kuryād yadi kāmād yudhiṣṭhira । yathā brāhmaṇacaṇḍālaḥ pūrvadr̥ṣṭas tathaiva saḥ ॥

ब्राह्मण्याः सदृशः पुत्रः क्षत्रियायाश्च यो भवेत् । राजन्विशेषो नास्त्यत्र वर्णयोरुभयोरपि ॥

brāhmaṇyāḥ sadr̥śaḥ putraḥ kṣatriyāyāś ca yo bhavet । rājan viśeṣo nāsty atra varṇayor ubhayor api ॥

न तु जात्या समा लोके ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत् । ब्राह्मण्याः प्रथमः पुत्रो भूयान्स्याद्राजसत्तम । भूयोऽपि भूयसा हार्यं पितृवित्ताद्युधिष्ठिर ॥

na tu jātyā samā loke brāhmaṇyāḥ kṣatriyā bhavet । brāhmaṇyāḥ prathamaḥ putro bhūyān syād rājasattama । bhūyo ’pi bhūyasā hāryaṁ pitr̥vittād yudhiṣṭhira ॥

यथा न सदृशी जातु ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत् । क्षत्रियायास्तथा वैश्या न जातु सदृशी भवेत् ॥

yathā na sadr̥śī jātu brāhmaṇyāḥ kṣatriyā bhavet । kṣatriyāyās tathā vaiśyā na jātu sadr̥śī bhavet ॥

श्रीश्च राज्यं च कोशश्च क्षत्रियाणां युधिष्ठिर । विहितं दृश्यते राजन्सागरान्ता च मेदिनी ॥

śrīś ca rājyaṁ ca kośaś ca kṣatriyāṇāṁ yudhiṣṭhira । vihitaṁ dr̥śyate rājan sāgarāntā ca medinī ॥

क्षत्रियो हि स्वधर्मेण श्रियं प्राप्नोति भूयसीम् । राजा दण्डधरो राजन्रक्षा नान्यत्र क्षत्रियात् ॥

kṣatriyo hi svadharmeṇa śriyaṁ prāpnoti bhūyasīm । rājā daṇḍadharo rājan rakṣā nānyatra kṣatriyāt ॥

ब्राह्मणा हि महाभागा देवानामपि देवताः । तेषु राजा प्रवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम् ॥

brāhmaṇā hi mahābhāgā devānām api devatāḥ । teṣu rājā pravarteta pūjayā vidhipūrvakam ॥

प्रणीतमृषिभिर्ज्ञात्वा धर्मं शाश्वतमव्ययम् । लुप्यमानाः स्वधर्मेण क्षत्रियो रक्षति प्रजाः ॥

praṇītam r̥ṣibhir jñātvā dharmaṁ śāśvatam avyayam । lupyamānāḥ svadharmeṇa kṣatriyo rakṣati prajāḥ ॥

दस्युभिर्ह्रियमाणं च धनं दाराश्च सर्वशः । सर्वेषामेव वर्णानां त्राता भवति पार्थिवः ॥

dasyubhir hriyamāṇaṁ ca dhanaṁ dārāś ca sarvaśaḥ । sarveṣām eva varṇānāṁ trātā bhavati pārthivaḥ ॥

भूयान्स्यात्क्षत्रियापुत्रो वैश्यापुत्रान्न संशयः । भूयस्तेनापि हर्तव्यं पितृवित्ताद्युधिष्ठिर ॥

bhūyān syāt kṣatriyāputro vaiśyāputrān na saṁśayaḥ । bhūyas tenāpi hartavyaṁ pitr̥vittād yudhiṣṭhira ॥

युधिष्ठिर उवाच । उक्तं ते विधिवद्राजन्ब्राह्मणस्वे पितामह । इतरेषां तु वर्णानां कथं विनियमो भवेत् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । uktaṁ te vidhivad rājan brāhmaṇasve pitāmaha । itareṣāṁ tu varṇānāṁ kathaṁ viniyamo bhavet ॥

भीष्म उवाच । क्षत्रियस्यापि भार्ये द्वे विहिते कुरुनन्दन । तृतीया च भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता ॥

bhīṣma uvāca । kṣatriyasyāpi bhārye dve vihite kurunandana । tr̥tīyā ca bhavec chūdrā na tu dr̥ṣṭāntataḥ smr̥tā ॥

एष एव क्रमो हि स्यात्क्षत्रियाणां युधिष्ठिर । अष्टधा तु भवेत्कार्यं क्षत्रियस्वं युधिष्ठिर ॥

eṣa eva kramo hi syāt kṣatriyāṇāṁ yudhiṣṭhira । aṣṭadhā tu bhavet kāryaṁ kṣatriyasvaṁ yudhiṣṭhira ॥

क्षत्रियाया हरेत्पुत्रश्चतुरोंऽशान्पितुर्धनात् । युद्धावहारिकं यच्च पितुः स्यात्स हरेच्च तत् ॥

kṣatriyāyā haret putraś caturo ’ṁśān pitur dhanāt । yuddhāvahārikaṁ yac ca pituḥ syāt sa harec ca tat ॥

वैश्यापुत्रस्तु भागांस्त्रीन्शूद्रापुत्रस्तथाष्टमम् । सोऽपि दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति ॥

vaiśyāputras tu bhāgāṁs trīn śūdrāputras tathāṣṭamam । so ’pi dattaṁ haret pitrā nādattaṁ hartum arhati ॥

एकैव हि भवेद्भार्या वैश्यस्य कुरुनन्दन । द्वितीया वा भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता ॥

ekaiva hi bhaved bhāryā vaiśyasya kurunandana । dvitīyā vā bhavec chūdrā na tu dr̥ṣṭāntataḥ smr̥tā ॥

वैश्यस्य वर्तमानस्य वैश्यायां भरतर्षभ । शूद्रायां चैव कौन्तेय तयोर्विनियमः स्मृतः ॥

vaiśyasya vartamānasya vaiśyāyāṁ bharatarṣabha । śūdrāyāṁ caiva kaunteya tayor viniyamaḥ smr̥taḥ ॥

पञ्चधा तु भवेत्कार्यं वैश्यस्वं भरतर्षभ । तयोरपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप ॥

pañcadhā tu bhavet kāryaṁ vaiśyasvaṁ bharatarṣabha । tayor apatye vakṣyāmi vibhāgaṁ ca janādhipa ॥

वैश्यापुत्रेण हर्तव्याश्चत्वारोंऽशाः पितुर्धनात् । पञ्चमस्तु भवेद्भागः शूद्रापुत्राय भारत ॥

vaiśyāputreṇa hartavyāś catvāro ’ṁśāḥ pitur dhanāt । pañcamas tu bhaved bhāgaḥ śūdrāputrāya bhārata ॥

सोऽपि दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति । त्रिभिर्वर्णैस्तथा जातः शूद्रो देयधनो भवेत् ॥

so ’pi dattaṁ haret pitrā nādattaṁ hartum arhati । tribhir varṇais tathā jātaḥ śūdro deyadhano bhavet ॥

शूद्रस्य स्यात्सवर्णैव भार्या नान्या कथंचन । शूद्रस्य समभागः स्याद्यदि पुत्रशतं भवेत् ॥

śūdrasya syāt savarṇaiva bhāryā nānyā kathaṁ cana । śūdrasya samabhāgaḥ syād yadi putraśataṁ bhavet ॥

जातानां समवर्णासु पुत्राणामविशेषतः । सर्वेषामेव वर्णानां समभागो धने स्मृतः ॥

jātānāṁ samavarṇāsu putrāṇām aviśeṣataḥ । sarveṣām eva varṇānāṁ samabhāgo dhane smr̥taḥ ॥

ज्येष्ठस्य भागो ज्येष्ठः स्यादेकांशो यः प्रधानतः । एष दायविधिः पार्थ पूर्वमुक्तः स्वयंभुवा ॥

jyeṣṭhasya bhāgo jyeṣṭhaḥ syād ekāṁśo yaḥ pradhānataḥ । eṣa dāyavidhiḥ pārtha pūrvam uktaḥ svayaṁbhuvā ॥

समवर्णासु जातानां विशेषोऽस्त्यपरो नृप । विवाहवैशेष्यकृतः पूर्वः पूर्वो विशिष्यते ॥

samavarṇāsu jātānāṁ viśeṣo ’sty aparo nr̥pa । vivāhavaiśeṣyakr̥taḥ pūrvaḥ pūrvo viśiṣyate ॥

हरेज्ज्येष्ठः प्रधानांशमेकं तुल्यासुतेष्वपि । मध्यमो मध्यमं चैव कनीयांस्तु कनीयसम् ॥

harej jyeṣṭhaḥ pradhānāṁśam ekaṁ tulyāsuteṣv api । madhyamo madhyamaṁ caiva kanīyāṁs tu kanīyasam ॥

एवं जातिषु सर्वासु सवर्णाः श्रेष्ठतां गताः । महर्षिरपि चैतद्वै मारीचः काश्यपोऽब्रवीत् ॥

evaṁ jātiṣu sarvāsu savarṇāḥ śreṣṭhatāṁ gatāḥ । maharṣir api caitad vai mārīcaḥ kāśyapo ’bravīt ॥