42.1MBH-13-42-1
भीष्म उवाच । विपुलस्त्वकरोत्तीव्रं तपः कृत्वा गुरोर्वचः । तपोयुक्तमथात्मानममन्यत च वीर्यवान् ॥
bhīṣma uvāca । vipulas tv akarot tīvraṁ tapaḥ kr̥tvā guror vacaḥ । tapoyuktam athātmānam amanyata ca vīryavān ॥
Anuśāsana Parva · Adhyaya 13.42
Adhyāya 42
अध्यायः 42
Who speaks here भीष्म bhīṣma
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §41–43 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
In this chapterSanskrit allTransliteration allHindi unavailableEnglish unavailableUnavailable translations are marked, never invented.
42.2MBH-13-42-2
स तेन कर्मणा स्पर्धन्पृथिवीं पृथिवीपते । चचार गतभीः प्रीतो लब्धकीर्तिर्वरो नृषु ॥
sa tena karmaṇā spardhan pr̥thivīṁ pr̥thivīpate । cacāra gatabhīḥ prīto labdhakīrtir varo nr̥ṣu ॥
42.3MBH-13-42-3
उभौ लोकौ जितौ चापि तथैवामन्यत प्रभुः । कर्मणा तेन कौरव्य तपसा विपुलेन च ॥
ubhau lokau jitau cāpi tathaivāmanyata prabhuḥ । karmaṇā tena kauravya tapasā vipulena ca ॥
42.4MBH-13-42-4
अथ काले व्यतिक्रान्ते कस्मिंश्चित्कुरुनन्दन । रुच्या भगिन्या दानं वै बभूव धनधान्यवत् ॥
atha kāle vyatikrānte kasmiṁś cit kurunandana । rucyā bhaginyā dānaṁ vai babhūva dhanadhānyavat ॥
42.5MBH-13-42-5
एतस्मिन्नेव काले तु दिव्या काचिद्वराङ्गना । बिभ्रती परमं रूपं जगामाथ विहायसा ॥
etasminn eva kāle tu divyā kā cid varāṅganā । bibhratī paramaṁ rūpaṁ jagāmātha vihāyasā ॥
42.6MBH-13-42-6
तस्याः शरीरात्पुष्पाणि पतितानि महीतले । तस्याश्रमस्याविदूरे दिव्यगन्धानि भारत ॥
tasyāḥ śarīrāt puṣpāṇi patitāni mahītale । tasyāśramasyāvidūre divyagandhāni bhārata ॥
42.7MBH-13-42-7
तान्यगृह्णात्ततो राजन्रुचिर्नलिनलोचना । तदा निमन्त्रकस्तस्या अङ्गेभ्यः क्षिप्रमागमत् ॥
tāny agr̥hṇāt tato rājan rucir nalinalocanā । tadā nimantrakas tasyā aṅgebhyaḥ kṣipram āgamat ॥
42.8MBH-13-42-8
तस्या हि भगिनी तात ज्येष्ठा नाम्ना प्रभावती । भार्या चित्ररथस्याथ बभूवाङ्गेश्वरस्य वै ॥
tasyā hi bhaginī tāta jyeṣṭhā nāmnā prabhāvatī । bhāryā citrarathasyātha babhūvāṅgeśvarasya vai ॥
42.9MBH-13-42-9
पिनह्य तानि पुष्पाणि केशेषु वरवर्णिनी । आमन्त्रिता ततोऽगच्छद्रुचिरङ्गपतेर्गृहान् ॥
pinahya tāni puṣpāṇi keśeṣu varavarṇinī । āmantritā tato ’gacchad rucir aṅgapater gr̥hān ॥
42.10MBH-13-42-10
पुष्पाणि तानि दृष्ट्वाथ तदाङ्गेन्द्रवराङ्गना । भगिनीं चोदयामास पुष्पार्थे चारुलोचना ॥
puṣpāṇi tāni dr̥ṣṭvātha tadāṅgendravarāṅganā । bhaginīṁ codayām āsa puṣpārthe cārulocanā ॥
42.11MBH-13-42-11
सा भर्त्रे सर्वमाचष्ट रुचिः सुरुचिरानना । भगिन्या भाषितं सर्वमृषिस्तच्चाभ्यनन्दत ॥
sā bhartre sarvam ācaṣṭa ruciḥ surucirānanā । bhaginyā bhāṣitaṁ sarvam r̥ṣis tac cābhyanandata ॥
42.12MBH-13-42-12
ततो विपुलमानाय्य देवशर्मा महातपाः । पुष्पार्थे चोदयामास गच्छ गच्छेति भारत ॥
tato vipulam ānāyya devaśarmā mahātapāḥ । puṣpārthe codayām āsa gaccha gaccheti bhārata ॥
42.13MBH-13-42-13
विपुलस्तु गुरोर्वाक्यमविचार्य महातपाः । स तथेत्यब्रवीद्राजंस्तं च देशं जगाम ह ॥
vipulas tu guror vākyam avicārya mahātapāḥ । sa tathety abravīd rājaṁs taṁ ca deśaṁ jagāma ha ॥
42.14MBH-13-42-14
यस्मिन्देशे तु तान्यासन्पतितानि नभस्तलात् । अम्लानान्यपि तत्रासन्कुसुमान्यपराण्यपि ॥
yasmin deśe tu tāny āsan patitāni nabhastalāt । amlānāny api tatrāsan kusumāny aparāṇy api ॥
42.15MBH-13-42-15
ततः स तानि जग्राह दिव्यानि रुचिराणि च । प्राप्तानि स्वेन तपसा दिव्यगन्धानि भारत ॥
tataḥ sa tāni jagrāha divyāni rucirāṇi ca । prāptāni svena tapasā divyagandhāni bhārata ॥
42.16MBH-13-42-16
संप्राप्य तानि प्रीतात्मा गुरोर्वचनकारकः । ततो जगाम तूर्णं च चम्पां चम्पकमालिनीम् ॥
saṁprāpya tāni prītātmā guror vacanakārakaḥ । tato jagāma tūrṇaṁ ca campāṁ campakamālinīm ॥
42.17MBH-13-42-17
स वने विजने तात ददर्श मिथुनं नृणाम् । चक्रवत्परिवर्तन्तं गृहीत्वा पाणिना करम् ॥
sa vane vijane tāta dadarśa mithunaṁ nr̥ṇām । cakravat parivartantaṁ gr̥hītvā pāṇinā karam ॥
42.18MBH-13-42-18
तत्रैकस्तूर्णमगमत्तत्पदे परिवर्तयन् । एकस्तु न तथा राजंश्चक्रतुः कलहं ततः ॥
tatraikas tūrṇam agamat tatpade parivartayan । ekas tu na tathā rājaṁś cakratuḥ kalahaṁ tataḥ ॥
42.19MBH-13-42-19
त्वं शीघ्रं गच्छसीत्येकोऽब्रवीन्नेति तथापरः । नेति नेति च तौ तात परस्परमथोचतुः ॥
tvaṁ śīghraṁ gacchasīty eko ’bravīn neti tathāparaḥ । neti neti ca tau tāta parasparam athocatuḥ ॥
42.20MBH-13-42-20
तयोर्विस्पर्धतोरेवं शपथोऽयमभूत्तदा । मनसोद्दिश्य विपुलं ततो वाक्यमथोचतुः ॥
tayor vispardhator evaṁ śapatho ’yam abhūt tadā । manasoddiśya vipulaṁ tato vākyam athocatuḥ ॥
42.21MBH-13-42-21
आवयोरनृतं प्राह यस्तस्याथ द्विजस्य वै । विपुलस्य परे लोके या गतिः सा भवेदिति ॥
āvayor anr̥taṁ prāha yas tasyātha dvijasya vai । vipulasya pare loke yā gatiḥ sā bhaved iti ॥
42.22MBH-13-42-22
एतच्छ्रुत्वा तु विपुलो विषण्णवदनोऽभवत् । एवं तीव्रतपाश्चाहं कष्टश्चायं परिग्रहः ॥
etac chrutvā tu vipulo viṣaṇṇavadano ’bhavat । evaṁ tīvratapāś cāhaṁ kaṣṭaś cāyaṁ parigrahaḥ ॥
42.23MBH-13-42-23
मिथुनस्यास्य किं मे स्यात्कृतं पापं यतो गतिः । अनिष्टा सर्वभूतानां कीर्तितानेन मेऽद्य वै ॥
mithunasyāsya kiṁ me syāt kr̥taṁ pāpaṁ yato gatiḥ । aniṣṭā sarvabhūtānāṁ kīrtitānena me ’dya vai ॥
42.24MBH-13-42-24
एवं संचिन्तयन्नेव विपुलो राजसत्तम । अवाङ्मुखो न्यस्तशिरा दध्यौ दुष्कृतमात्मनः ॥
evaṁ saṁcintayann eva vipulo rājasattama । avāṅmukho nyastaśirā dadhyau duṣkr̥tam ātmanaḥ ॥
42.25MBH-13-42-25
ततः षडन्यान्पुरुषानक्षैः काञ्चनराजतैः । अपश्यद्दीव्यमानान्वै लोभहर्षान्वितांस्तथा ॥
tataḥ ṣaḍ anyān puruṣān akṣaiḥ kāñcanarājataiḥ । apaśyad dīvyamānān vai lobhaharṣānvitāṁs tathā ॥
42.26MBH-13-42-26
कुर्वतः शपथं तं वै यः कृतो मिथुनेन वै । विपुलं वै समुद्दिश्य तेऽपि वाक्यमथाब्रुवन् ॥
kurvataḥ śapathaṁ taṁ vai yaḥ kr̥to mithunena vai । vipulaṁ vai samuddiśya te ’pi vākyam athābruvan ॥
42.27MBH-13-42-27
यो लोभमास्थायास्माकं विषमं कर्तुमुत्सहेत् । विपुलस्य परे लोके या गतिस्तामवाप्नुयात् ॥
yo lobham āsthāyāsmākaṁ viṣamaṁ kartum utsahet । vipulasya pare loke yā gatis tām avāpnuyāt ॥
42.28MBH-13-42-28
एतच्छ्रुत्वा तु विपुलो नापश्यद्धर्मसंकरम् । जन्मप्रभृति कौरव्य कृतपूर्वमथात्मनः ॥
etac chrutvā tu vipulo nāpaśyad dharmasaṁkaram । janmaprabhr̥ti kauravya kr̥tapūrvam athātmanaḥ ॥
42.29MBH-13-42-29
स प्रदध्यौ तदा राजन्नग्नावग्निरिवाहितः । दह्यमानेन मनसा शापं श्रुत्वा तथाविधम् ॥
sa pradadhyau tadā rājann agnāv agnir ivāhitaḥ । dahyamānena manasā śāpaṁ śrutvā tathāvidham ॥
42.30MBH-13-42-30
तस्य चिन्तयतस्तात बह्व्यो दिननिशा ययुः । इदमासीन्मनसि च रुच्या रक्षणकारितम् ॥
tasya cintayatas tāta bahvyo dinaniśā yayuḥ । idam āsīn manasi ca rucyā rakṣaṇakāritam ॥
42.31MBH-13-42-31
लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च । विधाय न मया चोक्तं सत्यमेतद्गुरोस्तदा ॥
lakṣaṇaṁ lakṣaṇenaiva vadanaṁ vadanena ca । vidhāya na mayā coktaṁ satyam etad guros tadā ॥
42.32MBH-13-42-32
एतदात्मनि कौरव्य दुष्कृतं विपुलस्तदा । अमन्यत महाभाग तथा तच्च न संशयः ॥
etad ātmani kauravya duṣkr̥taṁ vipulas tadā । amanyata mahābhāga tathā tac ca na saṁśayaḥ ॥
42.33MBH-13-42-33
स चम्पां नगरीमेत्य पुष्पाणि गुरवे ददौ । पूजयामास च गुरुं विधिवत्स गुरुप्रियः ॥
sa campāṁ nagarīm etya puṣpāṇi gurave dadau । pūjayām āsa ca guruṁ vidhivat sa gurupriyaḥ ॥