Adhyāya 41

भीष्म उवाच । ततः कदाचिद्देवेन्द्रो दिव्यरूपवपुर्धरः । इदमन्तरमित्येवं ततोऽभ्यागादथाश्रमम् ॥

bhīṣma uvāca । tataḥ kadā cid devendro divyarūpavapurdharaḥ । idam antaram ity evaṁ tato ’bhyāgād athāśramam ॥

रूपमप्रतिमं कृत्वा लोभनीयं जनाधिप । दर्शनीयतमो भूत्वा प्रविवेश तमाश्रमम् ॥

rūpam apratimaṁ kr̥tvā lobhanīyaṁ janādhipa । darśanīyatamo bhūtvā praviveśa tam āśramam ॥

स ददर्श तमासीनं विपुलस्य कलेवरम् । निश्चेष्टं स्तब्धनयनं यथालेख्यगतं तथा ॥

sa dadarśa tam āsīnaṁ vipulasya kalevaram । niśceṣṭaṁ stabdhanayanaṁ yathālekhyagataṁ tathā ॥

रुचिं च रुचिरापाङ्गीं पीनश्रोणिपयोधराम् । पद्मपत्रविशालाक्षीं संपूर्णेन्दुनिभाननाम् ॥

ruciṁ ca rucirāpāṅgīṁ pīnaśroṇipayodharām । padmapatraviśālākṣīṁ saṁpūrṇendunibhānanām ॥

सा तमालोक्य सहसा प्रत्युत्थातुमियेष ह । रूपेण विस्मिता कोऽसीत्यथ वक्तुमिहेच्छती ॥

sā tam ālokya sahasā pratyutthātum iyeṣa ha । rūpeṇa vismitā ko ’sīty atha vaktum ihecchatī ॥

उत्थातुकामापि सती व्यतिष्ठद्विपुलेन सा । निगृहीता मनुष्येन्द्र न शशाक विचेष्टितुम् ॥

utthātukāmāpi satī vyatiṣṭhad vipulena sā । nigr̥hītā manuṣyendra na śaśāka viceṣṭitum ॥

तामाबभाषे देवेन्द्रः साम्ना परमवल्गुना । त्वदर्थमागतं विद्धि देवेन्द्रं मां शुचिस्मिते ॥

tām ābabhāṣe devendraḥ sāmnā paramavalgunā । tvadartham āgataṁ viddhi devendraṁ māṁ śucismite ॥

क्लिश्यमानमनङ्गेन त्वत्संकल्पोद्भवेन वै । तत्पर्याप्नुहि मां सुभ्रु पुरा कालोऽतिवर्तते ॥

kliśyamānam anaṅgena tvatsaṁkalpodbhavena vai । tat paryāpnuhi māṁ subhru purā kālo ’tivartate ॥

तमेवंवादिनं शक्रं शुश्राव विपुलो मुनिः । गुरुपत्न्याः शरीरस्थो ददर्श च सुराधिपम् ॥

tam evaṁvādinaṁ śakraṁ śuśrāva vipulo muniḥ । gurupatnyāḥ śarīrastho dadarśa ca surādhipam ॥

न शशाक च सा राजन्प्रत्युत्थातुमनिन्दिता । वक्तुं च नाशकद्राजन्विष्टब्धा विपुलेन सा ॥

na śaśāka ca sā rājan pratyutthātum aninditā । vaktuṁ ca nāśakad rājan viṣṭabdhā vipulena sā ॥

आकारं गुरुपत्न्यास्तु विज्ञाय स भृगूद्वहः । निजग्राह महातेजा योगेन बलवत्प्रभो । बबन्ध योगबन्धैश्च तस्याः सर्वेन्द्रियाणि सः ॥

ākāraṁ gurupatnyās tu vijñāya sa bhr̥gūdvahaḥ । nijagrāha mahātejā yogena balavat prabho । babandha yogabandhaiś ca tasyāḥ sarvendriyāṇi saḥ ॥

तां निर्विकारां दृष्ट्वा तु पुनरेव शचीपतिः । उवाच व्रीडितो राजंस्तां योगबलमोहिताम् ॥

tāṁ nirvikārāṁ dr̥ṣṭvā tu punar eva śacīpatiḥ । uvāca vrīḍito rājaṁs tāṁ yogabalamohitām ॥

एह्येहीति ततः सा तं प्रतिवक्तुमियेष च । स तां वाचं गुरोः पत्न्या विपुलः पर्यवर्तयत् ॥

ehy ehīti tataḥ sā taṁ prativaktum iyeṣa ca । sa tāṁ vācaṁ guroḥ patnyā vipulaḥ paryavartayat ॥

भोः किमागमने कृत्यमिति तस्याश्च निःसृता । वक्त्राच्छशाङ्कप्रतिमाद्वाणी संस्कारभूषिता ॥

bhoḥ kim āgamane kr̥tyam iti tasyāś ca niḥsr̥tā । vaktrāc chaśāṅkapratimād vāṇī saṁskārabhūṣitā ॥

व्रीडिता सा तु तद्वाक्यमुक्त्वा परवशा तदा । पुरंदरश्च संत्रस्तो बभूव विमनास्तदा ॥

vrīḍitā sā tu tad vākyam uktvā paravaśā tadā । puraṁdaraś ca saṁtrasto babhūva vimanās tadā ॥

स तद्वैकृतमालक्ष्य देवराजो विशां पते । अवैक्षत सहस्राक्षस्तदा दिव्येन चक्षुषा ॥

sa tad vaikr̥tam ālakṣya devarājo viśāṁ pate । avaikṣata sahasrākṣas tadā divyena cakṣuṣā ॥

ददर्श च मुनिं तस्याः शरीरान्तरगोचरम् । प्रतिबिम्बमिवादर्शे गुरुपत्न्याः शरीरगम् ॥

dadarśa ca muniṁ tasyāḥ śarīrāntaragocaram । pratibimbam ivādarśe gurupatnyāḥ śarīragam ॥

स तं घोरेण तपसा युक्तं दृष्ट्वा पुरंदरः । प्रावेपत सुसंत्रस्तः शापभीतस्तदा विभो ॥

sa taṁ ghoreṇa tapasā yuktaṁ dr̥ṣṭvā puraṁdaraḥ । prāvepata susaṁtrastaḥ śāpabhītas tadā vibho ॥

विमुच्य गुरुपत्नीं तु विपुलः सुमहातपाः । स्वं कलेवरमाविश्य शक्रं भीतमथाब्रवीत् ॥

vimucya gurupatnīṁ tu vipulaḥ sumahātapāḥ । svaṁ kalevaram āviśya śakraṁ bhītam athābravīt ॥

अजितेन्द्रिय पापात्मन्कामात्मक पुरंदर । न चिरं पूजयिष्यन्ति देवास्त्वां मानुषास्तथा ॥

ajitendriya pāpātman kāmātmaka puraṁdara । na ciraṁ pūjayiṣyanti devās tvāṁ mānuṣās tathā ॥

किं नु तद्विस्मृतं शक्र न तन्मनसि ते स्थितम् । गौतमेनासि यन्मुक्तो भगाङ्कपरिचिह्नितः ॥

kiṁ nu tad vismr̥taṁ śakra na tan manasi te sthitam । gautamenāsi yan mukto bhagāṅkaparicihnitaḥ ॥

जाने त्वां बालिशमतिमकृतात्मानमस्थिरम् । मयेयं रक्ष्यते मूढ गच्छ पाप यथागतम् ॥

jāne tvāṁ bāliśamatim akr̥tātmānam asthiram । mayeyaṁ rakṣyate mūḍha gaccha pāpa yathāgatam ॥

नाहं त्वामद्य मूढात्मन्दहेयं हि स्वतेजसा । कृपायमाणस्तु न ते दग्धुमिच्छामि वासव ॥

nāhaṁ tvām adya mūḍhātman daheyaṁ hi svatejasā । kr̥pāyamāṇas tu na te dagdhum icchāmi vāsava ॥

स च घोरतपा धीमान्गुरुर्मे पापचेतसम् । दृष्ट्वा त्वां निर्दहेदद्य क्रोधदीप्तेन चक्षुषा ॥

sa ca ghoratapā dhīmān gurur me pāpacetasam । dr̥ṣṭvā tvāṁ nirdahed adya krodhadīptena cakṣuṣā ॥

नैवं तु शक्र कर्तव्यं पुनर्मान्याश्च ते द्विजाः । मा गमः ससुतामात्योऽत्ययं ब्रह्मबलार्दितः ॥

naivaṁ tu śakra kartavyaṁ punar mānyāś ca te dvijāḥ । mā gamaḥ sasutāmātyo ’tyayaṁ brahmabalārditaḥ ॥

अमरोऽस्मीति यद्बुद्धिमेतामास्थाय वर्तसे । मावमंस्था न तपसामसाध्यं नाम किंचन ॥

amaro ’smīti yad buddhim etām āsthāya vartase । māvamaṁsthā na tapasām asādhyaṁ nāma kiṁ cana ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं शक्रो विपुलस्य महात्मनः । अकिंचिदुक्त्वा व्रीडितस्तत्रैवान्तरधीयत ॥

tac chrutvā vacanaṁ śakro vipulasya mahātmanaḥ । akiṁcid uktvā vrīḍitas tatraivāntaradhīyata ॥

मुहूर्तयाते शक्रे तु देवशर्मा महातपाः । कृत्वा यज्ञं यथाकाममाजगाम स्वमाश्रमम् ॥

muhūrtayāte śakre tu devaśarmā mahātapāḥ । kr̥tvā yajñaṁ yathākāmam ājagāma svam āśramam ॥

आगतेऽथ गुरौ राजन्विपुलः प्रियकर्मकृत् । रक्षितां गुरवे भार्यां न्यवेदयदनिन्दिताम् ॥

āgate ’tha gurau rājan vipulaḥ priyakarmakr̥t । rakṣitāṁ gurave bhāryāṁ nyavedayad aninditām ॥

अभिवाद्य च शान्तात्मा स गुरुं गुरुवत्सलः । विपुलः पर्युपातिष्ठद्यथापूर्वमशङ्कितः ॥

abhivādya ca śāntātmā sa guruṁ guruvatsalaḥ । vipulaḥ paryupātiṣṭhad yathāpūrvam aśaṅkitaḥ ॥

विश्रान्ताय ततस्तस्मै सहासीनाय भार्यया । निवेदयामास तदा विपुलः शक्रकर्म तत् ॥

viśrāntāya tatas tasmai sahāsīnāya bhāryayā । nivedayām āsa tadā vipulaḥ śakrakarma tat ॥

तच्छ्रुत्वा स मुनिस्तुष्टो विपुलस्य प्रतापवान् । बभूव शीलवृत्ताभ्यां तपसा नियमेन च ॥

tac chrutvā sa munis tuṣṭo vipulasya pratāpavān । babhūva śīlavr̥ttābhyāṁ tapasā niyamena ca ॥

विपुलस्य गुरौ वृत्तिं भक्तिमात्मनि च प्रभुः । धर्मे च स्थिरतां दृष्ट्वा साधु साध्वित्युवाच ह ॥

vipulasya gurau vr̥ttiṁ bhaktim ātmani ca prabhuḥ । dharme ca sthiratāṁ dr̥ṣṭvā sādhu sādhv ity uvāca ha ॥

प्रतिनन्द्य च धर्मात्मा शिष्यं धर्मपरायणम् । वरेण च्छन्दयामास स तस्माद्गुरुवत्सलः । अनुज्ञातश्च गुरुणा चचारानुत्तमं तपः ॥

pratinandya ca dharmātmā śiṣyaṁ dharmaparāyaṇam । vareṇa cchandayām āsa sa tasmād guruvatsalaḥ । anujñātaś ca guruṇā cacārānuttamaṁ tapaḥ ॥

तथैव देवशर्मापि सभार्यः स महातपाः । निर्भयो बलवृत्रघ्नाच्चचार विजने वने ॥

tathaiva devaśarmāpi sabhāryaḥ sa mahātapāḥ । nirbhayo balavr̥traghnāc cacāra vijane vane ॥