Adhyāya 40

भीष्म उवाच । एवमेतन्महाबाहो नात्र मिथ्यास्ति किंचन । यथा ब्रवीषि कौरव्य नारीं प्रति जनाधिप ॥

bhīṣma uvāca । evam etan mahābāho nātra mithyāsti kiṁ cana । yathā bravīṣi kauravya nārīṁ prati janādhipa ॥

अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन महात्मना ॥

atra te vartayiṣyāmi itihāsaṁ purātanam । yathā rakṣā kr̥tā pūrvaṁ vipulena mahātmanā ॥

प्रमदाश्च यथा सृष्टा ब्रह्मणा भरतर्षभ । यदर्थं तच्च ते तात प्रवक्ष्ये वसुधाधिप ॥

pramadāś ca yathā sr̥ṣṭā brahmaṇā bharatarṣabha । yadarthaṁ tac ca te tāta pravakṣye vasudhādhipa ॥

न हि स्त्रीभ्य परं पुत्र पापीयः किंचिदस्ति वै । अग्निर्हि प्रमदा दीप्तो मायाश्च मयजा विभो । क्षुरधारा विषं सर्पो मृत्युरित्येकतः स्त्रियः ॥

na hi strībhya paraṁ putra pāpīyaḥ kiṁ cid asti vai । agnir hi pramadā dīpto māyāś ca mayajā vibho । kṣuradhārā viṣaṁ sarpo mr̥tyur ity ekataḥ striyaḥ ॥

इमाः प्रजा महाबाहो धार्मिका इति नः श्रुतम् । स्वयं गच्छन्ति देवत्वं ततो देवानियाद्भयम् ॥

imāḥ prajā mahābāho dhārmikā iti naḥ śrutam । svayaṁ gacchanti devatvaṁ tato devān iyād bhayam ॥

अथाभ्यगच्छन्देवास्ते पितामहमरिंदम । निवेद्य मानसं चापि तूष्णीमासन्नवाङ्मुखाः ॥

athābhyagacchan devās te pitāmaham ariṁdama । nivedya mānasaṁ cāpi tūṣṇīm āsann avāṅmukhāḥ ॥

तेषामन्तर्गतं ज्ञात्वा देवानां स पितामहः । मानवानां प्रमोहार्थं कृत्या नार्योऽसृजत्प्रभुः ॥

teṣām antargataṁ jñātvā devānāṁ sa pitāmahaḥ । mānavānāṁ pramohārthaṁ kr̥tyā nāryo ’sr̥jat prabhuḥ ॥

पूर्वसर्गे तु कौन्तेय साध्व्यो नार्य इहाभवन् । असाध्व्यस्तु समुत्पन्ना कृत्या सर्गात्प्रजापतेः ॥

pūrvasarge tu kaunteya sādhvyo nārya ihābhavan । asādhvyas tu samutpannā kr̥tyā sargāt prajāpateḥ ॥

ताभ्यः कामान्यथाकामं प्रादाद्धि स पितामहः । ताः कामलुब्धाः प्रमदाः प्रामथ्नन्त नरांस्तदा ॥

tābhyaḥ kāmān yathākāmaṁ prādād dhi sa pitāmahaḥ । tāḥ kāmalubdhāḥ pramadāḥ prāmathnanta narāṁs tadā ॥

क्रोधं कामस्य देवेशः सहायं चासृजत्प्रभुः । असज्जन्त प्रजाः सर्वाः कामक्रोधवशं गताः ॥

krodhaṁ kāmasya deveśaḥ sahāyaṁ cāsr̥jat prabhuḥ । asajjanta prajāḥ sarvāḥ kāmakrodhavaśaṁ gatāḥ ॥

न च स्त्रीणां क्रिया काचिदिति धर्मो व्यवस्थितः । निरिन्द्रिया अमन्त्राश्च स्त्रियोऽनृतमिति श्रुतिः ॥

na ca strīṇāṁ kriyā kā cid iti dharmo vyavasthitaḥ । nirindriyā amantrāś ca striyo ’nr̥tam iti śrutiḥ ॥

शय्यासनमलंकारमन्नपानमनार्यताम् । दुर्वाग्भावं रतिं चैव ददौ स्त्रीभ्यः प्रजापतिः ॥

śayyāsanam alaṁkāram annapānam anāryatām । durvāgbhāvaṁ ratiṁ caiva dadau strībhyaḥ prajāpatiḥ ॥

न तासां रक्षणं कर्तुं शक्यं पुंसा कथंचन । अपि विश्वकृता तात कुतस्तु पुरुषैरिह ॥

na tāsāṁ rakṣaṇaṁ kartuṁ śakyaṁ puṁsā kathaṁ cana । api viśvakr̥tā tāta kutas tu puruṣair iha ॥

वाचा वा वधबन्धैर्वा क्लेशैर्वा विविधैस्तथा । न शक्या रक्षितुं नार्यस्ता हि नित्यमसंयताः ॥

vācā vā vadhabandhair vā kleśair vā vividhais tathā । na śakyā rakṣituṁ nāryas tā hi nityam asaṁyatāḥ ॥

इदं तु पुरुषव्याघ्र पुरस्ताच्छ्रुतवानहम् । यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन गुरुस्त्रियः ॥

idaṁ tu puruṣavyāghra purastāc chrutavān aham । yathā rakṣā kr̥tā pūrvaṁ vipulena gurustriyaḥ ॥

ऋषिरासीन्महाभागो देवशर्मेति विश्रुतः । तस्य भार्या रुचिर्नाम रूपेणासदृशी भुवि ॥

r̥ṣir āsīn mahābhāgo devaśarmeti viśrutaḥ । tasya bhāryā rucir nāma rūpeṇāsadr̥śī bhuvi ॥

तस्य रूपेण संमत्ता देवगन्धर्वदानवाः । विशेषतस्तु राजेन्द्र वृत्रहा पाकशासनः ॥

tasya rūpeṇa saṁmattā devagandharvadānavāḥ । viśeṣatas tu rājendra vr̥trahā pākaśāsanaḥ ॥

नारीणां चरितज्ञश्च देवशर्मा महामुनिः । यथाशक्ति यथोत्साहं भार्यां तामभ्यरक्षत ॥

nārīṇāṁ caritajñaś ca devaśarmā mahāmuniḥ । yathāśakti yathotsāhaṁ bhāryāṁ tām abhyarakṣata ॥

पुरंदरं च जानीते परस्त्रीकामचारिणम् । तस्माद्यत्नेन भार्याया रक्षणं स चकार ह ॥

puraṁdaraṁ ca jānīte parastrīkāmacāriṇam । tasmād yatnena bhāryāyā rakṣaṇaṁ sa cakāra ha ॥

स कदाचिदृषिस्तात यज्ञं कर्तुमनास्तदा । भार्यासंरक्षणं कार्यं कथं स्यादित्यचिन्तयत् ॥

sa kadā cid r̥ṣis tāta yajñaṁ kartumanās tadā । bhāryāsaṁrakṣaṇaṁ kāryaṁ kathaṁ syād ity acintayat ॥

रक्षाविधानं मनसा स विचिन्त्य महातपाः । आहूय दयितं शिष्यं विपुलं प्राह भार्गवम् ॥

rakṣāvidhānaṁ manasā sa vicintya mahātapāḥ । āhūya dayitaṁ śiṣyaṁ vipulaṁ prāha bhārgavam ॥

यज्ञकारो गमिष्यामि रुचिं चेमां सुरेश्वरः । पुत्र प्रार्थयते नित्यं तां रक्षस्व यथाबलम् ॥

yajñakāro gamiṣyāmi ruciṁ cemāṁ sureśvaraḥ । putra prārthayate nityaṁ tāṁ rakṣasva yathābalam ॥

अप्रमत्तेन ते भाव्यं सदा प्रति पुरंदरम् । स हि रूपाणि कुरुते विविधानि भृगूद्वह ॥

apramattena te bhāvyaṁ sadā prati puraṁdaram । sa hi rūpāṇi kurute vividhāni bhr̥gūdvaha ॥

इत्युक्तो विपुलस्तेन तपस्वी नियतेन्द्रियः । सदैवोग्रतपा राजन्नग्न्यर्कसदृशद्युतिः ॥

ity ukto vipulas tena tapasvī niyatendriyaḥ । sadaivogratapā rājann agnyarkasadr̥śadyutiḥ ॥

धर्मज्ञः सत्यवादी च तथेति प्रत्यभाषत । पुनश्चेदं महाराज पप्रच्छ प्रस्थितं गुरुम् ॥

dharmajñaḥ satyavādī ca tatheti pratyabhāṣata । punaś cedaṁ mahārāja papraccha prasthitaṁ gurum ॥

कानि रूपाणि शक्रस्य भवन्त्यागच्छतो मुने । वपुस्तेजश्च कीदृग्वै तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

kāni rūpāṇi śakrasya bhavanty āgacchato mune । vapus tejaś ca kīdr̥g vai tan me vyākhyātum arhasi ॥

ततः स भगवांस्तस्मै विपुलाय महात्मने । आचचक्षे यथातत्त्वं मायां शक्रस्य भारत ॥

tataḥ sa bhagavāṁs tasmai vipulāya mahātmane । ācacakṣe yathātattvaṁ māyāṁ śakrasya bhārata ॥

बहुमायः स विप्रर्षे बलहा पाकशासनः । तांस्तान्विकुरुते भावान्बहूनथ मुहुर्मुहुः ॥

bahumāyaḥ sa viprarṣe balahā pākaśāsanaḥ । tāṁs tān vikurute bhāvān bahūn atha muhur muhuḥ ॥

किरीटी वज्रभृद्धन्वी मुकुटी बद्धकुण्डलः । भवत्यथ मुहूर्तेन चण्डालसमदर्शनः ॥

kirīṭī vajrabhr̥d dhanvī mukuṭī baddhakuṇḍalaḥ । bhavaty atha muhūrtena caṇḍālasamadarśanaḥ ॥

शिखी जटी चीरवासाः पुनर्भवति पुत्रक । बृहच्छरीरश्च पुनः पीवरोऽथ पुनः कृशः ॥

śikhī jaṭī cīravāsāḥ punar bhavati putraka । br̥haccharīraś ca punaḥ pīvaro ’tha punaḥ kr̥śaḥ ॥

गौरं श्यामं च कृष्णं च वर्णं विकुरुते पुनः । विरूपो रूपवांश्चैव युवा वृद्धस्तथैव च ॥

gauraṁ śyāmaṁ ca kr̥ṣṇaṁ ca varṇaṁ vikurute punaḥ । virūpo rūpavāṁś caiva yuvā vr̥ddhas tathaiva ca ॥

प्राज्ञो जडश्च मूकश्च ह्रस्वो दीर्घस्तथैव च । ब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव वैश्यः शूद्रस्तथैव च । प्रतिलोमानुलोमश्च भवत्यथ शतक्रतुः ॥

prājño jaḍaś ca mūkaś ca hrasvo dīrghas tathaiva ca । brāhmaṇaḥ kṣatriyaś caiva vaiśyaḥ śūdras tathaiva ca । pratilomānulomaś ca bhavaty atha śatakratuḥ ॥

शुकवायसरूपी च हंसकोकिलरूपवान् । सिंहव्याघ्रगजानां च रूपं धारयते पुनः ॥

śukavāyasarūpī ca haṁsakokilarūpavān । siṁhavyāghragajānāṁ ca rūpaṁ dhārayate punaḥ ॥

दैवं दैत्यमथो राज्ञां वपुर्धारयतेऽपि च । सुकृशो वायुभग्नाङ्गः शकुनिर्विकृतस्तथा ॥

daivaṁ daityam atho rājñāṁ vapur dhārayate ’pi ca । sukr̥śo vāyubhagnāṅgaḥ śakunir vikr̥tas tathā ॥

चतुष्पाद्बहुरूपश्च पुनर्भवति बालिशः । मक्षिकामशकादीनां वपुर्धारयतेऽपि च ॥

catuṣpād bahurūpaś ca punar bhavati bāliśaḥ । makṣikāmaśakādīnāṁ vapur dhārayate ’pi ca ॥

न शक्यमस्य ग्रहणं कर्तुं विपुल केनचित् । अपि विश्वकृता तात येन सृष्टमिदं जगत् ॥

na śakyam asya grahaṇaṁ kartuṁ vipula kena cit । api viśvakr̥tā tāta yena sr̥ṣṭam idaṁ jagat ॥

पुनरन्तर्हितः शक्रो दृश्यते ज्ञानचक्षुषा । वायुभूतश्च स पुनर्देवराजो भवत्युत ॥

punar antarhitaḥ śakro dr̥śyate jñānacakṣuṣā । vāyubhūtaś ca sa punar devarājo bhavaty uta ॥

एवं रूपाणि सततं कुरुते पाकशासनः । तस्माद्विपुल यत्नेन रक्षेमां तनुमध्यमाम् ॥

evaṁ rūpāṇi satataṁ kurute pākaśāsanaḥ । tasmād vipula yatnena rakṣemāṁ tanumadhyamām ॥

यथा रुचिं नावलिहेद्देवेन्द्रो भृगुसत्तम । क्रतावुपहितं न्यस्तं हविः श्वेव दुरात्मवान् ॥

yathā ruciṁ nāvalihed devendro bhr̥gusattama । kratāv upahitaṁ nyastaṁ haviḥ śveva durātmavān ॥

एवमाख्याय स मुनिर्यज्ञकारोऽगमत्तदा । देवशर्मा महाभागस्ततो भरतसत्तम ॥

evam ākhyāya sa munir yajñakāro ’gamat tadā । devaśarmā mahābhāgas tato bharatasattama ॥

विपुलस्तु वचः श्रुत्वा गुरोश्चिन्तापरोऽभवत् । रक्षां च परमां चक्रे देवराजान्महाबलात् ॥

vipulas tu vacaḥ śrutvā guroś cintāparo ’bhavat । rakṣāṁ ca paramāṁ cakre devarājān mahābalāt ॥

किं नु शक्यं मया कर्तुं गुरुदाराभिरक्षणे । मायावी हि सुरेन्द्रोऽसौ दुर्धर्षश्चापि वीर्यवान् ॥

kiṁ nu śakyaṁ mayā kartuṁ gurudārābhirakṣaṇe । māyāvī hi surendro ’sau durdharṣaś cāpi vīryavān ॥

नापिधायाश्रमं शक्यो रक्षितुं पाकशासनः । उटजं वा तथा ह्यस्य नानाविधसरूपता ॥

nāpidhāyāśramaṁ śakyo rakṣituṁ pākaśāsanaḥ । uṭajaṁ vā tathā hy asya nānāvidhasarūpatā ॥

वायुरूपेण वा शक्रो गुरुपत्नीं प्रधर्षयेत् । तस्मादिमां संप्रविश्य रुचिं स्थास्येऽहमद्य वै ॥

vāyurūpeṇa vā śakro gurupatnīṁ pradharṣayet । tasmād imāṁ saṁpraviśya ruciṁ sthāsye ’ham adya vai ॥

अथ वा पौरुषेणेयमशक्या रक्षितुं मया । बहुरूपो हि भगवाञ्छ्रूयते हरिवाहनः ॥

atha vā pauruṣeṇeyam aśakyā rakṣituṁ mayā । bahurūpo hi bhagavāñ chrūyate harivāhanaḥ ॥

सोऽहं योगबलादेनां रक्षिष्ये पाकशासनात् । गात्राणि गात्रैरस्याहं संप्रवेक्ष्येऽभिरक्षितुम् ॥

so ’haṁ yogabalād enāṁ rakṣiṣye pākaśāsanāt । gātrāṇi gātrair asyāhaṁ saṁpravekṣye ’bhirakṣitum ॥

यद्युच्छिष्टामिमां पत्नीं रुचिं पश्येत मे गुरुः । शप्स्यत्यसंशयं कोपाद्दिव्यज्ञानो महातपाः ॥

yady ucchiṣṭām imāṁ patnīṁ ruciṁ paśyeta me guruḥ । śapsyaty asaṁśayaṁ kopād divyajñāno mahātapāḥ ॥

न चेयं रक्षितुं शक्या यथान्या प्रमदा नृभिः । मायावी हि सुरेन्द्रोऽसावहो प्राप्तोऽस्मि संशयम् ॥

na ceyaṁ rakṣituṁ śakyā yathānyā pramadā nr̥bhiḥ । māyāvī hi surendro ’sāv aho prāpto ’smi saṁśayam ॥

अवश्यकरणीयं हि गुरोरिह हि शासनम् । यदि त्वेतदहं कुर्यामाश्चर्यं स्यात्कृतं मया ॥

avaśyakaraṇīyaṁ hi guror iha hi śāsanam । yadi tv etad ahaṁ kuryām āścaryaṁ syāt kr̥taṁ mayā ॥

योगेनानुप्रविश्येह गुरुपत्न्याः कलेवरम् । निर्मुक्तस्य रजोरूपान्नापराधो भवेन्मम ॥

yogenānupraviśyeha gurupatnyāḥ kalevaram । nirmuktasya rajorūpān nāparādho bhaven mama ॥

यथा हि शून्यां पथिकः सभामध्यावसेत्पथि । तथाद्यावासयिष्यामि गुरुपत्न्याः कलेवरम् ॥

yathā hi śūnyāṁ pathikaḥ sabhām adhyāvaset pathi । tathādyāvāsayiṣyāmi gurupatnyāḥ kalevaram ॥

असक्तः पद्मपत्रस्थो जलबिन्दुर्यथा चलः । एवमेव शरीरेऽस्या निवत्स्यामि समाहितः ॥

asaktaḥ padmapatrastho jalabindur yathā calaḥ । evam eva śarīre ’syā nivatsyāmi samāhitaḥ ॥

इत्येवं धर्ममालोक्य वेदवेदांश्च सर्वशः । तपश्च विपुलं दृष्ट्वा गुरोरात्मन एव च ॥

ity evaṁ dharmam ālokya vedavedāṁś ca sarvaśaḥ । tapaś ca vipulaṁ dr̥ṣṭvā guror ātmana eva ca ॥

इति निश्चित्य मनसा रक्षां प्रति स भार्गवः । आतिष्ठत्परमं यत्नं यथा तच्छृणु पार्थिव ॥

iti niścitya manasā rakṣāṁ prati sa bhārgavaḥ । ātiṣṭhat paramaṁ yatnaṁ yathā tac chr̥ṇu pārthiva ॥

गुरुपत्नीमुपासीनो विपुलः स महातपाः । उपासीनामनिन्द्याङ्गीं कथाभिः समलोभयत् ॥

gurupatnīm upāsīno vipulaḥ sa mahātapāḥ । upāsīnām anindyāṅgīṁ kathābhiḥ samalobhayat ॥

नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्या रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिः । विवेश विपुलः कायमाकाशं पवनो यथा ॥

netrābhyāṁ netrayor asyā raśmīn saṁyojya raśmibhiḥ । viveśa vipulaḥ kāyam ākāśaṁ pavano yathā ॥

लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च । अविचेष्टन्नतिष्ठद्वै छायेवान्तर्गतो मुनिः ॥

lakṣaṇaṁ lakṣaṇenaiva vadanaṁ vadanena ca । aviceṣṭann atiṣṭhad vai chāyevāntargato muniḥ ॥

ततो विष्टभ्य विपुलो गुरुपत्न्याः कलेवरम् । उवास रक्षणे युक्तो न च सा तमबुध्यत ॥

tato viṣṭabhya vipulo gurupatnyāḥ kalevaram । uvāsa rakṣaṇe yukto na ca sā tam abudhyata ॥

यं कालं नागतो राजन्गुरुस्तस्य महात्मनः । क्रतुं समाप्य स्वगृहं तं कालं सोऽभ्यरक्षत ॥

yaṁ kālaṁ nāgato rājan gurus tasya mahātmanaḥ । kratuṁ samāpya svagr̥haṁ taṁ kālaṁ so ’bhyarakṣata ॥