Adhyāya 33

युधिष्ठिर उवाच । किं राज्ञः सर्वकृत्यानां गरीयः स्यात्पितामह । किं कुर्वन्कर्म नृपतिरुभौ लोकौ समश्नुते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kiṁ rājñaḥ sarvakr̥tyānāṁ garīyaḥ syāt pitāmaha । kiṁ kurvan karma nr̥patir ubhau lokau samaśnute ॥

भीष्म उवाच । एतद्राज्ञः कृत्यतममभिषिक्तस्य भारत । ब्राह्मणानामनुष्ठानमत्यन्तं सुखमिच्छता । श्रोत्रियान्ब्राह्मणान्वृद्धान्नित्यमेवाभिपूजयेत् ॥

bhīṣma uvāca । etad rājñaḥ kr̥tyatamam abhiṣiktasya bhārata । brāhmaṇānām anuṣṭhānam atyantaṁ sukham icchatā । śrotriyān brāhmaṇān vr̥ddhān nityam evābhipūjayet ॥

पौरजानपदांश्चापि ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान् । सान्त्वेन भोगदानेन नमस्कारैस्तथार्चयेत् ॥

paurajānapadāṁś cāpi brāhmaṇāṁś ca bahuśrutān । sāntvena bhogadānena namaskārais tathārcayet ॥

एतत्कृत्यतमं राज्ञो नित्यमेवेति लक्षयेत् । यथात्मानं यथा पुत्रांस्तथैतान्परिपालयेत् ॥

etat kr̥tyatamaṁ rājño nityam eveti lakṣayet । yathātmānaṁ yathā putrāṁs tathaitān paripālayet ॥

ये चाप्येषां पूज्यतमास्तान्दृढं प्रतिपूजयेत् । तेषु शान्तेषु तद्राष्ट्रं सर्वमेव विराजते ॥

ye cāpy eṣāṁ pūjyatamās tān dr̥ḍhaṁ pratipūjayet । teṣu śānteṣu tad rāṣṭraṁ sarvam eva virājate ॥

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्ते रक्ष्याः पितरो यथा । तेष्वेव यात्रा लोकस्य भूतानामिव वासवे ॥

te pūjyās te namaskāryās te rakṣyāḥ pitaro yathā । teṣv eva yātrā lokasya bhūtānām iva vāsave ॥

अभिचारैरुपायैश्च दहेयुरपि तेजसा । निःशेषं कुपिताः कुर्युरुग्राः सत्यपराक्रमाः ॥

abhicārair upāyaiś ca daheyur api tejasā । niḥśeṣaṁ kupitāḥ kuryur ugrāḥ satyaparākramāḥ ॥

नान्तमेषां प्रपश्यामि न दिशश्चाप्यपावृताः । कुपिताः समुदीक्षन्ते दावेष्वग्निशिखा इव ॥

nāntam eṣāṁ prapaśyāmi na diśaś cāpy apāvr̥tāḥ । kupitāḥ samudīkṣante dāveṣv agniśikhā iva ॥

विद्यन्तेषां साहसिका गुणास्तेषामतीव हि । कूपा इव तृणच्छन्ना विशुद्धा द्यौरिवापरे ॥

vidyanteṣāṁ sāhasikā guṇās teṣām atīva hi । kūpā iva tr̥ṇacchannā viśuddhā dyaur ivāpare ॥

प्रसह्यकारिणः केचित्कार्पासमृदवोऽपरे । सन्ति चैषामतिशठास्तथान्येऽतितपस्विनः ॥

prasahyakāriṇaḥ ke cit kārpāsamr̥davo ’pare । santi caiṣām atiśaṭhās tathānye ’titapasvinaḥ ॥

कृषिगोरक्ष्यमप्यन्ये भैक्षमन्येऽप्यनुष्ठिताः । चोराश्चान्येऽनृताश्चान्ये तथान्ये नटनर्तकाः ॥

kr̥ṣigorakṣyam apy anye bhaikṣam anye ’py anuṣṭhitāḥ । corāś cānye ’nr̥tāś cānye tathānye naṭanartakāḥ ॥

सर्वकर्मसु दृश्यन्ते प्रशान्तेष्वितरेषु च । विविधाचारयुक्ताश्च ब्राह्मणा भरतर्षभ ॥

sarvakarmasu dr̥śyante praśānteṣv itareṣu ca । vividhācārayuktāś ca brāhmaṇā bharatarṣabha ॥

नानाकर्मसु युक्तानां बहुकर्मोपजीविनाम् । धर्मज्ञानां सतां तेषां नित्यमेवानुकीर्तयेत् ॥

nānākarmasu yuktānāṁ bahukarmopajīvinām । dharmajñānāṁ satāṁ teṣāṁ nityam evānukīrtayet ॥

पितॄणां देवतानां च मनुष्योरगरक्षसाम् । पुरोहिता महाभागा ब्राह्मणा वै नराधिप ॥

pitr̥̄ṇāṁ devatānāṁ ca manuṣyoragarakṣasām । purohitā mahābhāgā brāhmaṇā vai narādhipa ॥

नैते देवैर्न पितृभिर्न गन्धर्वैर्न राक्षसैः । नासुरैर्न पिशाचैश्च शक्या जेतुं द्विजातयः ॥

naite devair na pitr̥bhir na gandharvair na rākṣasaiḥ । nāsurair na piśācaiś ca śakyā jetuṁ dvijātayaḥ ॥

अदैवं दैवतं कुर्युर्दैवतं चाप्यदैवतम् । यमिच्छेयुः स राजा स्याद्यं द्विष्युः स पराभवेत् ॥

adaivaṁ daivataṁ kuryur daivataṁ cāpy adaivatam । yam iccheyuḥ sa rājā syād yaṁ dviṣyuḥ sa parābhavet ॥

परिवादं च ये कुर्युर्ब्राह्मणानामचेतसः । निन्दाप्रशंसाकुशलाः कीर्त्यकीर्तिपरावराः । परिकुप्यन्ति ते राजन्सततं द्विषतां द्विजाः ॥

parivādaṁ ca ye kuryur brāhmaṇānām acetasaḥ । nindāpraśaṁsākuśalāḥ kīrtyakīrtiparāvarāḥ । parikupyanti te rājan satataṁ dviṣatāṁ dvijāḥ ॥

ब्राह्मणा यं प्रशंसन्ति पुरुषः स प्रवर्धते । ब्राह्मणैर्यः पराक्रुष्टः पराभूयात्क्षणाद्धि सः ॥

brāhmaṇā yaṁ praśaṁsanti puruṣaḥ sa pravardhate । brāhmaṇair yaḥ parākruṣṭaḥ parābhūyāt kṣaṇād dhi saḥ ॥

शका यवनकाम्बोजास्तास्ताः क्षत्रियजातयः । वृषलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात् ॥

śakā yavanakāmbojās tās tāḥ kṣatriyajātayaḥ । vr̥ṣalatvaṁ parigatā brāhmaṇānām adarśanāt ॥

द्रमिळाश्च कलिङ्गाश्च पुलिन्दाश्चाप्युशीनराः । कौलाः सर्पा माहिषकास्तास्ताः क्षत्रियजातयः ॥

dramiḷāś ca kaliṅgāś ca pulindāś cāpy uśīnarāḥ । kaulāḥ sarpā māhiṣakās tās tāḥ kṣatriyajātayaḥ ॥

वृषलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात् । श्रेयान्पराजयस्तेभ्यो न जयो जयतां वर ॥

vr̥ṣalatvaṁ parigatā brāhmaṇānām adarśanāt । śreyān parājayas tebhyo na jayo jayatāṁ vara ॥

यस्तु सर्वमिदं हन्याद्ब्राह्मणं च न तत्समम् । ब्रह्मवध्या महान्दोष इत्याहुः परमर्षयः ॥

yas tu sarvam idaṁ hanyād brāhmaṇaṁ ca na tatsamam । brahmavadhyā mahān doṣa ity āhuḥ paramarṣayaḥ ॥

परिवादो द्विजातीनां न श्रोतव्यः कथंचन । आसीताधोमुखस्तूष्णीं समुत्थाय व्रजेत वा ॥

parivādo dvijātīnāṁ na śrotavyaḥ kathaṁ cana । āsītādhomukhas tūṣṇīṁ samutthāya vrajeta vā ॥

न स जातो जनिष्यो वा पृथिव्यामिह कश्चन । यो ब्राह्मणविरोधेन सुखं जीवितुमुत्सहेत् ॥

na sa jāto janiṣyo vā pr̥thivyām iha kaś cana । yo brāhmaṇavirodhena sukhaṁ jīvitum utsahet ॥

दुर्ग्रहो मुष्टिना वायुर्दुःस्पर्शः पाणिना शशी । दुर्धरा पृथिवी मूर्ध्ना दुर्जया ब्राह्मणा भुवि ॥

durgraho muṣṭinā vāyur duḥsparśaḥ pāṇinā śaśī । durdharā pr̥thivī mūrdhnā durjayā brāhmaṇā bhuvi ॥