Adhyāya 32

युधिष्ठिर उवाच । के पूज्याः के नमस्कार्या मानवैर्भरतर्षभ । विस्तरेण तदाचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यताम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ke pūjyāḥ ke namaskāryā mānavair bharatarṣabha । vistareṇa tad ācakṣva na hi tr̥pyāmi kathyatām ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । नारदस्य च संवादं वासुदेवस्य चोभयोः ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । nāradasya ca saṁvādaṁ vāsudevasya cobhayoḥ ॥

नारदं प्राञ्जलिं दृष्ट्वा पूजयानं द्विजर्षभान् । केशवः परिपप्रच्छ भगवन्कान्नमस्यसि ॥

nāradaṁ prāñjaliṁ dr̥ṣṭvā pūjayānaṁ dvijarṣabhān । keśavaḥ paripapraccha bhagavan kān namasyasi ॥

बहुमानः परः केषु भवतो यान्नमस्यसि । शक्यं चेच्छ्रोतुमिच्छामि ब्रूह्येतद्धर्मवित्तम ॥

bahumānaḥ paraḥ keṣu bhavato yān namasyasi । śakyaṁ cec chrotum icchāmi brūhy etad dharmavittama ॥

नारद उवाच । शृणु गोविन्द यानेतान्पूजयाम्यरिमर्दन । त्वत्तोऽन्यः कः पुमाँल्लोके श्रोतुमेतदिहार्हति ॥

nārada uvāca । śr̥ṇu govinda yān etān pūjayāmy arimardana । tvatto ’nyaḥ kaḥ pumām̐l loke śrotum etad ihārhati ॥

वरुणं वायुमादित्यं पर्जन्यं जातवेदसम् । स्थाणुं स्कन्दं तथा लक्ष्मीं विष्णुं ब्रह्माणमेव च ॥

varuṇaṁ vāyum ādityaṁ parjanyaṁ jātavedasam । sthāṇuṁ skandaṁ tathā lakṣmīṁ viṣṇuṁ brahmāṇam eva ca ॥

वाचस्पतिं चन्द्रमसमपः पृथ्वीं सरस्वतीम् । सततं ये नमस्यन्ति तान्नमस्याम्यहं विभो ॥

vācaspatiṁ candramasam apaḥ pr̥thvīṁ sarasvatīm । satataṁ ye namasyanti tān namasyāmy ahaṁ vibho ॥

तपोधनान्वेदविदो नित्यं वेदपरायणान् । महार्हान्वृष्णिशार्दूल सदा संपूजयाम्यहम् ॥

tapodhanān vedavido nityaṁ vedaparāyaṇān । mahārhān vr̥ṣṇiśārdūla sadā saṁpūjayāmy aham ॥

अभुक्त्वा देवकार्याणि कुर्वते येऽविकत्थनाः । संतुष्टाश्च क्षमायुक्तास्तान्नमस्याम्यहं विभो ॥

abhuktvā devakāryāṇi kurvate ye ’vikatthanāḥ । saṁtuṣṭāś ca kṣamāyuktās tān namasyāmy ahaṁ vibho ॥

सम्यग्ददति ये चेष्टान्क्षान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः । सस्यं धनं क्षितिं गाश्च तान्नमस्यामि यादव ॥

samyag dadati ye ceṣṭān kṣāntā dāntā jitendriyāḥ । sasyaṁ dhanaṁ kṣitiṁ gāś ca tān namasyāmi yādava ॥

ये ते तपसि वर्तन्ते वने मूलफलाशनाः । असंचयाः क्रियावन्तस्तान्नमस्यामि यादव ॥

ye te tapasi vartante vane mūlaphalāśanāḥ । asaṁcayāḥ kriyāvantas tān namasyāmi yādava ॥

ये भृत्यभरणे सक्ताः सततं चातिथिप्रियाः । भुञ्जन्ते देवशेषाणि तान्नमस्यामि यादव ॥

ye bhr̥tyabharaṇe saktāḥ satataṁ cātithipriyāḥ । bhuñjante devaśeṣāṇi tān namasyāmi yādava ॥

ये वेदं प्राप्य दुर्धर्षा वाग्मिनो ब्रह्मवादिनः । याजनाध्यापने युक्ता नित्यं तान्पूजयाम्यहम् ॥

ye vedaṁ prāpya durdharṣā vāgmino brahmavādinaḥ । yājanādhyāpane yuktā nityaṁ tān pūjayāmy aham ॥

प्रसन्नहृदयाश्चैव सर्वसत्त्वेषु नित्यशः । आ पृष्ठतापात्स्वाध्याये युक्तास्तान्पूजयाम्यहम् ॥

prasannahr̥dayāś caiva sarvasattveṣu nityaśaḥ । ā pr̥ṣṭhatāpāt svādhyāye yuktās tān pūjayāmy aham ॥

गुरुप्रसादे स्वाध्याये यतन्ते ये स्थिरव्रताः । शुश्रूषवोऽनसूयन्तस्तान्नमस्यामि यादव ॥

guruprasāde svādhyāye yatante ye sthiravratāḥ । śuśrūṣavo ’nasūyantas tān namasyāmi yādava ॥

सुव्रता मुनयो ये च ब्रह्मण्याः सत्यसंगराः । वोढारो हव्यकव्यानां तान्नमस्यामि यादव ॥

suvratā munayo ye ca brahmaṇyāḥ satyasaṁgarāḥ । voḍhāro havyakavyānāṁ tān namasyāmi yādava ॥

भैक्ष्यचर्यासु निरताः कृशा गुरुकुलाश्रयाः । निःसुखा निर्धना ये च तान्नमस्यामि यादव ॥

bhaikṣyacaryāsu niratāḥ kr̥śā gurukulāśrayāḥ । niḥsukhā nirdhanā ye ca tān namasyāmi yādava ॥

निर्ममा निष्प्रतिद्वंद्वा निर्ह्रीका निष्प्रयोजनाः । अहिंसानिरता ये च ये च सत्यव्रता नराः । दान्ताः शमपराश्चैव तान्नमस्यामि केशव ॥

nirmamā niṣpratidvaṁdvā nirhrīkā niṣprayojanāḥ । ahiṁsāniratā ye ca ye ca satyavratā narāḥ । dāntāḥ śamaparāś caiva tān namasyāmi keśava ॥

देवतातिथिपूजायां प्रसक्ता गृहमेधिनः । कपोतवृत्तयो नित्यं तान्नमस्यामि यादव ॥

devatātithipūjāyāṁ prasaktā gr̥hamedhinaḥ । kapotavr̥ttayo nityaṁ tān namasyāmi yādava ॥

येषां त्रिवर्गः कृत्येषु वर्तते नोपहीयते । शिष्टाचारप्रवृत्ताश्च तान्नमस्याम्यहं सदा ॥

yeṣāṁ trivargaḥ kr̥tyeṣu vartate nopahīyate । śiṣṭācārapravr̥ttāś ca tān namasyāmy ahaṁ sadā ॥

ब्राह्मणास्त्रिषु लोकेषु ये त्रिवर्गमनुष्ठिताः । अलोलुपाः पुण्यशीलास्तान्नमस्यामि केशव ॥

brāhmaṇās triṣu lokeṣu ye trivargam anuṣṭhitāḥ । alolupāḥ puṇyaśīlās tān namasyāmi keśava ॥

अब्भक्षा वायुभक्षाश्च सुधाभक्षाश्च ये सदा । व्रतैश्च विविधैर्युक्तास्तान्नमस्यामि माधव ॥

abbhakṣā vāyubhakṣāś ca sudhābhakṣāś ca ye sadā । vrataiś ca vividhair yuktās tān namasyāmi mādhava ॥

अयोनीनग्नियोनींश्च ब्रह्मयोनींस्तथैव च । सर्वभूतात्मयोनींश्च तान्नमस्याम्यहं द्विजान् ॥

ayonīn agniyonīṁś ca brahmayonīṁs tathaiva ca । sarvabhūtātmayonīṁś ca tān namasyāmy ahaṁ dvijān ॥

नित्यमेतान्नमस्यामि कृष्ण लोककरानृषीन् । लोकज्येष्ठाञ्ज्ञाननिष्ठांस्तमोघ्नाँल्लोकभास्करान् ॥

nityam etān namasyāmi kr̥ṣṇa lokakarān r̥ṣīn । lokajyeṣṭhāñ jñānaniṣṭhāṁs tamoghnām̐l lokabhāskarān ॥

तस्मात्त्वमपि वार्ष्णेय द्विजान्पूजय नित्यदा । पूजिताः पूजनार्हा हि सुखं दास्यन्ति तेऽनघ ॥

tasmāt tvam api vārṣṇeya dvijān pūjaya nityadā । pūjitāḥ pūjanārhā hi sukhaṁ dāsyanti te ’nagha ॥

अस्मिँल्लोके सदा ह्येते परत्र च सुखप्रदाः । त एते मान्यमाना वै प्रदास्यन्ति सुखं तव ॥

asmim̐l loke sadā hy ete paratra ca sukhapradāḥ । ta ete mānyamānā vai pradāsyanti sukhaṁ tava ॥

ये सर्वातिथयो नित्यं गोषु च ब्राह्मणेषु च । नित्यं सत्ये च निरता दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥

ye sarvātithayo nityaṁ goṣu ca brāhmaṇeṣu ca । nityaṁ satye ca niratā durgāṇy atitaranti te ॥

नित्यं शमपरा ये च तथा ये चानसूयकाः । नित्यं स्वाध्यायिनो ये च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥

nityaṁ śamaparā ye ca tathā ye cānasūyakāḥ । nityaṁ svādhyāyino ye ca durgāṇy atitaranti te ॥

सर्वान्देवान्नमस्यन्ति ये चैकं देवमाश्रिताः । श्रद्दधानाश्च दान्ताश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥

sarvān devān namasyanti ye caikaṁ devam āśritāḥ । śraddadhānāś ca dāntāś ca durgāṇy atitaranti te ॥

तथैव विप्रप्रवरान्नमस्कृत्य यतव्रतान् । भवन्ति ये दानरता दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥

tathaiva viprapravarān namaskr̥tya yatavratān । bhavanti ye dānaratā durgāṇy atitaranti te ॥

अग्नीनाधाय विधिवत्प्रयता धारयन्ति ये । प्राप्ताः सोमाहुतिं चैव दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥

agnīn ādhāya vidhivat prayatā dhārayanti ye । prāptāḥ somāhutiṁ caiva durgāṇy atitaranti te ॥

मातापित्रोर्गुरुषु च सम्यग्वर्तन्ति ये सदा । यथा त्वं वृष्णिशार्दूलेत्युक्त्वैवं विरराम सः ॥

mātāpitror guruṣu ca samyag vartanti ye sadā । yathā tvaṁ vr̥ṣṇiśārdūlety uktvaivaṁ virarāma saḥ ॥

तस्मात्त्वमपि कौन्तेय पितृदेवद्विजातिथीन् । सम्यक्पूजय येन त्वं गतिमिष्टामवाप्स्यसि ॥

tasmāt tvam api kaunteya pitr̥devadvijātithīn । samyak pūjaya yena tvaṁ gatim iṣṭām avāpsyasi ॥