Adhyāya 31

युधिष्ठिर उवाच । श्रुतं मे महदाख्यानमेतत्कुरुकुलोद्वह । सुदुष्प्रापं ब्रवीषि त्वं ब्राह्मण्यं वदतां वर ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śrutaṁ me mahad ākhyānam etat kurukulodvaha । suduṣprāpaṁ bravīṣi tvaṁ brāhmaṇyaṁ vadatāṁ vara ॥

विश्वामित्रेण च पुरा ब्राह्मण्यं प्राप्तमित्युत । श्रूयते वदसे तच्च दुष्प्रापमिति सत्तम ॥

viśvāmitreṇa ca purā brāhmaṇyaṁ prāptam ity uta । śrūyate vadase tac ca duṣprāpam iti sattama ॥

वीतहव्यश्च राजर्षिः श्रुतो मे विप्रतां गतः । तदेव तावद्गाङ्गेय श्रोतुमिच्छाम्यहं विभो ॥

vītahavyaś ca rājarṣiḥ śruto me vipratāṁ gataḥ । tad eva tāvad gāṅgeya śrotum icchāmy ahaṁ vibho ॥

स केन कर्मणा प्राप्तो ब्राह्मण्यं राजसत्तम । वरेण तपसा वापि तन्मे व्याख्यातुमर्हति ॥

sa kena karmaṇā prāpto brāhmaṇyaṁ rājasattama । vareṇa tapasā vāpi tan me vyākhyātum arhati ॥

भीष्म उवाच । शृणु राजन्यथा राजा वीतहव्यो महायशाः । क्षत्रियः सन्पुनः प्राप्तो ब्राह्मण्यं लोकसत्कृतम् ॥

bhīṣma uvāca । śr̥ṇu rājan yathā rājā vītahavyo mahāyaśāḥ । kṣatriyaḥ san punaḥ prāpto brāhmaṇyaṁ lokasatkr̥tam ॥

मनोर्महात्मनस्तात प्रजाधर्मेण शासतः । बभूव पुत्रो धर्मात्मा शर्यातिरिति विश्रुतः ॥

manor mahātmanas tāta prajādharmeṇa śāsataḥ । babhūva putro dharmātmā śaryātir iti viśrutaḥ ॥

तस्यान्ववाये द्वौ राजन्राजानौ संबभूवतुः । हेहयस्तालजङ्घश्च वत्सेषु जयतां वर ॥

tasyānvavāye dvau rājan rājānau saṁbabhūvatuḥ । hehayas tālajaṅghaś ca vatseṣu jayatāṁ vara ॥

हेहयस्य तु पुत्राणां दशसु स्त्रीषु भारत । शतं बभूव प्रख्यातं शूराणामनिवर्तिनाम् ॥

hehayasya tu putrāṇāṁ daśasu strīṣu bhārata । śataṁ babhūva prakhyātaṁ śūrāṇām anivartinām ॥

तुल्यरूपप्रभावाणां विदुषां युद्धशालिनाम् । धनुर्वेदे च वेदे च सर्वत्रैव कृतश्रमाः ॥

tulyarūpaprabhāvāṇāṁ viduṣāṁ yuddhaśālinām । dhanurvede ca vede ca sarvatraiva kr̥taśramāḥ ॥

काशिष्वपि नृपो राजन्दिवोदासपितामहः । हर्यश्व इति विख्यातो बभूव जयतां वरः ॥

kāśiṣv api nr̥po rājan divodāsapitāmahaḥ । haryaśva iti vikhyāto babhūva jayatāṁ varaḥ ॥

स वीतहव्यदायादैरागत्य पुरुषर्षभ । गङ्गायमुनयोर्मध्ये संग्रामे विनिपातितः ॥

sa vītahavyadāyādair āgatya puruṣarṣabha । gaṅgāyamunayor madhye saṁgrāme vinipātitaḥ ॥

तं तु हत्वा नरवरं हेहयास्ते महारथाः । प्रतिजग्मुः पुरीं रम्यां वत्सानामकुतोभयाः ॥

taṁ tu hatvā naravaraṁ hehayās te mahārathāḥ । pratijagmuḥ purīṁ ramyāṁ vatsānām akutobhayāḥ ॥

हर्यश्वस्य तु दायादः काशिराजोऽभ्यषिच्यत । सुदेवो देवसंकाशः साक्षाद्धर्म इवापरः ॥

haryaśvasya tu dāyādaḥ kāśirājo ’bhyaṣicyata । sudevo devasaṁkāśaḥ sākṣād dharma ivāparaḥ ॥

स पालयन्नेव महीं धर्मात्मा काशिनन्दनः । तैर्वीतहव्यैरागत्य युधि सर्वैर्विनिर्जितः ॥

sa pālayann eva mahīṁ dharmātmā kāśinandanaḥ । tair vītahavyair āgatya yudhi sarvair vinirjitaḥ ॥

तमप्याजौ विनिर्जित्य प्रतिजग्मुर्यथागतम् । सौदेविस्त्वथ काशीशो दिवोदासोऽभ्यषिच्यत ॥

tam apy ājau vinirjitya pratijagmur yathāgatam । saudevis tv atha kāśīśo divodāso ’bhyaṣicyata ॥

दिवोदासस्तु विज्ञाय वीर्यं तेषां महात्मनाम् । वाराणसीं महातेजा निर्ममे शक्रशासनात् ॥

divodāsas tu vijñāya vīryaṁ teṣāṁ mahātmanām । vārāṇasīṁ mahātejā nirmame śakraśāsanāt ॥

विप्रक्षत्रियसंबाधां वैश्यशूद्रसमाकुलाम् । नैकद्रव्योच्चयवतीं समृद्धविपणापणाम् ॥

viprakṣatriyasaṁbādhāṁ vaiśyaśūdrasamākulām । naikadravyoccayavatīṁ samr̥ddhavipaṇāpaṇām ॥

गङ्गाया उत्तरे कूले वप्रान्ते राजसत्तम । गोमत्या दक्षिणे चैव शक्रस्येवामरावतीम् ॥

gaṅgāyā uttare kūle vaprānte rājasattama । gomatyā dakṣiṇe caiva śakrasyevāmarāvatīm ॥

तत्र तं राजशार्दूलं निवसन्तं महीपतिम् । आगत्य हेहया भूयः पर्यधावन्त भारत ॥

tatra taṁ rājaśārdūlaṁ nivasantaṁ mahīpatim । āgatya hehayā bhūyaḥ paryadhāvanta bhārata ॥

स निष्पत्य ददौ युद्धं तेभ्यो राजा महाबलः । देवासुरसमं घोरं दिवोदासो महाद्युतिः ॥

sa niṣpatya dadau yuddhaṁ tebhyo rājā mahābalaḥ । devāsurasamaṁ ghoraṁ divodāso mahādyutiḥ ॥

स तु युद्धे महाराज दिनानां दशतीर्दश । हतवाहनभूयिष्ठस्ततो दैन्यमुपागमत् ॥

sa tu yuddhe mahārāja dinānāṁ daśatīr daśa । hatavāhanabhūyiṣṭhas tato dainyam upāgamat ॥

हतयोधस्ततो राजन्क्षीणकोशश्च भूमिपः । दिवोदासः पुरीं हित्वा पलायनपरोऽभवत् ॥

hatayodhas tato rājan kṣīṇakośaś ca bhūmipaḥ । divodāsaḥ purīṁ hitvā palāyanaparo ’bhavat ॥

स त्वाश्रममुपागम्य भरद्वाजस्य धीमतः । जगाम शरणं राजा कृताञ्जलिररिंदम ॥

sa tv āśramam upāgamya bharadvājasya dhīmataḥ । jagāma śaraṇaṁ rājā kr̥tāñjalir ariṁdama ॥

राजोवाच । भगवन्वैतहव्यैर्मे युद्धे वंशः प्रणाशितः । अहमेकः परिद्यूनो भवन्तं शरणं गतः ॥

rājovāca । bhagavan vaitahavyair me yuddhe vaṁśaḥ praṇāśitaḥ । aham ekaḥ paridyūno bhavantaṁ śaraṇaṁ gataḥ ॥

शिष्यस्नेहेन भगवन्स मां रक्षितुमर्हसि । निःशेषो हि कृतो वंशो मम तैः पापकर्मभिः ॥

śiṣyasnehena bhagavan sa māṁ rakṣitum arhasi । niḥśeṣo hi kr̥to vaṁśo mama taiḥ pāpakarmabhiḥ ॥

तमुवाच महाभागो भरद्वाजः प्रतापवान् । न भेतव्यं न भेतव्यं सौदेव व्येतु ते भयम् ॥

tam uvāca mahābhāgo bharadvājaḥ pratāpavān । na bhetavyaṁ na bhetavyaṁ saudeva vyetu te bhayam ॥

अहमिष्टिं करोम्यद्य पुत्रार्थं ते विशां पते । वैतहव्यसहस्राणि यथा त्वं प्रसहिष्यसि ॥

aham iṣṭiṁ karomy adya putrārthaṁ te viśāṁ pate । vaitahavyasahasrāṇi yathā tvaṁ prasahiṣyasi ॥

तत इष्टिं चकारर्षिस्तस्य वै पुत्रकामिकीम् । अथास्य तनयो जज्ञे प्रतर्दन इति श्रुतः ॥

tata iṣṭiṁ cakārarṣis tasya vai putrakāmikīm । athāsya tanayo jajñe pratardana iti śrutaḥ ॥

स जातमात्रो ववृधे समाः सद्यस्त्रयोदश । वेदं चाधिजगे कृत्स्नं धनुर्वेदं च भारत ॥

sa jātamātro vavr̥dhe samāḥ sadyas trayodaśa । vedaṁ cādhijage kr̥tsnaṁ dhanurvedaṁ ca bhārata ॥

योगेन च समाविष्टो भरद्वाजेन धीमता । तेजो लौक्यं स संगृह्य तस्मिन्देशे समाविशत् ॥

yogena ca samāviṣṭo bharadvājena dhīmatā । tejo laukyaṁ sa saṁgr̥hya tasmin deśe samāviśat ॥

ततः स कवची धन्वी बाणी दीप्त इवानलः । प्रययौ स धनुर्धुन्वन्विवर्षुरिव तोयदः ॥

tataḥ sa kavacī dhanvī bāṇī dīpta ivānalaḥ । prayayau sa dhanur dhunvan vivarṣur iva toyadaḥ ॥

तं दृष्ट्वा परमं हर्षं सुदेवतनयो ययौ । मेने च मनसा दग्धान्वैतहव्यान्स पार्थिवः ॥

taṁ dr̥ṣṭvā paramaṁ harṣaṁ sudevatanayo yayau । mene ca manasā dagdhān vaitahavyān sa pārthivaḥ ॥

ततस्तं यौवराज्येन स्थापयित्वा प्रतर्दनम् । कृतकृत्यं तदात्मानं स राजा अभ्यनन्दत ॥

tatas taṁ yauvarājyena sthāpayitvā pratardanam । kr̥takr̥tyaṁ tadātmānaṁ sa rājā abhyanandata ॥

ततस्तु वैतहव्यानां वधाय स महीपतिः । पुत्रं प्रस्थापयामास प्रतर्दनमरिंदमम् ॥

tatas tu vaitahavyānāṁ vadhāya sa mahīpatiḥ । putraṁ prasthāpayām āsa pratardanam ariṁdamam ॥

सरथः स तु संतीर्य गङ्गामाशु पराक्रमी । प्रययौ वीतहव्यानां पुरीं परपुरंजयः ॥

sarathaḥ sa tu saṁtīrya gaṅgām āśu parākramī । prayayau vītahavyānāṁ purīṁ parapuraṁjayaḥ ॥

वैतहव्यास्तु संश्रुत्य रथघोषं समुद्धतम् । निर्ययुर्नगराकारै रथैः पररथारुजैः ॥

vaitahavyās tu saṁśrutya rathaghoṣaṁ samuddhatam । niryayur nagarākārai rathaiḥ pararathārujaiḥ ॥

निष्क्रम्य ते नरव्याघ्रा दंशिताश्चित्रयोधिनः । प्रतर्दनं समाजघ्नुः शरवर्षैरुदायुधाः ॥

niṣkramya te naravyāghrā daṁśitāś citrayodhinaḥ । pratardanaṁ samājaghnuḥ śaravarṣair udāyudhāḥ ॥

अस्त्रैश्च विविधाकारै रथौघैश्च युधिष्ठिर । अभ्यवर्षन्त राजानं हिमवन्तमिवाम्बुदाः ॥

astraiś ca vividhākārai rathaughaiś ca yudhiṣṭhira । abhyavarṣanta rājānaṁ himavantam ivāmbudāḥ ॥

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां राजा प्रतर्दनः । जघान तान्महातेजा वज्रानलसमैः शरैः ॥

astrair astrāṇi saṁvārya teṣāṁ rājā pratardanaḥ । jaghāna tān mahātejā vajrānalasamaiḥ śaraiḥ ॥

कृत्तोत्तमाङ्गास्ते राजन्भल्लैः शतसहस्रशः । अपतन्रुधिरार्द्राङ्गा निकृत्ता इव किंशुकाः ॥

kr̥ttottamāṅgās te rājan bhallaiḥ śatasahasraśaḥ । apatan rudhirārdrāṅgā nikr̥ttā iva kiṁśukāḥ ॥

हतेषु तेषु सर्वेषु वीतहव्यः सुतेष्वथ । प्राद्रवन्नगरं हित्वा भृगोराश्रममप्युत ॥

hateṣu teṣu sarveṣu vītahavyaḥ suteṣv atha । prādravan nagaraṁ hitvā bhr̥gor āśramam apy uta ॥

ययौ भृगुं च शरणं वीतहव्यो नराधिपः । अभयं च ददौ तस्मै राज्ञे राजन्भृगुस्तथा । ततो ददावासनं च तस्मै शिष्यो भृगोस्तदा ॥

yayau bhr̥guṁ ca śaraṇaṁ vītahavyo narādhipaḥ । abhayaṁ ca dadau tasmai rājñe rājan bhr̥gus tathā । tato dadāv āsanaṁ ca tasmai śiṣyo bhr̥gos tadā ॥

अथानुपदमेवाशु तत्रागच्छत्प्रतर्दनः । स प्राप्य चाश्रमपदं दिवोदासात्मजोऽब्रवीत् ॥

athānupadam evāśu tatrāgacchat pratardanaḥ । sa prāpya cāśramapadaṁ divodāsātmajo ’bravīt ॥

भो भोः केऽत्राश्रमे सन्ति भृगोः शिष्या महात्मनः । द्रष्टुमिच्छे मुनिमहं तस्याचक्षत मामिति ॥

bho bhoḥ ke ’trāśrame santi bhr̥goḥ śiṣyā mahātmanaḥ । draṣṭum icche munim ahaṁ tasyācakṣata mām iti ॥

स तं विदित्वा तु भृगुर्निश्चक्रामाश्रमात्तदा । पूजयामास च ततो विधिना परमेण ह ॥

sa taṁ viditvā tu bhr̥gur niścakrāmāśramāt tadā । pūjayām āsa ca tato vidhinā parameṇa ha ॥

उवाच चैनं राजेन्द्र किं कार्यमिति पार्थिवम् । स चोवाच नृपस्तस्मै यदागमनकारणम् ॥

uvāca cainaṁ rājendra kiṁ kāryam iti pārthivam । sa covāca nr̥pas tasmai yad āgamanakāraṇam ॥

अयं ब्रह्मन्नितो राजा वीतहव्यो विसर्ज्यताम् । अस्य पुत्रैर्हि मे ब्रह्मन्कृत्स्नो वंशः प्रणाशितः । उत्सादितश्च विषयः काशीनां रत्नसंचयः ॥

ayaṁ brahmann ito rājā vītahavyo visarjyatām । asya putrair hi me brahman kr̥tsno vaṁśaḥ praṇāśitaḥ । utsāditaś ca viṣayaḥ kāśīnāṁ ratnasaṁcayaḥ ॥

एतस्य वीर्यदृप्तस्य हतं पुत्रशतं मया । अस्येदानीं वधाद्ब्रह्मन्भविष्याम्यनृणः पितुः ॥

etasya vīryadr̥ptasya hataṁ putraśataṁ mayā । asyedānīṁ vadhād brahman bhaviṣyāmy anr̥ṇaḥ pituḥ ॥

तमुवाच कृपाविष्टो भृगुर्धर्मभृतां वरः । नेहास्ति क्षत्रियः कश्चित्सर्वे हीमे द्विजातयः ॥

tam uvāca kr̥pāviṣṭo bhr̥gur dharmabhr̥tāṁ varaḥ । nehāsti kṣatriyaḥ kaś cit sarve hīme dvijātayaḥ ॥

एवं तु वचनं श्रुत्वा भृगोस्तथ्यं प्रतर्दनः । पादावुपस्पृश्य शनैः प्रहसन्वाक्यमब्रवीत् ॥

evaṁ tu vacanaṁ śrutvā bhr̥gos tathyaṁ pratardanaḥ । pādāv upaspr̥śya śanaiḥ prahasan vākyam abravīt ॥

एवमप्यस्मि भगवन्कृतकृत्यो न संशयः । यदेष राजा वीर्येण स्वजातिं त्याजितो मया ॥

evam apy asmi bhagavan kr̥takr̥tyo na saṁśayaḥ । yad eṣa rājā vīryeṇa svajātiṁ tyājito mayā ॥

अनुजानीहि मां ब्रह्मन्ध्यायस्व च शिवेन माम् । त्याजितो हि मया जातिमेष राजा भृगूद्वह ॥

anujānīhi māṁ brahman dhyāyasva ca śivena mām । tyājito hi mayā jātim eṣa rājā bhr̥gūdvaha ॥

ततस्तेनाभ्यनुज्ञातो ययौ राजा प्रतर्दनः । यथागतं महाराज मुक्त्वा विषमिवोरगः ॥

tatas tenābhyanujñāto yayau rājā pratardanaḥ । yathāgataṁ mahārāja muktvā viṣam ivoragaḥ ॥

भृगोर्वचनमात्रेण स च ब्रह्मर्षितां गतः । वीतहव्यो महाराज ब्रह्मवादित्वमेव च ॥

bhr̥gor vacanamātreṇa sa ca brahmarṣitāṁ gataḥ । vītahavyo mahārāja brahmavāditvam eva ca ॥

तस्य गृत्समदः पुत्रो रूपेणेन्द्र इवापरः । शक्रस्त्वमिति यो दैत्यैर्निगृहीतः किलाभवत् ॥

tasya gr̥tsamadaḥ putro rūpeṇendra ivāparaḥ । śakras tvam iti yo daityair nigr̥hītaḥ kilābhavat ॥

ऋग्वेदे वर्तते चाग्र्या श्रुतिरत्र विशां पते । यत्र गृत्समदो ब्रह्मन्ब्राह्मणैः स महीयते ॥

r̥gvede vartate cāgryā śrutir atra viśāṁ pate । yatra gr̥tsamado brahman brāhmaṇaiḥ sa mahīyate ॥

स ब्रह्मचारी विप्रर्षिः श्रीमान्गृत्समदोऽभवत् । पुत्रो गृत्समदस्यापि सुचेता अभवद्द्विजः ॥

sa brahmacārī viprarṣiḥ śrīmān gr̥tsamado ’bhavat । putro gr̥tsamadasyāpi sucetā abhavad dvijaḥ ॥

वर्चाः सुतेजसः पुत्रो विहव्यस्तस्य चात्मजः । विहव्यस्य तु पुत्रस्तु वितत्यस्तस्य चात्मजः ॥

varcāḥ sutejasaḥ putro vihavyas tasya cātmajaḥ । vihavyasya tu putras tu vitatyas tasya cātmajaḥ ॥

वितत्यस्य सुतः सत्यः सन्तः सत्यस्य चात्मजः । श्रवास्तस्य सुतश्चर्षिः श्रवसश्चाभवत्तमः ॥

vitatyasya sutaḥ satyaḥ santaḥ satyasya cātmajaḥ । śravās tasya sutaś carṣiḥ śravasaś cābhavat tamaḥ ॥

तमसश्च प्रकाशोऽभूत्तनयो द्विजसत्तमः । प्रकाशस्य च वागिन्द्रो बभूव जयतां वरः ॥

tamasaś ca prakāśo ’bhūt tanayo dvijasattamaḥ । prakāśasya ca vāgindro babhūva jayatāṁ varaḥ ॥

तस्यात्मजश्च प्रमतिर्वेदवेदाङ्गपारगः । घृताच्यां तस्य पुत्रस्तु रुरुर्नामोदपद्यत ॥

tasyātmajaś ca pramatir vedavedāṅgapāragaḥ । ghr̥tācyāṁ tasya putras tu rurur nāmodapadyata ॥

प्रमद्वरायां तु रुरोः पुत्रः समुदपद्यत । शुनको नाम विप्रर्षिर्यस्य पुत्रोऽथ शौनकः ॥

pramadvarāyāṁ tu ruroḥ putraḥ samudapadyata । śunako nāma viprarṣir yasya putro ’tha śaunakaḥ ॥

एवं विप्रत्वमगमद्वीतहव्यो नराधिपः । भृगोः प्रसादाद्राजेन्द्र क्षत्रियः क्षत्रियर्षभ ॥

evaṁ vipratvam agamad vītahavyo narādhipaḥ । bhr̥goḥ prasādād rājendra kṣatriyaḥ kṣatriyarṣabha ॥

तथैव कथितो वंशो मया गार्त्समदस्तव । विस्तरेण महाराज किमन्यदनुपृच्छसि ॥

tathaiva kathito vaṁśo mayā gārtsamadas tava । vistareṇa mahārāja kim anyad anupr̥cchasi ॥