Adhyāya 26

युधिष्ठिर उवाच । तीर्थानां दर्शनं श्रेयः स्नानं च भरतर्षभ । श्रवणं च महाप्राज्ञ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । tīrthānāṁ darśanaṁ śreyaḥ snānaṁ ca bharatarṣabha । śravaṇaṁ ca mahāprājña śrotum icchāmi tattvataḥ ॥

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि भरतर्षभ । वक्तुमर्हसि मे तानि श्रोतास्मि नियतः प्रभो ॥

pr̥thivyāṁ yāni tīrthāni puṇyāni bharatarṣabha । vaktum arhasi me tāni śrotāsmi niyataḥ prabho ॥

भीष्म उवाच । इममङ्गिरसा प्रोक्तं तीर्थवंशं महाद्युते । श्रोतुमर्हसि भद्रं ते प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम् ॥

bhīṣma uvāca । imam aṅgirasā proktaṁ tīrthavaṁśaṁ mahādyute । śrotum arhasi bhadraṁ te prāpsyase dharmam uttamam ॥

तपोवनगतं विप्रमभिगम्य महामुनिम् । पप्रच्छाङ्गिरसं वीर गौतमः संशितव्रतः ॥

tapovanagataṁ vipram abhigamya mahāmunim । papracchāṅgirasaṁ vīra gautamaḥ saṁśitavrataḥ ॥

अस्ति मे भगवन्कश्चित्तीर्थेभ्यो धर्मसंशयः । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तन्मे शंस महामुने ॥

asti me bhagavan kaś cit tīrthebhyo dharmasaṁśayaḥ । tat sarvaṁ śrotum icchāmi tan me śaṁsa mahāmune ॥

उपस्पृश्य फलं किं स्यात्तेषु तीर्थेषु वै मुने । प्रेत्यभावे महाप्राज्ञ तद्यथास्ति तथा वद ॥

upaspr̥śya phalaṁ kiṁ syāt teṣu tīrtheṣu vai mune । pretyabhāve mahāprājña tad yathāsti tathā vada ॥

अङ्गिरा उवाच । सप्ताहं चन्द्रभागां वै वितस्तामूर्मिमालिनीम् । विगाह्य वै निराहारो निर्ममो मुनिवद्भवेत् ॥

aṅgirā uvāca । saptāhaṁ candrabhāgāṁ vai vitastām ūrmimālinīm । vigāhya vai nirāhāro nirmamo munivad bhavet ॥

काश्मीरमण्डले नद्यो याः पतन्ति महानदम् । ता नदीः सिन्धुमासाद्य शीलवान्स्वर्गमाप्नुयात् ॥

kāśmīramaṇḍale nadyo yāḥ patanti mahānadam । tā nadīḥ sindhum āsādya śīlavān svargam āpnuyāt ॥

पुष्करं च प्रभासं च नैमिषं सागरोदकम् । देविकामिन्द्रमार्गं च स्वर्णबिन्दुं विगाह्य च । विबोध्यते विमानस्थः सोऽप्सरोभिरभिष्टुतः ॥

puṣkaraṁ ca prabhāsaṁ ca naimiṣaṁ sāgarodakam । devikām indramārgaṁ ca svarṇabinduṁ vigāhya ca । vibodhyate vimānasthaḥ so ’psarobhir abhiṣṭutaḥ ॥

हिरण्यबिन्दुं विक्षोभ्य प्रयतश्चाभिवाद्य तम् । कुशेशयं च देवत्वं पूयते तस्य किल्बिषम् ॥

hiraṇyabinduṁ vikṣobhya prayataś cābhivādya tam । kuśeśayaṁ ca devatvaṁ pūyate tasya kilbiṣam ॥

इन्द्रतोयां समासाद्य गन्धमादनसंनिधौ । करतोयां कुरङ्गेषु त्रिरात्रोपोषितो नरः । अश्वमेधमवाप्नोति विगाह्य नियतः शुचिः ॥

indratoyāṁ samāsādya gandhamādanasaṁnidhau । karatoyāṁ kuraṅgeṣu trirātropoṣito naraḥ । aśvamedham avāpnoti vigāhya niyataḥ śuciḥ ॥

गङ्गाद्वारे कुशावर्ते बिल्वके नेमिपर्वते । तथा कनखले स्नात्वा धूतपाप्मा दिवं व्रजेत् ॥

gaṅgādvāre kuśāvarte bilvake nemiparvate । tathā kanakhale snātvā dhūtapāpmā divaṁ vrajet ॥

अपां ह्रद उपस्पृश्य वाजपेयफलं लभेत् । ब्रह्मचारी जितक्रोधः सत्यसंधस्त्वहिंसकः ॥

apāṁ hrada upaspr̥śya vājapeyaphalaṁ labhet । brahmacārī jitakrodhaḥ satyasaṁdhas tv ahiṁsakaḥ ॥

यत्र भागीरथी गङ्गा भजते दिशमुत्तराम् । महेश्वरस्य निष्ठाने यो नरस्त्वभिषिच्यते । एकमासं निराहारः स्वयं पश्यति देवताः ॥

yatra bhāgīrathī gaṅgā bhajate diśam uttarām । maheśvarasya niṣṭhāne yo naras tv abhiṣicyate । ekamāsaṁ nirāhāraḥ svayaṁ paśyati devatāḥ ॥

सप्तगङ्गे त्रिगङ्गे च इन्द्रमार्गे च तर्पयन् । सुधां वै लभते भोक्तुं यो नरो जायते पुनः ॥

saptagaṅge trigaṅge ca indramārge ca tarpayan । sudhāṁ vai labhate bhoktuṁ yo naro jāyate punaḥ ॥

महाश्रम उपस्पृश्य योऽग्निहोत्रपरः शुचिः । एकमासं निराहारः सिद्धिं मासेन स व्रजेत् ॥

mahāśrama upaspr̥śya yo ’gnihotraparaḥ śuciḥ । ekamāsaṁ nirāhāraḥ siddhiṁ māsena sa vrajet ॥

महाह्रद उपस्पृश्य भृगुतुङ्गे त्वलोलुपः । त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥

mahāhrada upaspr̥śya bhr̥gutuṅge tv alolupaḥ । trirātropoṣito bhūtvā mucyate brahmahatyayā ॥

कन्याकूप उपस्पृश्य बलाकायां कृतोदकः । देवेषु कीर्तिं लभते यशसा च विराजते ॥

kanyākūpa upaspr̥śya balākāyāṁ kr̥todakaḥ । deveṣu kīrtiṁ labhate yaśasā ca virājate ॥

देशकाल उपस्पृश्य तथा सुन्दरिकाह्रदे । अश्विभ्यां रूपवर्चस्यं प्रेत्य वै लभते नरः ॥

deśakāla upaspr̥śya tathā sundarikāhrade । aśvibhyāṁ rūpavarcasyaṁ pretya vai labhate naraḥ ॥

महागङ्गामुपस्पृश्य कृत्तिकाङ्गारके तथा । पक्षमेकं निराहारः स्वर्गमाप्नोति निर्मलः ॥

mahāgaṅgām upaspr̥śya kr̥ttikāṅgārake tathā । pakṣam ekaṁ nirāhāraḥ svargam āpnoti nirmalaḥ ॥

वैमानिक उपस्पृश्य किङ्किणीकाश्रमे तथा । निवासेऽप्सरसां दिव्ये कामचारी महीयते ॥

vaimānika upaspr̥śya kiṅkiṇīkāśrame tathā । nivāse ’psarasāṁ divye kāmacārī mahīyate ॥

कालिकाश्रममासाद्य विपाशायां कृतोदकः । ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रान्मुच्यते भवात् ॥

kālikāśramam āsādya vipāśāyāṁ kr̥todakaḥ । brahmacārī jitakrodhas trirātrān mucyate bhavāt ॥

आश्रमे कृत्तिकानां तु स्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन् । तोषयित्वा महादेवं निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात् ॥

āśrame kr̥ttikānāṁ tu snātvā yas tarpayet pitr̥̄n । toṣayitvā mahādevaṁ nirmalaḥ svargam āpnuyāt ॥

महापुर उपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः । त्रसानां स्थावराणां च द्विपदानां भयं त्यजेत् ॥

mahāpura upaspr̥śya trirātropoṣito naraḥ । trasānāṁ sthāvarāṇāṁ ca dvipadānāṁ bhayaṁ tyajet ॥

देवदारुवने स्नात्वा धूतपाप्मा कृतोदकः । देवलोकमवाप्नोति सप्तरात्रोषितः शुचिः ॥

devadāruvane snātvā dhūtapāpmā kr̥todakaḥ । devalokam avāpnoti saptarātroṣitaḥ śuciḥ ॥

कौशन्ते च कुशस्तम्बे द्रोणशर्मपदे तथा । आपःप्रपतने स्नातः सेव्यते सोऽप्सरोगणैः ॥

kauśante ca kuśastambe droṇaśarmapade tathā । āpaḥprapatane snātaḥ sevyate so ’psarogaṇaiḥ ॥

चित्रकूटे जनस्थाने तथा मन्दाकिनीजले । विगाह्य वै निराहारो राजलक्ष्मीं निगच्छति ॥

citrakūṭe janasthāne tathā mandākinījale । vigāhya vai nirāhāro rājalakṣmīṁ nigacchati ॥

श्यामायास्त्वाश्रमं गत्वा उष्य चैवाभिषिच्य च । त्रींस्त्रिरात्रान्स संधाय गन्धर्वनगरे वसेत् ॥

śyāmāyās tv āśramaṁ gatvā uṣya caivābhiṣicya ca । trīṁs trirātrān sa saṁdhāya gandharvanagare vaset ॥

रमण्यां च उपस्पृश्य तथा वै गन्धतारिके । एकमासं निराहारस्त्वन्तर्धानफलं लभेत् ॥

ramaṇyāṁ ca upaspr̥śya tathā vai gandhatārike । ekamāsaṁ nirāhāras tv antardhānaphalaṁ labhet ॥

कौशिकीद्वारमासाद्य वायुभक्षस्त्वलोलुपः । एकविंशतिरात्रेण स्वर्गमारोहते नरः ॥

kauśikīdvāram āsādya vāyubhakṣas tv alolupaḥ । ekaviṁśatirātreṇa svargam ārohate naraḥ ॥

मतङ्गवाप्यां यः स्नायादेकरात्रेण सिध्यति । विगाहति ह्यनालम्बमन्धकं वै सनातनम् ॥

mataṅgavāpyāṁ yaḥ snāyād ekarātreṇa sidhyati । vigāhati hy anālambam andhakaṁ vai sanātanam ॥

नैमिषे स्वर्गतीर्थे च उपस्पृश्य जितेन्द्रियः । फलं पुरुषमेधस्य लभेन्मासं कृतोदकः ॥

naimiṣe svargatīrthe ca upaspr̥śya jitendriyaḥ । phalaṁ puruṣamedhasya labhen māsaṁ kr̥todakaḥ ॥

गङ्गाह्रद उपस्पृश्य तथा चैवोत्पलावने । अश्वमेधमवाप्नोति तत्र मासं कृतोदकः ॥

gaṅgāhrada upaspr̥śya tathā caivotpalāvane । aśvamedham avāpnoti tatra māsaṁ kr̥todakaḥ ॥

गङ्गायमुनयोस्तीर्थे तथा कालंजरे गिरौ । षष्टिह्रद उपस्पृश्य दानं नान्यद्विशिष्यते ॥

gaṅgāyamunayos tīrthe tathā kālaṁjare girau । ṣaṣṭihrada upaspr̥śya dānaṁ nānyad viśiṣyate ॥

दश तीर्थसहस्राणि तिस्रः कोट्यस्तथापराः । समागच्छन्ति माघ्यां तु प्रयागे भरतर्षभ ॥

daśa tīrthasahasrāṇi tisraḥ koṭyas tathāparāḥ । samāgacchanti māghyāṁ tu prayāge bharatarṣabha ॥

माघमासं प्रयागे तु नियतः संशितव्रतः । स्नात्वा तु भरतश्रेष्ठ निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात् ॥

māghamāsaṁ prayāge tu niyataḥ saṁśitavrataḥ । snātvā tu bharataśreṣṭha nirmalaḥ svargam āpnuyāt ॥

मरुद्गण उपस्पृश्य पितॄणामाश्रमे शुचिः । वैवस्वतस्य तीर्थे च तीर्थभूतो भवेन्नरः ॥

marudgaṇa upaspr̥śya pitr̥̄ṇām āśrame śuciḥ । vaivasvatasya tīrthe ca tīrthabhūto bhaven naraḥ ॥

तथा ब्रह्मशिरो गत्वा भागीरथ्यां कृतोदकः । एकमासं निराहारः सोमलोकमवाप्नुयात् ॥

tathā brahmaśiro gatvā bhāgīrathyāṁ kr̥todakaḥ । ekamāsaṁ nirāhāraḥ somalokam avāpnuyāt ॥

कपोतके नरः स्नात्वा अष्टावक्रे कृतोदकः । द्वादशाहं निराहारो नरमेधफलं लभेत् ॥

kapotake naraḥ snātvā aṣṭāvakre kr̥todakaḥ । dvādaśāhaṁ nirāhāro naramedhaphalaṁ labhet ॥

मुञ्जपृष्ठं गयां चैव निरृतिं देवपर्वतम् । तृतीयां क्रौञ्चपादीं च ब्रह्महत्या विशुध्यति ॥

muñjapr̥ṣṭhaṁ gayāṁ caiva nirr̥tiṁ devaparvatam । tr̥tīyāṁ krauñcapādīṁ ca brahmahatyā viśudhyati ॥

कलश्यां वाप्युपस्पृश्य वेद्यां च बहुशोजलाम् । अग्नेः पुरे नरः स्नात्वा विशालायां कृतोदकः । देवह्रद उपस्पृश्य ब्रह्मभूतो विराजते ॥

kalaśyāṁ vāpy upaspr̥śya vedyāṁ ca bahuśojalām । agneḥ pure naraḥ snātvā viśālāyāṁ kr̥todakaḥ । devahrada upaspr̥śya brahmabhūto virājate ॥

पुरापवर्तनं नन्दां महानन्दां च सेव्य वै । नन्दने सेव्यते दान्तस्त्वप्सरोभिरहिंसकः ॥

purāpavartanaṁ nandāṁ mahānandāṁ ca sevya vai । nandane sevyate dāntas tv apsarobhir ahiṁsakaḥ ॥

उर्वशीकृत्तिकायोगे गत्वा यः सुसमाहितः । लौहित्ये विधिवत्स्नात्वा पुण्डरीकफलं लभेत् ॥

urvaśīkr̥ttikāyoge gatvā yaḥ susamāhitaḥ । lauhitye vidhivat snātvā puṇḍarīkaphalaṁ labhet ॥

रामह्रद उपस्पृश्य विशालायां कृतोदकः । द्वादशाहं निराहारः कल्मषाद्विप्रमुच्यते ॥

rāmahrada upaspr̥śya viśālāyāṁ kr̥todakaḥ । dvādaśāhaṁ nirāhāraḥ kalmaṣād vipramucyate ॥

महाह्रद उपस्पृश्य शुद्धेन मनसा नरः । एकमासं निराहारो जमदग्निगतिं लभेत् ॥

mahāhrada upaspr̥śya śuddhena manasā naraḥ । ekamāsaṁ nirāhāro jamadagnigatiṁ labhet ॥

विन्ध्ये संताप्य चात्मानं सत्यसंधस्त्वहिंसकः । षण्मासं पदमास्थाय मासेनैकेन शुध्यति ॥

vindhye saṁtāpya cātmānaṁ satyasaṁdhas tv ahiṁsakaḥ । ṣaṇmāsaṁ padam āsthāya māsenaikena śudhyati ॥

नर्मदायामुपस्पृश्य तथा सूर्पारकोदके । एकपक्षं निराहारो राजपुत्रो विधीयते ॥

narmadāyām upaspr̥śya tathā sūrpārakodake । ekapakṣaṁ nirāhāro rājaputro vidhīyate ॥

जम्बूमार्गे त्रिभिर्मासैः संयतः सुसमाहितः । अहोरात्रेण चैकेन सिद्धिं समधिगच्छति ॥

jambūmārge tribhir māsaiḥ saṁyataḥ susamāhitaḥ । ahorātreṇa caikena siddhiṁ samadhigacchati ॥

कोकामुखे विगाह्यापो गत्वा चण्डालिकाश्रमम् । शाकभक्षश्चीरवासाः कुमारीर्विन्दते दश ॥

kokāmukhe vigāhyāpo gatvā caṇḍālikāśramam । śākabhakṣaś cīravāsāḥ kumārīr vindate daśa ॥

वैवस्वतस्य सदनं न स गच्छेत्कदाचन । यस्य कन्याह्रदे वासो देवलोकं स गच्छति ॥

vaivasvatasya sadanaṁ na sa gacchet kadā cana । yasya kanyāhrade vāso devalokaṁ sa gacchati ॥

प्रभासे त्वेकरात्रेण अमावास्यां समाहितः । सिध्यतेऽत्र महाबाहो यो नरो जायते पुनः ॥

prabhāse tv ekarātreṇa amāvāsyāṁ samāhitaḥ । sidhyate ’tra mahābāho yo naro jāyate punaḥ ॥

उज्जानक उपस्पृश्य आर्ष्टिषेणस्य चाश्रमे । पिङ्गायाश्चाश्रमे स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

ujjānaka upaspr̥śya ārṣṭiṣeṇasya cāśrame । piṅgāyāś cāśrame snātvā sarvapāpaiḥ pramucyate ॥

कुल्यायां समुपस्पृश्य जप्त्वा चैवाघमर्षणम् । अश्वमेधमवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितः शुचिः ॥

kulyāyāṁ samupaspr̥śya japtvā caivāghamarṣaṇam । aśvamedham avāpnoti trirātropoṣitaḥ śuciḥ ॥

पिण्डारक उपस्पृश्य एकरात्रोषितो नरः । अग्निष्टोममवाप्नोति प्रभातां शर्वरीं शुचिः ॥

piṇḍāraka upaspr̥śya ekarātroṣito naraḥ । agniṣṭomam avāpnoti prabhātāṁ śarvarīṁ śuciḥ ॥

तथा ब्रह्मसरो गत्वा धर्मारण्योपशोभितम् । पुण्डरीकमवाप्नोति प्रभातां शर्वरीं शुचिः ॥

tathā brahmasaro gatvā dharmāraṇyopaśobhitam । puṇḍarīkam avāpnoti prabhātāṁ śarvarīṁ śuciḥ ॥

मैनाके पर्वते स्नात्वा तथा संध्यामुपास्य च । कामं जित्वा च वै मासं सर्वमेधफलं लभेत् ॥

maināke parvate snātvā tathā saṁdhyām upāsya ca । kāmaṁ jitvā ca vai māsaṁ sarvamedhaphalaṁ labhet ॥

विख्यातो हिमवान्पुण्यः शंकरश्वशुरो गिरिः । आकरः सर्वरत्नानां सिद्धचारणसेवितः ॥

vikhyāto himavān puṇyaḥ śaṁkaraśvaśuro giriḥ । ākaraḥ sarvaratnānāṁ siddhacāraṇasevitaḥ ॥

शरीरमुत्सृजेत्तत्र विधिपूर्वमनाशके । अध्रुवं जीवितं ज्ञात्वा यो वै वेदान्तगो द्विजः ॥

śarīram utsr̥jet tatra vidhipūrvam anāśake । adhruvaṁ jīvitaṁ jñātvā yo vai vedāntago dvijaḥ ॥

अभ्यर्च्य देवतास्तत्र नमस्कृत्य मुनींस्तथा । ततः सिद्धो दिवं गच्छेद्ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥

abhyarcya devatās tatra namaskr̥tya munīṁs tathā । tataḥ siddho divaṁ gacched brahmalokaṁ sanātanam ॥

कामं क्रोधं च लोभं च यो जित्वा तीर्थमावसेत् । न तेन किंचिन्न प्राप्तं तीर्थाभिगमनाद्भवेत् ॥

kāmaṁ krodhaṁ ca lobhaṁ ca yo jitvā tīrtham āvaset । na tena kiṁ cin na prāptaṁ tīrthābhigamanād bhavet ॥

यान्यगम्यानि तीर्थानि दुर्गाणि विषमाणि च । मनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्थसमासतः ॥

yāny agamyāni tīrthāni durgāṇi viṣamāṇi ca । manasā tāni gamyāni sarvatīrthasamāsataḥ ॥

इदं मेध्यमिदं धन्यमिदं स्वर्ग्यमिदं सुखम् । इदं रहस्यं देवानामाप्लाव्यानां च पावनम् ॥

idaṁ medhyam idaṁ dhanyam idaṁ svargyam idaṁ sukham । idaṁ rahasyaṁ devānām āplāvyānāṁ ca pāvanam ॥

इदं दद्याद्द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य वा । सुहृदां च जपेत्कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य वा ॥

idaṁ dadyād dvijātīnāṁ sādhūnām ātmajasya vā । suhr̥dāṁ ca japet karṇe śiṣyasyānugatasya vā ॥

दत्तवान्गौतमस्येदमङ्गिरा वै महातपाः । गुरुभिः समनुज्ञातः काश्यपेन च धीमता ॥

dattavān gautamasyedam aṅgirā vai mahātapāḥ । gurubhiḥ samanujñātaḥ kāśyapena ca dhīmatā ॥

महर्षीणामिदं जप्यं पावनानां तथोत्तमम् । जपंश्चाभ्युत्थितः शश्वन्निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात् ॥

maharṣīṇām idaṁ japyaṁ pāvanānāṁ tathottamam । japaṁś cābhyutthitaḥ śaśvan nirmalaḥ svargam āpnuyāt ॥

इदं यश्चापि शृणुयाद्रहस्यं त्वङ्गिरोमतम् । उत्तमे च कुले जन्म लभेज्जातिं च संस्मरेत् ॥

idaṁ yaś cāpi śr̥ṇuyād rahasyaṁ tv aṅgiromatam । uttame ca kule janma labhej jātiṁ ca saṁsmaret ॥