Adhyāya 19

युधिष्ठिर उवाच । यदिदं सहधर्मेति प्रोच्यते भरतर्षभ । पाणिग्रहणकाले तु स्त्रीणामेतत्कथं स्मृतम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yad idaṁ sahadharmeti procyate bharatarṣabha । pāṇigrahaṇakāle tu strīṇām etat kathaṁ smr̥tam ॥

आर्ष एष भवेद्धर्मः प्राजापत्योऽथ वासुरः । यदेतत्सहधर्मेति पूर्वमुक्तं महर्षिभिः ॥

ārṣa eṣa bhaved dharmaḥ prājāpatyo ’tha vāsuraḥ । yad etat sahadharmeti pūrvam uktaṁ maharṣibhiḥ ॥

संदेहः सुमहानेष विरुद्ध इति मे मतिः । इह यः सहधर्मो वै प्रेत्यायं विहितः क्व नु ॥

saṁdehaḥ sumahān eṣa viruddha iti me matiḥ । iha yaḥ sahadharmo vai pretyāyaṁ vihitaḥ kva nu ॥

स्वर्गे मृतानां भवति सहधर्मः पितामह । पूर्वमेकस्तु म्रियते क्व चैकस्तिष्ठते वद ॥

svarge mr̥tānāṁ bhavati sahadharmaḥ pitāmaha । pūrvam ekas tu mriyate kva caikas tiṣṭhate vada ॥

नानाकर्मफलोपेता नानाकर्मनिवासिनः । नानानिरयनिष्ठान्ता मानुषा बहवो यदा ॥

nānākarmaphalopetā nānākarmanivāsinaḥ । nānānirayaniṣṭhāntā mānuṣā bahavo yadā ॥

अनृताः स्त्रिय इत्येवं सूत्रकारो व्यवस्यति । यदानृताः स्त्रियस्तात सहधर्मः कुतः स्मृतः ॥

anr̥tāḥ striya ity evaṁ sūtrakāro vyavasyati । yadānr̥tāḥ striyas tāta sahadharmaḥ kutaḥ smr̥taḥ ॥

अनृताः स्त्रिय इत्येवं वेदेष्वपि हि पठ्यते । धर्मोऽयं पौर्विकी संज्ञा उपचारः क्रियाविधिः ॥

anr̥tāḥ striya ity evaṁ vedeṣv api hi paṭhyate । dharmo ’yaṁ paurvikī saṁjñā upacāraḥ kriyāvidhiḥ ॥

गह्वरं प्रतिभात्येतन्मम चिन्तयतोऽनिशम् । निःसंदेहमिदं सर्वं पितामह यथा श्रुतिः ॥

gahvaraṁ pratibhāty etan mama cintayato ’niśam । niḥsaṁdeham idaṁ sarvaṁ pitāmaha yathā śrutiḥ ॥

यदेतद्यादृशं चैतद्यथा चैतत्प्रवर्तितम् । निखिलेन महाप्राज्ञ भवानेतद्ब्रवीतु मे ॥

yad etad yādr̥śaṁ caitad yathā caitat pravartitam । nikhilena mahāprājña bhavān etad bravītu me ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अष्टावक्रस्य संवादं दिशया सह भारत ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । aṣṭāvakrasya saṁvādaṁ diśayā saha bhārata ॥

निवेष्टुकामस्तु पुरा अष्टावक्रो महातपाः । ऋषेरथ वदान्यस्य कन्यां वव्रे महात्मनः ॥

niveṣṭukāmas tu purā aṣṭāvakro mahātapāḥ । r̥ṣer atha vadānyasya kanyāṁ vavre mahātmanaḥ ॥

सुप्रभां नाम वै नाम्ना रूपेणाप्रतिमां भुवि । गुणप्रबर्हां शीलेन साध्वीं चारित्रशोभनाम् ॥

suprabhāṁ nāma vai nāmnā rūpeṇāpratimāṁ bhuvi । guṇaprabarhāṁ śīlena sādhvīṁ cāritraśobhanām ॥

सा तस्य दृष्ट्वैव मनो जहार शुभलोचना । वनराजी यथा चित्रा वसन्ते कुसुमाचिता ॥

sā tasya dr̥ṣṭvaiva mano jahāra śubhalocanā । vanarājī yathā citrā vasante kusumācitā ॥

ऋषिस्तमाह देया मे सुता तुभ्यं शृणुष्व मे । गच्छ तावद्दिशं पुण्यामुत्तरां द्रक्ष्यसे ततः ॥

r̥ṣis tam āha deyā me sutā tubhyaṁ śr̥ṇuṣva me । gaccha tāvad diśaṁ puṇyām uttarāṁ drakṣyase tataḥ ॥

अष्टावक्र उवाच । किं द्रष्टव्यं मया तत्र वक्तुमर्हति मे भवान् । तथेदानीं मया कार्यं यथा वक्ष्यति मां भवान् ॥

aṣṭāvakra uvāca । kiṁ draṣṭavyaṁ mayā tatra vaktum arhati me bhavān । tathedānīṁ mayā kāryaṁ yathā vakṣyati māṁ bhavān ॥

वदान्य उवाच । धनदं समतिक्रम्य हिमवन्तं तथैव च । रुद्रस्यायतनं दृष्ट्वा सिद्धचारणसेवितम् ॥

vadānya uvāca । dhanadaṁ samatikramya himavantaṁ tathaiva ca । rudrasyāyatanaṁ dr̥ṣṭvā siddhacāraṇasevitam ॥

प्रहृष्टैः पार्षदैर्जुष्टं नृत्यद्भिर्विविधाननैः । दिव्याङ्गरागैः पैशाचैर्वन्यैर्नानाविधैस्तथा ॥

prahr̥ṣṭaiḥ pārṣadair juṣṭaṁ nr̥tyadbhir vividhānanaiḥ । divyāṅgarāgaiḥ paiśācair vanyair nānāvidhais tathā ॥

पाणितालसतालैश्च शम्यातालैः समैस्तथा । संप्रहृष्टैः प्रनृत्यद्भिः शर्वस्तत्र निषेव्यते ॥

pāṇitālasatālaiś ca śamyātālaiḥ samais tathā । saṁprahr̥ṣṭaiḥ pranr̥tyadbhiḥ śarvas tatra niṣevyate ॥

इष्टं किल गिरौ स्थानं तद्दिव्यमनुशुश्रुम । नित्यं संनिहितो देवस्तथा पारिषदाः शुभाः ॥

iṣṭaṁ kila girau sthānaṁ tad divyam anuśuśruma । nityaṁ saṁnihito devas tathā pāriṣadāḥ śubhāḥ ॥

तत्र देव्या तपस्तप्तं शंकरार्थं सुदुश्चरम् । अतस्तदिष्टं देवस्य तथोमाया इति श्रुतिः ॥

tatra devyā tapas taptaṁ śaṁkarārthaṁ suduścaram । atas tad iṣṭaṁ devasya tathomāyā iti śrutiḥ ॥

तत्र कूपो महान्पार्श्वे देवस्योत्तरतस्तथा । ऋतवः कालरात्रिश्च ये दिव्या ये च मानुषाः ॥

tatra kūpo mahān pārśve devasyottaratas tathā । r̥tavaḥ kālarātriś ca ye divyā ye ca mānuṣāḥ ॥

सर्वे देवमुपासन्ते रूपिणः किल तत्र ह । तदतिक्रम्य भवनं त्वया यातव्यमेव हि ॥

sarve devam upāsante rūpiṇaḥ kila tatra ha । tad atikramya bhavanaṁ tvayā yātavyam eva hi ॥

ततो नीलं वनोद्देशं द्रक्ष्यसे मेघसंनिभम् । रमणीयं मनोग्राहि तत्र द्रक्ष्यसि वै स्त्रियम् ॥

tato nīlaṁ vanoddeśaṁ drakṣyase meghasaṁnibham । ramaṇīyaṁ manogrāhi tatra drakṣyasi vai striyam ॥

तपस्विनीं महाभागां वृद्धां दीक्षामनुष्ठिताम् । द्रष्टव्या सा त्वया तत्र संपूज्या चैव यत्नतः ॥

tapasvinīṁ mahābhāgāṁ vr̥ddhāṁ dīkṣām anuṣṭhitām । draṣṭavyā sā tvayā tatra saṁpūjyā caiva yatnataḥ ॥

तां दृष्ट्वा विनिवृत्तस्त्वं ततः पाणिं ग्रहीष्यसि । यद्येष समयः सत्यः साध्यतां तत्र गम्यताम् ॥

tāṁ dr̥ṣṭvā vinivr̥ttas tvaṁ tataḥ pāṇiṁ grahīṣyasi । yady eṣa samayaḥ satyaḥ sādhyatāṁ tatra gamyatām ॥