Adhyāya 18

वैशंपायन उवाच । महायोगी ततः प्राह कृष्णद्वैपायनो मुनिः । पठस्व पुत्र भद्रं ते प्रीयतां ते महेश्वरः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । mahāyogī tataḥ prāha kr̥ṣṇadvaipāyano muniḥ । paṭhasva putra bhadraṁ te prīyatāṁ te maheśvaraḥ ॥

पुरा पुत्र मया मेरौ तप्यता परमं तपः । पुत्रहेतोर्महाराज स्तव एषोऽनुकीर्तितः ॥

purā putra mayā merau tapyatā paramaṁ tapaḥ । putrahetor mahārāja stava eṣo ’nukīrtitaḥ ॥

लब्धवानस्मि तान्कामानहं वै पाण्डुनन्दन । तथा त्वमपि शर्वाद्धि सर्वान्कामानवाप्स्यसि ॥

labdhavān asmi tān kāmān ahaṁ vai pāṇḍunandana । tathā tvam api śarvād dhi sarvān kāmān avāpsyasi ॥

चतुःशीर्षस्ततः प्राह शक्रस्य दयितः सखा । आलम्बायन इत्येव विश्रुतः करुणात्मकः ॥

catuḥśīrṣas tataḥ prāha śakrasya dayitaḥ sakhā । ālambāyana ity eva viśrutaḥ karuṇātmakaḥ ॥

मया गोकर्णमासाद्य तपस्तप्त्वा शतं समाः । अयोनिजानां दान्तानां धर्मज्ञानां सुवर्चसाम् ॥

mayā gokarṇam āsādya tapas taptvā śataṁ samāḥ । ayonijānāṁ dāntānāṁ dharmajñānāṁ suvarcasām ॥

अजराणामदुःखानां शतवर्षसहस्रिणाम् । लब्धं पुत्रशतं शर्वात्पुरा पाण्डुनृपात्मज ॥

ajarāṇām aduḥkhānāṁ śatavarṣasahasriṇām । labdhaṁ putraśataṁ śarvāt purā pāṇḍunr̥pātmaja ॥

वाल्मीकिश्चापि भगवान्युधिष्ठिरमभाषत । विवादे साम्नि मुनिभिर्ब्रह्मघ्नो वै भवानिति । उक्तः क्षणेन चाविष्टस्तेनाधर्मेण भारत ॥

vālmīkiś cāpi bhagavān yudhiṣṭhiram abhāṣata । vivāde sāmni munibhir brahmaghno vai bhavān iti । uktaḥ kṣaṇena cāviṣṭas tenādharmeṇa bhārata ॥

सोऽहमीशानमनघमस्तौषं शरणं गतः । मुक्तश्चास्म्यवशः पापात्ततो दुःखविनाशनः । आह मां त्रिपुरघ्नो वै यशस्तेऽग्र्यं भविष्यति ॥

so ’ham īśānam anagham astauṣaṁ śaraṇaṁ gataḥ । muktaś cāsmy avaśaḥ pāpāt tato duḥkhavināśanaḥ । āha māṁ tripuraghno vai yaśas te ’gryaṁ bhaviṣyati ॥

जामदग्न्यश्च कौन्तेयमाह धर्मभृतां वरः । ऋषिमध्ये स्थितस्तात तपन्निव विभावसुः ॥

jāmadagnyaś ca kaunteyam āha dharmabhr̥tāṁ varaḥ । r̥ṣimadhye sthitas tāta tapann iva vibhāvasuḥ ॥

पितृविप्रवधेनाहमार्तो वै पाण्डवाग्रज । शुचिर्भूत्वा महादेवं गतवाञ्शरणं नृप ॥

pitr̥vipravadhenāham ārto vai pāṇḍavāgraja । śucir bhūtvā mahādevaṁ gatavāñ śaraṇaṁ nr̥pa ॥

नामभिश्चास्तुवं देवं ततस्तुष्टोऽभवद्भवः । परशुं च ददौ देवो दिव्यान्यस्त्राणि चैव मे ॥

nāmabhiś cāstuvaṁ devaṁ tatas tuṣṭo ’bhavad bhavaḥ । paraśuṁ ca dadau devo divyāny astrāṇi caiva me ॥

पापं न भविता तेऽद्य अजेयश्च भविष्यसि । न ते प्रभविता मृत्युर्यशस्वी च भविष्यसि ॥

pāpaṁ na bhavitā te ’dya ajeyaś ca bhaviṣyasi । na te prabhavitā mr̥tyur yaśasvī ca bhaviṣyasi ॥

आह मां भगवानेवं शिखण्डी शिवविग्रहः । यदवाप्तं च मे सर्वं प्रसादात्तस्य धीमतः ॥

āha māṁ bhagavān evaṁ śikhaṇḍī śivavigrahaḥ । yad avāptaṁ ca me sarvaṁ prasādāt tasya dhīmataḥ ॥

असितो देवलश्चैव प्राह पाण्डुसुतं नृपम् । शापाच्छक्रस्य कौन्तेय चितो धर्मोऽनशन्मम । तन्मे धर्मं यशश्चाग्र्यमायुश्चैवाददद्भवः ॥

asito devalaś caiva prāha pāṇḍusutaṁ nr̥pam । śāpāc chakrasya kaunteya cito dharmo ’naśan mama । tan me dharmaṁ yaśaś cāgryam āyuś caivādadad bhavaḥ ॥

ऋषिर्गृत्समदो नाम शक्रस्य दयितः सखा । प्राहाजमीढं भगवान्बृहस्पतिसमद्युतिः ॥

r̥ṣir gr̥tsamado nāma śakrasya dayitaḥ sakhā । prāhājamīḍhaṁ bhagavān br̥haspatisamadyutiḥ ॥

वसिष्ठो नाम भगवांश्चाक्षुषस्य मनोः सुतः । शतक्रतोरचिन्त्यस्य सत्रे वर्षसहस्रिके । वर्तमानेऽब्रवीद्वाक्यं साम्नि ह्युच्चारिते मया ॥

vasiṣṭho nāma bhagavāṁś cākṣuṣasya manoḥ sutaḥ । śatakrator acintyasya satre varṣasahasrike । vartamāne ’bravīd vākyaṁ sāmni hy uccārite mayā ॥

रथन्तरं द्विजश्रेष्ठ न सम्यगिति वर्तते । समीक्षस्व पुनर्बुद्ध्या हर्षं त्यक्त्वा द्विजोत्तम । अयज्ञवाहिनं पापमकार्षीस्त्वं सुदुर्मते ॥

rathantaraṁ dvijaśreṣṭha na samyag iti vartate । samīkṣasva punar buddhyā harṣaṁ tyaktvā dvijottama । ayajñavāhinaṁ pāpam akārṣīs tvaṁ sudurmate ॥

एवमुक्त्वा महाक्रोधात्प्राह रुष्टः पुनर्वचः । प्रज्ञया रहितो दुःखी नित्यं भीतो वनेचरः । दश वर्षसहस्राणि दशाष्टौ च शतानि च ॥

evam uktvā mahākrodhāt prāha ruṣṭaḥ punar vacaḥ । prajñayā rahito duḥkhī nityaṁ bhīto vanecaraḥ । daśa varṣasahasrāṇi daśāṣṭau ca śatāni ca ॥

नष्टपानीययवसे मृगैरन्यैश्च वर्जिते । अयज्ञीयद्रुमे देशे रुरुसिंहनिषेविते । भविता त्वं मृगः क्रूरो महादुःखसमन्वितः ॥

naṣṭapānīyayavase mr̥gair anyaiś ca varjite । ayajñīyadrume deśe rurusiṁhaniṣevite । bhavitā tvaṁ mr̥gaḥ krūro mahāduḥkhasamanvitaḥ ॥

तस्य वाक्यस्य निधने पार्थ जातो ह्यहं मृगः । ततो मां शरणं प्राप्तं प्राह योगी महेश्वरः ॥

tasya vākyasya nidhane pārtha jāto hy ahaṁ mr̥gaḥ । tato māṁ śaraṇaṁ prāptaṁ prāha yogī maheśvaraḥ ॥

अजरश्चामरश्चैव भविता दुःखवर्जितः । साम्यं समस्तु ते सौख्यं युवयोर्वर्धतां क्रतुः ॥

ajaraś cāmaraś caiva bhavitā duḥkhavarjitaḥ । sāmyaṁ samas tu te saukhyaṁ yuvayor vardhatāṁ kratuḥ ॥

अनुग्रहानेवमेष करोति भगवान्विभुः । परं धाता विधाता च सुखदुःखे च सर्वदा ॥

anugrahān evam eṣa karoti bhagavān vibhuḥ । paraṁ dhātā vidhātā ca sukhaduḥkhe ca sarvadā ॥

अचिन्त्य एष भगवान्कर्मणा मनसा गिरा । न मे तात युधिश्रेष्ठ विद्यया पण्डितः समः ॥

acintya eṣa bhagavān karmaṇā manasā girā । na me tāta yudhiśreṣṭha vidyayā paṇḍitaḥ samaḥ ॥

जैगीषव्य उवाच । ममाष्टगुणमैश्वर्यं दत्तं भगवता पुरा । यत्नेनाल्पेन बलिना वाराणस्यां युधिष्ठिर ॥

jaigīṣavya uvāca । mamāṣṭaguṇam aiśvaryaṁ dattaṁ bhagavatā purā । yatnenālpena balinā vārāṇasyāṁ yudhiṣṭhira ॥

गार्ग्य उवाच । चतुःषष्ट्यङ्गमददात्कालज्ञानं ममाद्भुतम् । सरस्वत्यास्तटे तुष्टो मनोयज्ञेन पाण्डव ॥

gārgya uvāca । catuḥṣaṣṭyaṅgam adadāt kālajñānaṁ mamādbhutam । sarasvatyās taṭe tuṣṭo manoyajñena pāṇḍava ॥

तुल्यं मम सहस्रं तु सुतानां ब्रह्मवादिनाम् । आयुश्चैव सपुत्रस्य संवत्सरशतायुतम् ॥

tulyaṁ mama sahasraṁ tu sutānāṁ brahmavādinām । āyuś caiva saputrasya saṁvatsaraśatāyutam ॥

पराशर उवाच । प्रसाद्याहं पुरा शर्वं मनसाचिन्तयं नृप । महातपा महातेजा महायोगी महायशाः । वेदव्यासः श्रियावासो ब्रह्मण्यः करुणात्मकः ॥

parāśara uvāca । prasādyāhaṁ purā śarvaṁ manasācintayaṁ nr̥pa । mahātapā mahātejā mahāyogī mahāyaśāḥ । vedavyāsaḥ śriyāvāso brahmaṇyaḥ karuṇātmakaḥ ॥

अपि नामेप्सितः पुत्रो मम स्याद्वै महेश्वरात् । इति मत्वा हृदि मतं प्राह मां सुरसत्तमः ॥

api nāmepsitaḥ putro mama syād vai maheśvarāt । iti matvā hr̥di mataṁ prāha māṁ surasattamaḥ ॥

मयि संभवतस्तस्य फलात्कृष्णो भविष्यति । सावर्णस्य मनोः सर्गे सप्तर्षिश्च भविष्यति ॥

mayi saṁbhavatas tasya phalāt kr̥ṣṇo bhaviṣyati । sāvarṇasya manoḥ sarge saptarṣiś ca bhaviṣyati ॥

वेदानां च स वै व्यस्ता कुरुवंशकरस्तथा । इतिहासस्य कर्ता च पुत्रस्ते जगतो हितः ॥

vedānāṁ ca sa vai vyastā kuruvaṁśakaras tathā । itihāsasya kartā ca putras te jagato hitaḥ ॥

भविष्यति महेन्द्रस्य दयितः स महामुनिः । अजरश्चामरश्चैव पराशर सुतस्तव ॥

bhaviṣyati mahendrasya dayitaḥ sa mahāmuniḥ । ajaraś cāmaraś caiva parāśara sutas tava ॥

एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । युधिष्ठिर महायोगी वीर्यवानक्षयोऽव्ययः ॥

evam uktvā sa bhagavāṁs tatraivāntaradhīyata । yudhiṣṭhira mahāyogī vīryavān akṣayo ’vyayaḥ ॥

माण्डव्य उवाच । अचौरश्चौरशङ्कायां शूले भिन्नो ह्यहं यदा । तत्रस्थेन स्तुतो देवः प्राह मां वै महेश्वरः ॥

māṇḍavya uvāca । acauraś cauraśaṅkāyāṁ śūle bhinno hy ahaṁ yadā । tatrasthena stuto devaḥ prāha māṁ vai maheśvaraḥ ॥

मोक्षं प्राप्स्यसि शूलाच्च जीविष्यसि समार्बुदम् । रुजा शूलकृता चैव न ते विप्र भविष्यति । आधिभिर्व्याधिभिश्चैव वर्जितस्त्वं भविष्यसि ॥

mokṣaṁ prāpsyasi śūlāc ca jīviṣyasi samārbudam । rujā śūlakr̥tā caiva na te vipra bhaviṣyati । ādhibhir vyādhibhiś caiva varjitas tvaṁ bhaviṣyasi ॥

पादाच्चतुर्थात्संभूत आत्मा यस्मान्मुने तव । त्वं भविष्यस्यनुपमो जन्म वै सफलं कुरु ॥

pādāc caturthāt saṁbhūta ātmā yasmān mune tava । tvaṁ bhaviṣyasy anupamo janma vai saphalaṁ kuru ॥

तीर्थाभिषेकं सफलं त्वमविघ्नेन चाप्स्यसि । स्वर्गं चैवाक्षयं विप्र विदधामि तवोर्जितम् ॥

tīrthābhiṣekaṁ saphalaṁ tvam avighnena cāpsyasi । svargaṁ caivākṣayaṁ vipra vidadhāmi tavorjitam ॥

एवमुक्त्वा तु भगवान्वरेण्यो वृषवाहनः । महेश्वरो महाराज कृत्तिवासा महाद्युतिः । सगणो दैवतश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत ॥

evam uktvā tu bhagavān vareṇyo vr̥ṣavāhanaḥ । maheśvaro mahārāja kr̥ttivāsā mahādyutiḥ । sagaṇo daivataśreṣṭhas tatraivāntaradhīyata ॥

गालव उवाच । विश्वामित्राभ्यनुज्ञातो ह्यहं पितरमागतः । अब्रवीन्मां ततो माता दुःखिता रुदती भृशम् ॥

gālava uvāca । viśvāmitrābhyanujñāto hy ahaṁ pitaram āgataḥ । abravīn māṁ tato mātā duḥkhitā rudatī bhr̥śam ॥

कौशिकेनाभ्यनुज्ञातं पुत्रं वेदविभूषितम् । न तात तरुणं दान्तं पिता त्वां पश्यतेऽनघ ॥

kauśikenābhyanujñātaṁ putraṁ vedavibhūṣitam । na tāta taruṇaṁ dāntaṁ pitā tvāṁ paśyate ’nagha ॥

श्रुत्वा जनन्या वचनं निराशो गुरुदर्शने । नियतात्मा महादेवमपश्यं सोऽब्रवीच्च माम् ॥

śrutvā jananyā vacanaṁ nirāśo gurudarśane । niyatātmā mahādevam apaśyaṁ so ’bravīc ca mām ॥

पिता माता च ते त्वं च पुत्र मृत्युविवर्जिताः । भविष्यथ विश क्षिप्रं द्रष्टासि पितरं क्षये ॥

pitā mātā ca te tvaṁ ca putra mr̥tyuvivarjitāḥ । bhaviṣyatha viśa kṣipraṁ draṣṭāsi pitaraṁ kṣaye ॥

अनुज्ञातो भगवता गृहं गत्वा युधिष्ठिर । अपश्यं पितरं तात इष्टिं कृत्वा विनिःसृतम् ॥

anujñāto bhagavatā gr̥haṁ gatvā yudhiṣṭhira । apaśyaṁ pitaraṁ tāta iṣṭiṁ kr̥tvā viniḥsr̥tam ॥

उपस्पृश्य गृहीत्वेध्मं कुशांश्च शरणाद्गुरून् । तान्विसृज्य च मां प्राह पिता सास्राविलेक्षणः ॥

upaspr̥śya gr̥hītvedhmaṁ kuśāṁś ca śaraṇād gurūn । tān visr̥jya ca māṁ prāha pitā sāsrāvilekṣaṇaḥ ॥

प्रणमन्तं परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय पाण्डव । दिष्ट्या दृष्टोऽसि मे पुत्र कृतविद्य इहागतः ॥

praṇamantaṁ pariṣvajya mūrdhni cāghrāya pāṇḍava । diṣṭyā dr̥ṣṭo ’si me putra kr̥tavidya ihāgataḥ ॥

वैशंपायन उवाच । एतान्यत्यद्भुतान्येव कर्माण्यथ महात्मनः । प्रोक्तानि मुनिभिः श्रुत्वा विस्मयामास पाण्डवः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etāny atyadbhutāny eva karmāṇy atha mahātmanaḥ । proktāni munibhiḥ śrutvā vismayām āsa pāṇḍavaḥ ॥

ततः कृष्णोऽब्रवीद्वाक्यं पुनर्मतिमतां वरः । युधिष्ठिरं धर्मनित्यं पुरुहूतमिवेश्वरः ॥

tataḥ kr̥ṣṇo ’bravīd vākyaṁ punar matimatāṁ varaḥ । yudhiṣṭhiraṁ dharmanityaṁ puruhūtam iveśvaraḥ ॥

आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च; द्यौर्भूमिरापो वसवोऽथ विश्वे । धातार्यमा शुक्रबृहस्पती च; रुद्राः ससाध्या वरुणो वित्तगोपः ॥

ādityacandrāv anilānalau ca; dyaur bhūmir āpo vasavo ’tha viśve । dhātāryamā śukrabr̥haspatī ca; rudrāḥ sasādhyā varuṇo vittagopaḥ ॥

ब्रह्मा शक्रो मारुतो ब्रह्म सत्यं; वेदा यज्ञा दक्षिणा वेदवाहाः । सोमो यष्टा यच्च हव्यं हविश्च; रक्षा दीक्षा नियमा ये च केचित् ॥

brahmā śakro māruto brahma satyaṁ; vedā yajñā dakṣiṇā vedavāhāḥ । somo yaṣṭā yac ca havyaṁ haviś ca; rakṣā dīkṣā niyamā ye ca ke cit ॥

स्वाहा वषड्ब्राह्मणाः सौरभेया; धर्मं चक्रं कालचक्रं चरं च । यशो दमो बुद्धिमती स्थितिश्च; शुभाशुभं मुनयश्चैव सप्त ॥

svāhā vaṣaḍ brāhmaṇāḥ saurabheyā; dharmaṁ cakraṁ kālacakraṁ caraṁ ca । yaśo damo buddhimatī sthitiś ca; śubhāśubhaṁ munayaś caiva sapta ॥

अग्र्या बुद्धिर्मनसा दर्शने च; स्पर्शे सिद्धिः कर्मणां या च सिद्धिः । गणा देवानामूष्मपाः सोमपाश्च; लेखाः सुयामास्तुषिता ब्रह्मकायाः ॥

agryā buddhir manasā darśane ca; sparśe siddhiḥ karmaṇāṁ yā ca siddhiḥ । gaṇā devānām ūṣmapāḥ somapāś ca; lekhāḥ suyāmās tuṣitā brahmakāyāḥ ॥

आभास्वरा गन्धपा दृष्टिपाश्च; वाचा विरुद्धाश्च मनोविरुद्धाः । शुद्धाश्च निर्वाणरताश्च देवाः; स्पर्शाशना दर्शपा आज्यपाश्च ॥

ābhāsvarā gandhapā dr̥ṣṭipāś ca; vācā viruddhāś ca manoviruddhāḥ । śuddhāś ca nirvāṇaratāś ca devāḥ; sparśāśanā darśapā ājyapāś ca ॥

चिन्तागता ये च देवेषु मुख्या; ये चाप्यन्ये देवताश्चाजमीढ । सुपर्णगन्धर्वपिशाचदानवा; यक्षास्तथा पन्नगाश्चारणाश्च ॥

cintāgatā ye ca deveṣu mukhyā; ye cāpy anye devatāś cājamīḍha । suparṇagandharvapiśācadānavā; yakṣās tathā pannagāś cāraṇāś ca ॥

सूक्ष्मं स्थूलं मृदु यच्चाप्यसूक्ष्मं; सुखं दुःखं सुखदुःखान्तरं च । सांख्यं योगं यत्पराणां परं च; शर्वाज्जातं विद्धि यत्कीर्तितं मे ॥

sūkṣmaṁ sthūlaṁ mr̥du yac cāpy asūkṣmaṁ; sukhaṁ duḥkhaṁ sukhaduḥkhāntaraṁ ca । sāṁkhyaṁ yogaṁ yat parāṇāṁ paraṁ ca; śarvāj jātaṁ viddhi yat kīrtitaṁ me ॥

तत्संभूता भूतकृतो वरेण्याः; सर्वे देवा भुवनस्यास्य गोपाः । आविश्येमां धरणीं येऽभ्यरक्ष;न्पुरातनीं तस्य देवस्य सृष्टिम् ॥

tatsaṁbhūtā bhūtakr̥to vareṇyāḥ; sarve devā bhuvanasyāsya gopāḥ । āviśyemāṁ dharaṇīṁ ye ’bhyarakṣan; purātanīṁ tasya devasya sr̥ṣṭim ॥

विचिन्वन्तं मनसा तोष्टुवीमि; किंचित्तत्त्वं प्राणहेतोर्नतोऽस्मि । ददातु देवः स वरानिहेष्टा;नभिष्टुतो नः प्रभुरव्ययः सदा ॥

vicinvantaṁ manasā toṣṭuvīmi; kiṁ cit tattvaṁ prāṇahetor nato ’smi । dadātu devaḥ sa varān iheṣṭān; abhiṣṭuto naḥ prabhur avyayaḥ sadā ॥

इमं स्तवं संनियम्येन्द्रियाणि; शुचिर्भूत्वा यः पुरुषः पठेत । अभग्नयोगो नियतोऽब्दमेकं; स प्राप्नुयादश्वमेधे फलं यत् ॥

imaṁ stavaṁ saṁniyamyendriyāṇi; śucir bhūtvā yaḥ puruṣaḥ paṭheta । abhagnayogo niyato ’bdam ekaṁ; sa prāpnuyād aśvamedhe phalaṁ yat ॥

वेदान्कृत्स्नान्ब्राह्मणः प्राप्नुयाच्च; जयेद्राजा पृथिवीं चापि कृत्स्नाम् । वैश्यो लाभं प्राप्नुयान्नैपुणं च; शूद्रो गतिं प्रेत्य तथा सुखं च ॥

vedān kr̥tsnān brāhmaṇaḥ prāpnuyāc ca; jayed rājā pr̥thivīṁ cāpi kr̥tsnām । vaiśyo lābhaṁ prāpnuyān naipuṇaṁ ca; śūdro gatiṁ pretya tathā sukhaṁ ca ॥

स्तवराजमिमं कृत्वा रुद्राय दधिरे मनः । सर्वदोषापहं पुण्यं पवित्रं च यशस्विनम् ॥

stavarājam imaṁ kr̥tvā rudrāya dadhire manaḥ । sarvadoṣāpahaṁ puṇyaṁ pavitraṁ ca yaśasvinam ॥

यावन्त्यस्य शरीरेषु रोमकूपाणि भारत । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गे वसति मानवः ॥

yāvanty asya śarīreṣu romakūpāṇi bhārata । tāvad varṣasahasrāṇi svarge vasati mānavaḥ ॥