Adhyāya 154

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा कुरून्सर्वान्भीष्मः शांतनवस्तदा । तूष्णीं बभूव कौरव्यः स मुहूर्तमरिंदम ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā kurūn sarvān bhīṣmaḥ śāṁtanavas tadā । tūṣṇīṁ babhūva kauravyaḥ sa muhūrtam ariṁdama ॥

धारयामास चात्मानं धारणासु यथाक्रमम् । तस्योर्ध्वमगमन्प्राणाः संनिरुद्धा महात्मनः ॥

dhārayām āsa cātmānaṁ dhāraṇāsu yathākramam । tasyordhvam agaman prāṇāḥ saṁniruddhā mahātmanaḥ ॥

इदमाश्चर्यमासीच्च मध्ये तेषां महात्मनाम् । यद्यन्मुञ्चति गात्राणां स शंतनुसुतस्तदा । तत्तद्विशल्यं भवति योगयुक्तस्य तस्य वै ॥

idam āścaryam āsīc ca madhye teṣāṁ mahātmanām । yad yan muñcati gātrāṇāṁ sa śaṁtanusutas tadā । tat tad viśalyaṁ bhavati yogayuktasya tasya vai ॥

क्षणेन प्रेक्षतां तेषां विशल्यः सोऽभवत्तदा । तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे वासुदेवपुरोगमाः । सह तैर्मुनिभिः सर्वैस्तदा व्यासादिभिर्नृप ॥

kṣaṇena prekṣatāṁ teṣāṁ viśalyaḥ so ’bhavat tadā । taṁ dr̥ṣṭvā vismitāḥ sarve vāsudevapurogamāḥ । saha tair munibhiḥ sarvais tadā vyāsādibhir nr̥pa ॥

संनिरुद्धस्तु तेनात्मा सर्वेष्वायतनेषु वै । जगाम भित्त्वा मूर्धानं दिवमभ्युत्पपात च ॥

saṁniruddhas tu tenātmā sarveṣv āyataneṣu vai । jagāma bhittvā mūrdhānaṁ divam abhyutpapāta ca ॥

महोल्केव च भीष्मस्य मूर्धदेशाज्जनाधिप । निःसृत्याकाशमाविश्य क्षणेनान्तरधीयत ॥

maholkeva ca bhīṣmasya mūrdhadeśāj janādhipa । niḥsr̥tyākāśam āviśya kṣaṇenāntaradhīyata ॥

एवं स नृपशार्दूल नृपः शांतनवस्तदा । समयुज्यत लोकैः स्वैर्भरतानां कुलोद्वहः ॥

evaṁ sa nr̥paśārdūla nr̥paḥ śāṁtanavas tadā । samayujyata lokaiḥ svair bharatānāṁ kulodvahaḥ ॥

ततस्त्वादाय दारूणि गन्धांश्च विविधान्बहून् । चितां चक्रुर्महात्मानः पाण्डवा विदुरस्तथा । युयुत्सुश्चापि कौरव्यः प्रेक्षकास्त्वितरेऽभवन् ॥

tatas tv ādāya dārūṇi gandhāṁś ca vividhān bahūn । citāṁ cakrur mahātmānaḥ pāṇḍavā viduras tathā । yuyutsuś cāpi kauravyaḥ prekṣakās tv itare ’bhavan ॥

युधिष्ठिरस्तु गाङ्गेयं विदुरश्च महामतिः । छादयामासतुरुभौ क्षौमैर्माल्यैश्च कौरवम् ॥

yudhiṣṭhiras tu gāṅgeyaṁ viduraś ca mahāmatiḥ । chādayām āsatur ubhau kṣaumair mālyaiś ca kauravam ॥

धारयामास तस्याथ युयुत्सुश्छत्रमुत्तमम् । चामरव्यजने शुभ्रे भीमसेनार्जुनावुभौ । उष्णीषे पर्यगृह्णीतां माद्रीपुत्रावुभौ तदा ॥

dhārayām āsa tasyātha yuyutsuś chatram uttamam । cāmaravyajane śubhre bhīmasenārjunāv ubhau । uṣṇīṣe paryagr̥hṇītāṁ mādrīputrāv ubhau tadā ॥

स्त्रियः कौरवनाथस्य भीष्मं कुरुकुलोद्भवम् । तालवृन्तान्युपादाय पर्यवीजन्समन्ततः ॥

striyaḥ kauravanāthasya bhīṣmaṁ kurukulodbhavam । tālavr̥ntāny upādāya paryavījan samantataḥ ॥

ततोऽस्य विधिवच्चक्रुः पितृमेधं महात्मनः । याजका जुहुवुश्चाग्निं जगुः सामानि सामगाः ॥

tato ’sya vidhivac cakruḥ pitr̥medhaṁ mahātmanaḥ । yājakā juhuvuś cāgniṁ jaguḥ sāmāni sāmagāḥ ॥

ततश्चन्दनकाष्ठैश्च तथा कालेयकैरपि । कालागरुप्रभृतिभिर्गन्धैश्चोच्चावचैस्तथा ॥

tataś candanakāṣṭhaiś ca tathā kāleyakair api । kālāgaruprabhr̥tibhir gandhaiś coccāvacais tathā ॥

समवच्छाद्य गाङ्गेयं प्रज्वाल्य च हुताशनम् । अपसव्यमकुर्वन्त धृतराष्ट्रमुखा नृपाः ॥

samavacchādya gāṅgeyaṁ prajvālya ca hutāśanam । apasavyam akurvanta dhr̥tarāṣṭramukhā nr̥pāḥ ॥

संस्कृत्य च कुरुश्रेष्ठं गाङ्गेयं कुरुसत्तमाः । जग्मुर्भागीरथीतीरमृषिजुष्टं कुरूद्वहाः ॥

saṁskr̥tya ca kuruśreṣṭhaṁ gāṅgeyaṁ kurusattamāḥ । jagmur bhāgīrathītīram r̥ṣijuṣṭaṁ kurūdvahāḥ ॥

अनुगम्यमाना व्यासेन नारदेनासितेन च । कृष्णेन भरतस्त्रीभिर्ये च पौराः समागताः ॥

anugamyamānā vyāsena nāradenāsitena ca । kr̥ṣṇena bharatastrībhir ye ca paurāḥ samāgatāḥ ॥

उदकं चक्रिरे चैव गाङ्गेयस्य महात्मनः । विधिवत्क्षत्रियश्रेष्ठाः स च सर्वो जनस्तदा ॥

udakaṁ cakrire caiva gāṅgeyasya mahātmanaḥ । vidhivat kṣatriyaśreṣṭhāḥ sa ca sarvo janas tadā ॥

ततो भागीरथी देवी तनयस्योदके कृते । उत्थाय सलिलात्तस्माद्रुदती शोकलालसा ॥

tato bhāgīrathī devī tanayasyodake kr̥te । utthāya salilāt tasmād rudatī śokalālasā ॥

परिदेवयती तत्र कौरवानभ्यभाषत । निबोधत यथावृत्तमुच्यमानं मयानघाः ॥

paridevayatī tatra kauravān abhyabhāṣata । nibodhata yathāvr̥ttam ucyamānaṁ mayānaghāḥ ॥

राजवृत्तेन संपन्नः प्रज्ञयाभिजनेन च । सत्कर्ता कुरुवृद्धानां पितृभक्तो दृढव्रतः ॥

rājavr̥ttena saṁpannaḥ prajñayābhijanena ca । satkartā kuruvr̥ddhānāṁ pitr̥bhakto dr̥ḍhavrataḥ ॥

जामदग्न्येन रामेण पुरा यो न पराजितः । दिव्यैरस्त्रैर्महावीर्यः स हतोऽद्य शिखण्डिना ॥

jāmadagnyena rāmeṇa purā yo na parājitaḥ । divyair astrair mahāvīryaḥ sa hato ’dya śikhaṇḍinā ॥

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम पार्थिवाः । अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं यत्र दीर्यति मेऽद्य वै ॥

aśmasāramayaṁ nūnaṁ hr̥dayaṁ mama pārthivāḥ । apaśyantyāḥ priyaṁ putraṁ yatra dīryati me ’dya vai ॥

समेतं पार्थिवं क्षत्रं काशिपुर्यां स्वयंवरे । विजित्यैकरथेनाजौ कन्यास्ता यो जहार ह ॥

sametaṁ pārthivaṁ kṣatraṁ kāśipuryāṁ svayaṁvare । vijityaikarathenājau kanyās tā yo jahāra ha ॥

यस्य नास्ति बले तुल्यः पृथिव्यामपि कश्चन । हतं शिखण्डिना श्रुत्वा यन्न दीर्यति मे मनः ॥

yasya nāsti bale tulyaḥ pr̥thivyām api kaś cana । hataṁ śikhaṇḍinā śrutvā yan na dīryati me manaḥ ॥

जामदग्न्यः कुरुक्षेत्रे युधि येन महात्मना । पीडितो नातियत्नेन निहतः स शिखण्डिना ॥

jāmadagnyaḥ kurukṣetre yudhi yena mahātmanā । pīḍito nātiyatnena nihataḥ sa śikhaṇḍinā ॥

एवंविधं बहु तदा विलपन्तीं महानदीम् । आश्वासयामास तदा साम्ना दामोदरो विभुः ॥

evaṁvidhaṁ bahu tadā vilapantīṁ mahānadīm । āśvāsayām āsa tadā sāmnā dāmodaro vibhuḥ ॥

समाश्वसिहि भद्रे त्वं मा शुचः शुभदर्शने । गतः स परमां सिद्धिं तव पुत्रो न संशयः ॥

samāśvasihi bhadre tvaṁ mā śucaḥ śubhadarśane । gataḥ sa paramāṁ siddhiṁ tava putro na saṁśayaḥ ॥

वसुरेष महातेजाः शापदोषेण शोभने । मनुष्यतामनुप्राप्तो नैनं शोचितुमर्हसि ॥

vasur eṣa mahātejāḥ śāpadoṣeṇa śobhane । manuṣyatām anuprāpto nainaṁ śocitum arhasi ॥

स एष क्षत्रधर्मेण युध्यमानो रणाजिरे । धनंजयेन निहतो नैष नुन्नः शिखण्डिना ॥

sa eṣa kṣatradharmeṇa yudhyamāno raṇājire । dhanaṁjayena nihato naiṣa nunnaḥ śikhaṇḍinā ॥

भीष्मं हि कुरुशार्दूलमुद्यतेषुं महारणे । न शक्तः संयुगे हन्तुं साक्षादपि शतक्रतुः ॥

bhīṣmaṁ hi kuruśārdūlam udyateṣuṁ mahāraṇe । na śaktaḥ saṁyuge hantuṁ sākṣād api śatakratuḥ ॥

स्वच्छन्देन सुतस्तुभ्यं गतः स्वर्गं शुभानने । न शक्ताः स्युर्निहन्तुं हि रणे तं सर्वदेवताः ॥

svacchandena sutas tubhyaṁ gataḥ svargaṁ śubhānane । na śaktāḥ syur nihantuṁ hi raṇe taṁ sarvadevatāḥ ॥

तस्मान्मा त्वं सरिच्छ्रेष्ठे शोचस्व कुरुनन्दनम् । वसूनेष गतो देवि पुत्रस्ते विज्वरा भव ॥

tasmān mā tvaṁ saricchreṣṭhe śocasva kurunandanam । vasūn eṣa gato devi putras te vijvarā bhava ॥

इत्युक्ता सा तु कृष्णेन व्यासेन च सरिद्वरा । त्यक्त्वा शोकं महाराज स्वं वार्यवततार ह ॥

ity uktā sā tu kr̥ṣṇena vyāsena ca saridvarā । tyaktvā śokaṁ mahārāja svaṁ vāry avatatāra ha ॥

सत्कृत्य ते तां सरितं ततः कृष्णमुखा नृपाः । अनुज्ञातास्तया सर्वे न्यवर्तन्त जनाधिपाः ॥

satkr̥tya te tāṁ saritaṁ tataḥ kr̥ṣṇamukhā nr̥pāḥ । anujñātās tayā sarve nyavartanta janādhipāḥ ॥